به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه فرهیختگان نوشت: در جنگ‌های جدید، میدان نبرد دیگر به جغرافیای برخورد نیروهای نظامی محدود نیست. شبکه‌های تجاری، مسیرهای ترانزیتی، نظام مالی، زیرساخت‌های فناوری، زنجیره‌های تأمین، جریان اطلاعات و حتی تصوری که ملت‌ها و دولت‌ها از موقعیت قدرت و ضعف یکدیگر پیدا می‌کنند، به بخشی از میدان رقابت تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، یک قدرت می‌تواند بدون آنکه در همه عرصه‌ها به برتری عملیاتی دست یافته باشد، با گسترش دامنه تهدیدها، نمایش ظرفیت‌های خود و بازنمایی محدودیت‌های طرف مقابل، تصویری از برتری فراگیر و انسداد گزینه‌های رقیب ایجاد کند.
این همان نقطه‌ای است که در آن مرز میان فشار واقعی و مهندسی ادراک اهمیت پیدا می‌کند. اعلام تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) در هفتم نوامبر ۲۰۲۶ را باید در همین چهارچوب بررسی کرد. بر اساس اعلام سنتکام، این کارگروه با حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی در تامپا تشکیل شده تا با هماهنگی سایر نهادهای دولت آمریکا، انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دوکاربردی، مواد مشمول تحریم و جریان‌های مالی مورد ادعای واشنگتن را از طریق مرزهای زمینی ایران و دریای خزر محدود کند. برد کوپر، فرمانده سنتکام، این اقدام را مکمل محاصره دریایی ایران معرفی کرده و مدعی شده محاصره دریایی آمریکا مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است، البته این عدد برآورد فرماندهی مرکزی آمریکا می‌باشد و قابل‌تأیید نیست.
«دروازه آهنین»؛ ماهیت و اهداف
«دروازه آهنین» در ظاهر یک اقدام برای کنترل و محدودسازی مسیرهای تأمین ایران است، اما پرسش اساسی این است که آیا هدف آمریکا صرفاً ایجاد اختلال در تجارت و انتقال تجهیزات است یا این طرح بخشی از راهبرد گسترده‌تری محسوب می‌شود که می‌خواهد تصویر ایران را از کشوری برخوردار از ظرفیت‌های منطقه‌ای و امکان‌های متعدد، به کشوری محاصره‌شده، منزوی و فاقد گزینه‌های مؤثر تبدیل کند؟ به بیان دیگر، آیا با یک ابتکار صرفاً لجستیکی و اطلاعاتی مواجهیم یا باید آن را در پیوند با تنوع میدان جنگ در جنگ ترکیبی تمام‌عیار، همچون جنگ ادراکی و تلاش برای وادارسازی سیاسی ایران تحلیل کنیم؟ پاسخ به این پرسش مستلزم تفکیک سه سطح از اهداف آمریکاست. در سطح نخست، واشنگتن به دنبال اختلال در زنجیره تأمین تجهیزات و فناوری‌های حساس ایران است.
هدفی که ماهیت عملیاتی دارد و نمی‌توان اثر احتمالی آن را در صورت تحقق برخی پیش‌شرط‌ها، نادیده گرفت. در سطح دوم، افزایش هزینه اقتصادی، دشوار کردن بازسازی ظرفیت‌های صنعتی و نظامی و محدودکردن منابع مالی ایران قرار دارد. اما در سطح سوم، هدفی فراتر از دو سطح قبلی قابل‌تشخیص است؛ ایجاد تصویری از محاصره فراگیر و القای این برداشت که ایران به‌تدریج در حال ازدست‌دادن فضای مانور راهبردی خود است و در نهایت چاره‌ای جز تسلیم و پذیرش خواسته‌های آمریکا ندارد. این سطح سوم، اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا در منطق قدرت، گاهی اثر ادراکی یک اقدام از ظرفیت عملیاتی آن فراتر و جلوتر می‌رود. اعلام یک سازوکار جدید، انتشار آمارهای بزرگ از خسارات اقتصادی، برجسته‌سازی مسیرهای مسدودشده و تکرار روایت محدودشدن توان نظامی ایران می‌تواند مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده را در قالب یک تصویر منسجم از شکست بازنمایی کند. بنابراین، «دروازه آهنین» را باید هم از منظر کارکرد واقعی آن و هم از منظر پیام سیاسی و ادراکی که تولید می‌کند، مورد بررسی قرار داد.
تغییر میدان جنگ؛ از محدودیت عملیاتی تا محاصره ادراکی
جنگ چندمیدانی به رقابتی اشاره دارد که در آن ابزارهای نظامی، اقتصادی، اطلاعاتی، فناورانه، دیپلماتیک، شناختی-ادراکی به‌صورت هم‌زمان برای تغییر محاسبات طرف مقابل به کار گرفته می‌شوند. در چنین الگویی، محدودکردن یک مسیر تجاری، تحریم یک شرکت، فشار بر یک بانک یا تهدید یک شریک اقتصادی، هرکدام می‌تواند به‌صورت مستقل اثراتی داشته باشد، اما اهمیت راهبردی آنها زمانی افزایش می‌یابد که در یک روایت فراگیر و متصل به یکدیگر، قابی واحد را شکل دهند. «دروازه آهنین» از این منظر، صرفاً گسترش جغرافیایی محاصره دریایی نیست، اقدامی برای توسعه میدان فشار از آبراه‌ها به مرزهای زمینی، شبکه‌های تجاری، مبادلات مالی و روابط اقتصادی ایران با پیرامون خود است.
واشنگتن تلاش می‌کند این پیام را منتقل کند که علاوه بر محدودیت در مسیر دریایی ایران، مسیر زمینی نیز از فشار مصون نخواهد ماند و هیچ نقطه‌ای از زنجیره تأمین ایران بیرون از دامنه نظارت و اقدام آمریکا نیست تا ادراک مدنظر در افکار عمومی ایجاد شود. برای فهم این سازوکار باید مفهوم «محاصره ادراکی» را جدی گرفت. محاصره ادراکی به معنای ایجاد تصویری فراگیر از انزوا، انسداد و کاهش گزینه‌های یک کشور است، تصویری که ممکن است از میزان واقعی محدودیت‌های اعمال‌شده گسترده‌تر باشد. در چنین شرایطی، هدف آن است که دولت، فعالان اقتصادی، شرکای خارجی و حتی جامعه داخلی، آینده را از دریچه تنگ شدن روزافزون گزینه‌ها ببینند. اگر این تصویر تثبیت شود، فشار خارجی می‌تواند از مرزهای اقتصادی و عملیاتی عبور کند و به محاسبات سیاسی، تصمیم‌گیری‌های کلان و اعتماد عمومی نیز منتقل شود.
از این منظر، یکی از کارکردهای احتمالی «دروازه آهنین» آن است که اختلال در برخی مسیرهای تأمین به‌عنوان نشانه انسداد همه مسیرها بازنمایی شود، یعنی «محدودیت عملیاتی» به «قطعیت روانی» تبدیل گردد. این رویکرد، شبیه همان تکنیک رسانه‌ای «تعمیم» است که رسانه‌های دشمن به دفعات برای القای مشکلات و فساد در ایران استفاده کرده‌اند. روش و روال نیز به این صورت است که به‌عنوان‌مثال یک مشکل یا اشتباه مدیریتی در یک حوزه را انتخاب و با تکرار و برجسته‌کردن آن، سعی می‌کنند آن را به کل سیستم مدیریتی کشور تعمیم داده و به مخاطب این‌گونه القا کنند که مدیریت مسئولان ایرانی در همه زمینه‌ها دارای مشکل است.
این رسانه‌ها برای سیاه‌نمایی و ارائه تصویر فساد سیستمی در ایران، بارها از این تکنیک استفاده کرده‌اند. البته نباید از این تحلیل نتیجه گرفت که ماهیت رسمی و اعلام‌شده کارگروه دروازه آهنین صرفاً جنگ شناختی است. مأموریت اعلامی این کارگروه، محدودسازی انتقال تجهیزات و منابع به ایران است، اما نحوه معرفی، زمان‌بندی اعلام، پیوند آن با روایت موفقیت محاصره دریایی، می‌تواند پیامد و کارکرد مهم ادراکی در جامعه ایرانی داشته باشد. نکته مهم‌تر این است که وقتی مشکلات و محدودیت‌های دشمن برای اجرای واقعی این برنامه در میدان را مدنظر قرار دهیم، بیشتر متوجه می‌شویم که بُعد شناختی و ادراکی این برنامه پررنگ‌تر از سایر ابعاد آن می‌باشد که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.
دروازه آهنین؛ فاصله میان اهداف اعلامی و ظرفیت واقعی
نخستین محدودیت راهبرد دروازه آهنین، به جغرافیای ایران بازمی‌گردد. ایران با هفت کشور مرز زمینی دارد، به دریای خزر و خلیج‌فارس دسترسی دارد و در محل اتصال چند مسیر مهم تجاری و ترانزیتی منطقه قرار گرفته است. مرزهای ایران صرفاً خطوطی روی نقشه نیستند، هرکدام در بستر روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی با همسایگان معنا پیدا می‌کند. کنترل فراگیر این جغرافیا به همکاری یا دست‌کم همراهی طیفی از دولت‌های مستقل نیاز دارد، دولت‌هایی که الزاماً منافع خود را با اولویت‌های واشنگتن یکسان تعریف نمی‌کنند. روسیه در شمال ایران، چین در شبکه تجارت آسیا، ترکیه در پیوندهای زمینی و منطقه‌ای، عراق در مناسبات اقتصادی و مرزی و کشورهای آسیای مرکزی در کریدورهای ترانزیتی، هرکدام محاسبات ویژه خود را دارند.
ممکن است برخی از این کشورها در مقاطعی برای جلوگیری از تحریم‌های ثانویه آمریکا همکاری اقتصادی خود با ایران را محدود کنند، اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که همه آنها حاضرند به بخشی از یک سازوکار فراگیر برای قطع ارتباطات ایران تبدیل شوند. استقلال محاسباتی بازیگران منطقه‌ای، یکی از موانع اصلی تبدیل دروازه آهنین به محاصره کامل است. دریای خزر نیز موقعیتی متفاوت از خلیج‌فارس دارد. آمریکا در خلیج‌فارس از حضور مستقیم نظامی و ظرفیت‌های دریایی برخوردار است، اما در خزر با پنج کشور ساحلی روبه‌روست که امکان اعمال کنترل دریایی مستقیم مشابه را ندارد. فشار اطلاعاتی، مالی و تحریمی بر شرکت‌ها و مسیرهای مرتبط با تجارت ایران امکان‌پذیر است، اما این موضوع با کنترل فیزیکی آبراه‌ها و مرزهای کشورهای دیگر تفاوت دارد. بنابراین باید میان قدرت شناسایی و تحریم یک شبکه و قدرت کنترل جغرافیایی آن تمایز گذاشت.
محدودیت دوم، مسئله تناسب اهداف و ظرفیت اجرایی است. تشکیل یک کارگروه حدوداً ۲۰ نفره به معنای آن نیست که همان تعداد نیرو قرار است تمام مسیرهای تجاری ایران را کنترل کنند. این کارگروه قرار است ظرفیت نهادهای مختلف آمریکایی را هماهنگ کند. بااین‌حال، طبیعی و پرواضح است که هماهنگی نهادی در واشنگتن، به‌خودی‌خود، اختیار توقیف محموله در قلمرو دولت‌های مستقل یا وادارکردن همه کشورهای همسایه به قطع ارتباطات تجاری با ایران را ایجاد نمی‌کند. آمریکا برای تبدیل این طرح به سازوکاری فراگیر، به اطلاعات دقیق، همکاری خارجی، ابزارهای حقوقی و ظرفیت اجرایی گسترده نیاز دارد که با واقعیت میدان، فاصله قابل‌توجهی دارد.
محدودیت سوم به ماهیت اقتصاد شبکه‌ای جهان مربوط است. زنجیره‌های تأمین امروز در جهان، خطی و تک‌مسیره نیستند. شرکت‌های متعدد، تأمین‌کنندگان جایگزین، مراکز واسطه، شبکه‌های حمل‌ونقل و بازارهای منطقه‌ای در تعامل با یکدیگر قرار دارند. فشار بر یک مسیر ممکن است هزینه مبادله را افزایش دهد، اما الزاماً جریان کالا را به طور کامل متوقف نمی‌کند. بااین‌حال، نباید این واقعیت را به معنای بی‌اثربودن تحریم‌ها دانست. محدودکردن قطعات خاص، فناوری‌های حساس و ماشین‌آلاتی که جایگزین‌کردن آنها دشوار است، می‌تواند بر تولید صنعتی و دفاعی کشور تأثیرگذار باشد، اما مسئله این است که اختلال در بخشی از شبکه با نابودی کل شبکه تفاوت زیادی دارد. محدودیت چهارم، تفاوت فشار اقتصادی با وادارسازی سیاسی است. حتی اگر آمریکا بتواند هزینه‌های تجارت و بازسازی ظرفیت‌های دفاعی ایران را افزایش دهد، هنوز باید توضیح دهد چگونه این فشار به تغییر رفتار سیاسی و پذیرش خواسته‌های واشنگتن تبدیل خواهد شد. افزایش هزینه، یک نتیجه اقتصادی است، اما تغییر محاسبات سیاسی، موضوع و نتیجه‌ای متفاوت و بسیار پیچیده‌تر است.
پشتوانه نظری؛ چرا فشارها لزوماً به تسلیم منجر نمی‌شود؟
در پژوهش‌ها و حتی تحقیقات میدانی در هر موضوع و پرونده‌ای، برای اثبات نظر یا تحلیل مدنظر، باید علاوه بر فکت‌های میدانی، از چهارچوب‌ها و نظریه‌های علمی استفاده کرد. در خصوص این موضوع نیز، یعنی برای فهم فاصله میان اهداف اعلامی و ظرفیت واقعی، می‌توان از نظریه «دیپلماسی اجبار» الکساندر جورج بهره گرفت. این نظریه توضیح می‌دهد تهدید و فشار زمانی می‌تواند طرف مقابل را به تغییر رفتار وادار کند که خواسته‌ها روشن باشد، تهدید اعتبار داشته باشد، ارزیابی طرف تهدیدشونده از هزینه مقاومت تغییر کند و راهی قابل‌قبول برای پایان بحران پیش روی او قرار گیرد که در خصوص موضوع مدنظر، تقریباً هیچ‌کدام از پیش‌شرط‌های لازم برای تحقق اهداف آمریکا مبتنی بر نظریه مذکور وجود ندارد. نکته مهم و قابل‌توجه دیگر بر اساس نظریه دیپلماسی اجبار به موضوع مذاکره برمی‌گردد که آمریکایی‌ها از طریق میانجی‌های مختلف به دنبال آن هستند.
براین‌اساس، اگر آمریکا دامنه خواسته‌های خود را چنان گسترده کند که از موضوعات مشخص امنیتی و هسته‌ای به محدودسازی تمام ظرفیت‌های دفاعی، منطقه‌ای و سیاسی ایران برسد، امکان توافق به‌صورت جدی کاهش می‌یابد. طبق نظریه مذکور، طرف مقابل در این شرایط، ممکن است فشار را نه ابزاری برای رسیدن به مصالحه، بلکه تلاشی برای تغییر بنیادین موقعیت و استقلال راهبردی خود تلقی کند که در این حالت، افزایش فشار می‌تواند به‌جای ایجاد انگیزه برای عقب‌نشینی، انگیزه مقاومت و افزایش هزینه‌سازی متقابل را تقویت کند.
چهارچوب دوم، نظریه «وابستگی متقابل تسلیح‌شده» هنری فارل و آبراهام نیومن است. این نظریه می‌گوید دولت‌هایی که بر گره‌های مرکزی شبکه‌های جهانی اقتصادی، تجاری و اطلاعاتی تسلط دارند، می‌توانند از این موقعیت برای فشار یا محروم‌کردن رقیبان از دسترسی به شبکه‌ها استفاده کنند. قدرت آمریکا در نظام مالی بین‌المللی، دسترسی به بازارها و برخی فناوری‌های پیشرفته، به این کشور امکان می‌دهد هزینه‌هایی را بر شبکه‌های اقتصادی ایران تحمیل کند.
اما همین نظریه یک نکته مهم دیگر نیز دارد، قدرت شبکه‌ای هنگامی بیشترین اثر را دارد که بازیگر مسلط بتواند گره‌های حیاتی را کنترل کند و طرف مقابل نیز جایگزین مؤثری برای دسترسی‌های محدودشده نداشته باشد. هرچه شبکه‌های تجاری متنوع‌تر شوند و وابستگی به یک مسیر یا مرکز کاهش یابد، قدرت اجبار شبکه‌ای محدودتر می‌شود. بنابراین، شاید آمریکایی‌ها مزیت‌هایی در اعمال فشار بر ایران داشته باشند، اما این مزیت‌ها نامحدود نیست و با واقعیت و الزامات میدان، فاصله قابل‌توجهی دارد. چهارچوب سوم، ادبیات علمی مربوط به اثربخشی تحریم‌هاست. رابرت پیپ در مقاله مشهور خود با عنوان «چرا تحریم‌های اقتصادی کار نمی‌کنند؟» استدلال می‌کند تحریم‌ها در بسیاری از موارد، به‌ویژه هنگامی که هدف، تغییر رفتارهای بنیادی و حیاتی دولت‌هاست، در تبدیل آسیب اقتصادی به نتیجه سیاسی با محدودیت مواجه می‌شوند. البته این دیدگاه در ادبیات علمی محل بحث بوده و نباید به این معنا تعبیر شود که تحریم‌ها هیچ‌گاه مؤثر نیستند.
اهمیت بحث پیپ برای این یادداشت، تفکیک میان تحمیل هزینه و تحقق هدف سیاسی است. تحریم ممکن است اقتصاد یک کشور را تضعیف کند، اما بدون سازوکار روشن برای تغییر محاسبات تصمیم‌گیرندگان، الزاماً به تسلیم منجر نمی‌شود. چهارچوب چهارم، نظریه ادراک و ادراک نادرست رابرت جرویس است. جرویس در کتاب ادراک و ادراک نادرست در سیاست بین‌الملل نشان می‌دهد که تصمیم‌گیرندگان به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم، واقعیت‌ها را دریافت نمی‌کنند. آنها آن را از دریچه باورها، تجربه‌ها، انتظارات و برداشت‌های پیشین خود تفسیر و درک می‌کنند. این نظریه برای فهم جنگ ادراکی اهمیت فراوان دارد. اگر آمریکا اختلال در چند مسیر تجاری را نشانه محاصره کامل تلقی کند، ممکن است در ارزیابی ظرفیت تطبیق ایران دچار خطا شود. ازسوی‌دیگر، اگر ایران نیز اثر واقعی فشارها را نادیده بگیرد و صرفاً به روایت پیروزی خود تکیه کند، ممکن است دچار خطای محاسباتی متقابل شود. راهبرد مؤثر باید بر شناخت دقیق واقعیت استوار باشد، نه بر تصویری که هر طرف ترجیح می‌دهد از خود و دیگری ببیند.
شواهد تاریخی از شکست دروازه‌های به‌اصطلاح آهنین
علاوه بر نظریه‌های علمی، شواهد و تجربه‌های تاریخی نیز می‌تواند علاوه بر درس‌آموخته‌هایی که دارد، در تأیید یا رد تحلیل‌ها مورداستفاده قرار گیرد. در این مورد نیز نگاهی نه به گذشته دور، بلکه با مرور تحولات مشابه در سال‌های اخیر، می‌توان راهنمایی خوبی را برای درک بهتر برنامه و اهداف جدید آمریکا، دریافت کرد. تجربه محاصره قطر در سال ۲۰۱۷ یکی از نمونه‌های قابل‌بررسی است. در پنجم ژوئن آن سال، عربستان، امارات، بحرین و مصر روابط دیپلماتیک خود را با قطر قطع و محدودیت‌های زمینی، هوایی و دریایی گسترده‌ای علیه این کشور اعمال کردند.
هدف فشار، تغییر رفتار سیاسی و منطقه‌ای دوحه بود. قطر با توسعه مسیرهای تجاری جایگزین، تقویت ظرفیت‌های داخلی، گسترش همکاری با ترکیه و استفاده از ظرفیت شرکای اقتصادی خود تلاش کرد آثار محاصره را مدیریت کند. بحران بعد از حدود سه سال و نیم در ژانویه ۲۰۲۱ با توافق العُلا پایان یافت، اما درس بزرگ و مهمی برای کشورهایی داشت که با فشارها و محدودیت‌های مختلف اقتصادی به دنبال تسلیم سیاسی طرف مقابل هستند. اهمیت این نمونه در آن نیست که قطر هیچ هزینه‌ای نپرداخت، بلکه در این است که فشار اقتصادی و سیاسی به پذیرش کامل خواسته‌های اولیه کشورهای محاصره‌کننده تبدیل نشد. مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۱ در نشریه «مطالعات عربستان» نشان می‌دهد، محاصره، جهت‌گیری کلی سیاست قطر را تغییر نداد، اما فوریت و سرعت بازنگری در برخی سیاست‌ها و برنامه‌های اقتصادی را افزایش داد. این تجربه نشان می‌دهد، فشار خارجی می‌تواند به بازآرایی روابط و تقویت ظرفیت‌های جایگزین منجر شود، نه الزاماً تسلیم سیاسی طرف تحت محاصره.
نمونه دوم، تحریم‌های بلندمدت آمریکا علیه کشور کوبا است. تحریم‌هایی که از دهه ۱۹۶۰ آغاز شدند، هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی قابل‌توجهی برای این کشور ایجاد کردند، اما به هدف اصلی اعلام‌شده یعنی تغییر نظام سیاسی کوبا دست نیافتند. پژوهش منتشرشده در دانشنامه پژوهشی آکسفورد در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز ضمن تأیید هزینه‌های اقتصادی تحریم‌ها و محدودیت‌ها، تأکید می‌کند که این سیاست به هدف تغییر نظام سیاسی نرسیده است. البته مقایسه ایران با قطر و کوبا باید با احتیاط صورت گیرد. تفاوت وسعت جغرافیایی، ظرفیت‌های اقتصادی، ساختار سیاسی و موقعیت بین‌المللی این کشورها اجازه نمی‌دهد نتایج آنها به طور مستقیم به ایران تعمیم داده شود.
ارزش این نمونه‌ها در اثبات یک اصل مهم است؛ محاصره و تحریم می‌تواند هزینه‌زا باشد، اما میان هزینه اقتصادی، انزوای راهبردی و تسلیم سیاسی فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. یکی از مهم‌ترین متغیرهایی که در محاسبات آمریکا باید موردتوجه قرار گیرد، تجربه قابل‌توجه ایران در مواجهه با تحریم‌های چندلایه و طولانی‌مدت است. ایران طی چند دهه، به‌ویژه در دوره‌های مختلف تشدید تحریم‌ها، تلاش کرده الگوهای تجاری، مالی، صنعتی و تأمین خود را با محدودیت‌های خارجی سازگار کند. این تجربه‌های ارزشمند صرفاً به تحمل فشار خلاصه نشده است. تلاش‌های ایران در بخش‌هایی از اقتصاد، به بازآرایی جغرافیای تجارت، تغییر ترکیب واردات، توسعه تأمین‌کنندگان منطقه‌ای، تقویت برخی تولیدات داخلی با پیگیری نهضت ساخت داخل و شکل‌گیری شبکه‌های تازه همکاری اقتصادی منجر شده است.
برخی پژوهش درباره ترکیب تجارت ایران در دوره تحریم‌ها نشان می‌دهد تحریم‌ها، ایران را به طور کامل از اقتصاد جهانی جدا نکرده بلکه ترکیب جغرافیایی و کالایی تجارت این کشور را پیچیده‌تر کرده است. سهم آسیا در مناسبات تجاری ایران افزایش یافت و فعالان اقتصادی برای حفظ جریان کالاهای ضروری، مسیرها و شرکای خود را تغییر دادند. گزارش‌های بانک جهانی نیز تغییر جهت تجارت ایران از اروپا به آسیا را یکی از عوامل تعدیل‌کننده آثار تحریم‌ها معرفی کرده است. این تغییرات به معنای رفع آسیب‌ها نبود، اما امکان تداوم بخش قابل‌توجهی از جریان واردات و صادرات ایران را فراهم کرد. در حوزه تولید نیز تجربه‌ها یکسان نبوده است. برخی تحقیق‌های صورت گرفته درباره بنگاه‌های تولیدی ایران نشان می‌دهد، تحریم‌ها با محدودکردن دسترسی به اعتبار، فناوری و بازارهای خارجی، برخی صنایع وابسته به نهاده‌های وارداتی را تحت‌فشار قرار داده است، اما در مقابل، بخشی از صنایع متکی بر منابع داخلی و بازارهای منطقه‌ای توانسته‌اند با شرایط جدید سازگار شوند. این تفاوت نشان می‌دهد تاب‌آوری اقتصادی ایران واقعی اما نامتوازن است.
تحقیق رویترز در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ درباره شبکه‌های تأمین تجهیزات مرتبط با وزارت دفاع ایران نیز یک شاهد تازه از پیچیدگی این زنجیره‌ها ارائه کرده است. این تحقیق رویترز که به اعتقاد نویسنده، پیش‌درآمد رسانه‌ای طرح «دروازه آهنین» بوده، با بررسی اسناد و داده‌های تجاری، از شبکه‌ای متشکل از هزاران مجموعه و واسطه مرتبط با تأمین تجهیزات خبر داده و گزارش کرده که از ژانویه ۲۰۲۵ تاکنون دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات، مواد و ماشین‌آلات از مسیرهای مختلف وارد ایران شده است؛ از جمله مسیر دریای خزر از روسیه، حمل زمینی از آسیای مرکزی و حمل هوایی از چین.
این گزارش به‌تنهایی میزان پایداری یا کارآمدی تمام این شبکه را ثابت نمی‌کند، اما نشان می‌دهد محاصره دریایی به‌خودی‌خود تمام جریان‌های تأمین را متوقف نکرده است. بااین‌حال، نباید از تجربه تحریم‌ها یک روایت اغراق‌آمیز از مصونیت اقتصادی ایران ساخت. واقعیت این است که تحریم‌های غیرقانونی، هزینه‌های قابل‌توجهی بر اقتصاد کشور تحمیل کرده‌اند. کاهش سرمایه‌گذاری، دشواری انتقال فناوری، افزایش هزینه واردات، محدودیت دسترسی به منابع مالی، فرسایش قدرت خرید و کاهش بهره‌وری برخی صنایع از جمله پیامدهای منفی تحریم‌های مدنظر می‌باشد. بانک جهانی نیز در بررسی‌های خود به افت صادرات ایران در دوره‌های تشدید تحریم و افزایش هزینه‌های تجاری اشاره کرده است.
بنابراین، تجربه ایران را باید «ظرفیت انطباق در شرایط فشار» دانست، نه بی‌نیازی از تجارت جهانی یا مصونیت در برابر تحریم‌ها. نکته راهبردی دقیقاً همین است؛ ایران طی سال‌ها آموخته است که چگونه بخشی از جریان‌های اقتصادی و تولیدی خود را علی‌رغم محدودیت‌ها، بازآرایی کند، اما کیفیت این انطباق به اصلاح ساختارهای داخلی، ثبات سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و توسعه روابط اقتصادی متنوع وابسته است. اگر این ظرفیت به برنامه‌ای منسجم برای تاب‌آوری صنعتی و تجاری تبدیل شود، قدرت اثرگذاری طرح‌هایی مانند «دروازه آهنین» کاهش خواهد یافت، اما اگر ضعف‌های مدیریتی و وابستگی‌های حیاتی نادیده گرفته شود، فشار خارجی می‌تواند از همان نقاط آسیب‌پذیر، اثرگذار شود.
«دروازه آهنین»؛ از نمایش قدرت تا تولید قدرت
باتوجه‌به توضیحات فوق، «دروازه آهنین» را باید در سه سطح ارزیابی کرد؛ نخست، توانایی آمریکا برای ایجاد اختلال در بخشی از شبکه‌های تأمین ایران. دوم، توانایی آن برای تبدیل این اختلال به محاصره اقتصادی و جغرافیایی فراگیر و سوم، توانایی تبدیل چنین محاصره‌ای به تغییر رفتار سیاسی و تسلیم راهبردی ایران. نکته مهم و قابل‌توجه دراین‌خصوص این است که موفقیت احتمالی در سطح نخست، به‌هیچ‌وجه موفقیت در دو سطح بعدی را تضمین نمی‌کند.
آمریکا از قدرت مالی، اطلاعاتی و فناورانه قابل‌توجهی برخوردار است و می‌تواند هزینه‌هایی را بر اقتصاد و تجارت ایران تحمیل کند. اما برای تبدیل این ظرفیت به محاصره فراگیر و دستیابی به اهداف مدنظر، به همکاری بازیگران متعدد و کنترل گلوگاه‌هایی نیاز دارد که همه آنها در اختیار واشنگتن نیست. حتی در صورت ایجاد اختلال‌های جدی نیز باید سازوکار وادارسازی سیاسی روشن باشد. هدف آمریکا شاید در ظاهر، ایجاد محدودیت باشد، اما هدف اصلی آن، تبدیل محدودیت به تسلیم است. این، همان فاصله‌ای است که باید در ارزیابی قدرت و اثرگذاری «دروازه آهنین» موردتوجه قرار گیرد.
واکنش ایران؛ گذار از واکنش مقطعی به راهبرد تاب‌آوری و مدیریت ادراک
در برابر چنین طرحی، پاسخ ایران نباید صرفاً به بیانیه‌های سیاسی، واکنش‌های مقطعی یا تأکید کلی بر بی‌اثربودن تحریم‌ها محدود شود. راهبرد مؤثر باید هم‌زمان در سه سطح اقتصادی، دیپلماتیک و ادراکی عمل کند. نخست، دیپلماسی همسایگی باید از سطح مناسبات سیاسی متعارف به سطح منافع اقتصادی و ترانزیتی مشترک ارتقا یابد. کشورهای پیرامونی زمانی در برابر فشارهای بیرونی برای قطع ارتباط با ایران مقاومت بیشتری نشان می‌دهند که استمرار همکاری با ایران بخشی از منافع اقتصادی و امنیتی خود آنها باشد. توسعه پیوندهای تجاری مشروع، توافق‌های ترانزیتی، همکاری‌های انرژی و پیوند زیرساختی با همسایگان می‌تواند هزینه سیاسی و اقتصادی مشارکت در هرگونه محاصره فراگیر را افزایش دهد. به زبان دیگر، روابط برد-برد و وابستگی متقابل با همسایگان، بیش‌ازپیش باید از سوی مسئولان ایرانی موردتوجه عملیاتی قرار گیرد.
دوم، تاب‌آوری زنجیره تولید و تأمین باید به برنامه‌ای مشخص و قابل‌سنجش تبدیل شود. شناسایی وابستگی‌های حیاتی، توسعه تولید داخلی قطعات و مواد راهبردی، ارتقای فناوری، تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان و بهبود بهره‌وری صنعتی، اهمیت بیشتری از شعارهای کلی درباره خودکفایی دارد. هدف باید کاهش آسیب‌پذیری در گلوگاه‌های حساس و افزایش قدرت انتخاب اقتصاد ایران باشد. به‌هرحال ما در زنجیره تولید برخی صنایع پیشران و مهم، حلقه‌های مفقوده‌ای داریم که با واردات تأمین می‌شود و همان حلقه در این شرایط، می‌تواند به اهرم فشار دشمن علیه ما تبدیل شود. هر مسئول سازمان یا نهادی باید حلقه وارداتی زنجیره تولید و تأمین خود را تشخیص و برای حذف آن وابستگی، برنامه‌ریزی و اقدام لازم را انجام دهد. در این شرایط، عملکرد مسئولان باید بیش‌ازپیش، بر اساس تقویت زنجیره تولید و تأمین و بهره‌وری ارزیابی شود.
سوم، ایران باید از ظرفیت‌های دیپلماسی اقتصادی و نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی برای تثبیت و تقویت روابط تجاری و ترانزیتی استفاده کند. همکاری با روسیه، چین، کشورهای آسیای مرکزی، ترکیه، عراق و سایر شرکای اقتصادی باید بر پایه منافع متقابل، قراردادهای پایدار و توسعه زیرساخت‌های مشترک دنبال شود. درعین‌حال، تنوع‌بخشی به شرکا ضروری است تا کشور در اثر محدودیت یک مسیر یا اختلاف با یک دولت، دچار مشکل نشود. در حال حاضر اکثر سفارتخانه‌های کشورهای مختلف، رویکرد اقتصادی به خود گرفته‌اند و حتی سفرای کشورها در محل مأموریت خود به سفیر اینفلوئنسر تبدیل شده‌اند تا ضمن رفع نیازهای کشور خود، بازارهای بالقوه صادراتی را به تولیدکنندگان و بازرگانان کشور خود معرفی کنند. در این راستا، عضویت ایران در بریکس، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، شانگهای و دیگر ظرفیت‌ها همچون اکوآس غرب آفریقا و همکاری با کشورهای عضو این تشکل‌ها که اغلب تأثیرپذیری کمتری نیز از تحریم‌های یک‌جانبه و غیرقانونی آمریکا دارند، ظرفیت‌هایی را پیش‌روی ایران قرار داده است که بدون شک استفاده از آنها، بازگشایی «دروازه آهنین» آمریکا را تسهیل می‌کند.
چهارم و شاید در شرایط فعلی از فوری‌ترین اولویت‌ها، تدوین یک برنامه ملی برای مقابله با جنگ ادراکی در داخل و خارج کشور است. به اعتقاد نویسنده، نمی‌توان از جنگ ادراکی و شناختی سخن گفت، اما میدان افکار عمومی داخلی را بدون راهبردی بایسته و شایسته به حال خود رها کرد. یکی از آسیب‌های جدی در شرایط بحران، خلأ توضیح و اطلاع‌رسانی مناسب به مردم است. هنگامی که شهروندان با اخبار متعدد درباره محاصره، محدودیت‌های اقتصادی، تهدید نظامی و احتمال تشدید بحران مواجه می‌شوند، اما توضیح روشن، منظم و قابل اتکایی از سوی مسئولان دریافت نمی‌کنند، نگرانی و ابهام جایگزین اعتماد می‌شود. در چنین وضعی، حتی خبرهای تأییدنشده نیز امکان اثرگذاری بیشتری پیدا می‌کند.
مسئولان ایرانی به‌خصوص در این شرایط باید مستقیماً با مردم سخن بگویند، توضیح دهند چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است، چه محدودیت‌هایی واقعیت دارد، چه اقداماتی برای مدیریت آن انجام شده و چه ظرفیت‌هایی برای عبور از شرایط وجود دارد. این یک واقعیت غیرقابل‌انکار است که مردم حق دارند بدانند و پرسش کنند. اطمینان‌بخشی به جامعه با انکار دشواری‌ها یا تکرار جملات کلی به دست نمی‌آید، بلکه از طریق اطلاع‌رسانی مستمر، پاسخ‌گویی، شفافیت متناسب با ملاحظات امنیتی و ارائه تصویر واقع‌بینانه از وضعیت موجود حاصل می‌شود. اگر مردم ببینند مسئولان در کنار آنها ایستاده‌اند، واقعیت‌ها را توضیح می‌دهند و برای مدیریت مشکلات برنامه دارند، سطح نگرانی و آسیب‌پذیری جامعه در برابر روایت‌های هراس‌افکن کاهش می‌یابد.
به اعتقاد نویسنده، در کنار این موضوع، باید نوعی«فشار معکوس اطلاع‌رسانی» نیز در برابر روایت شکست و انزوای ایران از سوی دشمن، شکل بگیرد. منظور از این تعبیر، تبلیغات غیرمستند یا پنهان‌کردن مشکلات نیست، بلکه برجسته‌سازی فعالانه و مستند دستاوردها، ظرفیت‌ها و موفقیت‌های واقعی کشور است. در شرایطی که طرف مقابل با تمرکز بر محدودیت‌ها، خسارت‌ها و تهدیدها، می‌کوشد تصویری یک‌سویه از ایران بسازد، سکوت در برابر دستاوردها عملاً به تقویت همان تصویر مدنظر دشمن کمک می‌کند. عملکرد صنایع داخلی، پروژه‌های زیرساختی، توان تولیدی، همکاری‌های منطقه‌ای، ظرفیت‌های صادراتی، دستاوردهای علمی و فناوری و موفقیت‌های دیپلماتیک باید با اطلاعات دقیق، شواهد قابل راستی‌آزمایی و زبان قابل‌فهم برای مردم اطلاع‌رسانی شود. جامعه نیاز دارد بداند، کشور در کدام حوزه‌ها با مشکل روبه‌روست و در کدام حوزه‌ها پیشرفت کرده است. امیدآفرینی پایدار از شناخت واقعیت و دیدن امکان‌های حل مسئله حاصل می‌شود، نه از امیدواری توصیه‌ای یا دستوری.
در عرصه خارجی نیز ایران باید ابتکار اطلاع‌رسانی را از دست ندهد. اگر آمریکا می‌کوشد تصویری از ایران منزوی و در آستانه شکست بسازد، ایران باید با ارائه شواهد و مستندات، میزان واقعی همکاری‌های اقتصادی و دیپلماتیک، ظرفیت‌های منطقه‌ای و نتایج عملی سیاست‌های خود را در معرض افکار عمومی جهان قرار دهد. دستاوردهای کشور در این مدت، روابط آن با همسایگان، نقش آن در ترتیبات منطقه‌ای، توان علمی و صنعتی و ظرفیت مدیریت بحران باید به‌صورت حرفه‌ای و چندزبانه معرفی شود. صرفاً، تکذیب روایت آمریکایی کافی نیست، باید روایت مستند و مستقلی از شرایط ایران متناسب با ادراک جامعه هدف، تولید و ارائه شود. در اینجا، اعتبار پیام‌ها به اندازه محتوای آنها اهمیت دارد. در این شرایط باید مراقب بود که هر ادعای اغراق‌آمیز یا غیرقابل اثباتی، می‌تواند به کُل اعتبار اطلاع‌رسانی کشور آسیب بزند، اما در مقابل، داده‌های روشن و قابل‌بررسی می‌تواند برنامه و اهداف مدنظر دشمن را به چالش کشیده و خنثی کند.
پنجم، باید از خطای محاسباتی متقابل پرهیز کرد. ایران نباید هر اقدام آمریکا را نشانه شکست قریب‌الوقوع واشنگتن تلقی کند و در برابر آن واکنش‌های شتاب‌زده نشان دهد. «دروازه آهنین» ممکن است هزینه‌هایی را نیز برای کشور ایجاد کند و نادیده‌گرفتن آن به معنای چشم‌پوشی از آسیب‌پذیری‌های داخلی خواهد بود. پاسخ سنجیده، ترکیبی از مدیریت ریسک، دیپلماسی فعال، ارتقای تاب‌آوری و حفظ استقلال تصمیم‌گیری است. قدرت راهبردی در این نیست که هیچ فشاری احساس نشود، بلکه در این است که فشار نتواند دامنه انتخاب‌های کشور را به طور ملموس و تعیین‌کننده‌ای محدود کند.
جمع‌بندی نهایی؛ محاصره جغرافیایی یا محاصره ادراکی؟
«دروازه آهنین» را باید تلاشی برای گسترش میدان فشار علیه ایران از جغرافیای دریا به جغرافیای زمین، تجارت، فناوری و ادراک دانست. شاید این طرح بتواند در برخی مسیرهای تأمین، اختلال ایجاد کند، هزینه مبادلات را افزایش دهد و بر بخش‌هایی از ظرفیت اقتصادی و صنعتی کشور فشار وارد سازد، اما میان چنین دستاوردهایی و تحقق محاصره فراگیر، انزوای راهبردی و تسلیم سیاسی فاصله‌ای جدی وجود دارد. جغرافیای ایران، استقلال محاسباتی بازیگران پیرامونی، پیچیدگی شبکه‌های اقتصادی و تجاری، تجربه زیست همراه با تحریم‌های مختلف و محدودیت‌های دیپلماسی اجبار، همگی عواملی هستند که از تبدیل خودکار فشار به نتیجه سیاسی مدنظر دشمن، جلوگیری می‌کند.
مسئله اصلی در رقابت قدرت‌ها، صرفاً توانایی بستن مسیرهای دیگران نیست، بلکه در دنیای امروز، مسائلی همچون توانایی حفظ گزینه‌ها، بازتولید ظرفیت‌ها، مدیریت وابستگی‌ها و جلوگیری از تبدیل فشار بیرونی به بحران درونی است که اهمیت دارد. در جهان امروز، گاهی تلاش برای محاصره یک کشور بیش از آنکه به جغرافیای آن محدود باشد، متوجه ذهن و محاسبات تصمیم‌گیرندگان و جامعه آن کشور است. از همین رو، مقابله با «دروازه آهنین» به همان اندازه که به تاب‌آوری اقتصادی و دیپلماسی منطقه‌ای نیاز دارد، به انسجام اجتماعی، اعتماد عمومی و قدرت روایت‌سازی مستند نیز وابسته است.
قدرت واقعی با تعداد دروازه‌هایی که یک کشور می‌تواند بر روی رقیب ببندد سنجیده نمی‌شود، بلکه با تعداد راه‌هایی سنجیده می‌شود که یک کشور، حتی زیر فشار، برای حفظ استقلال تصمیم‌گیری و بازتولید توان خود در اختیار دارد. محاصره زمانی به پیروزی تبدیل می‌شود که محدودیت‌های بیرونی در ذهن جامعه به بن‌بست قطعی و در محاسبات حاکمیت به فقدان گزینه تبدیل شود. تا زمانی که این گذار رخ نداده است، فشار هرچند پرهزینه، معادل پیروزی محسوب نخواهد شد. ایران برای عبور از این مرحله به انکار فشار نیاز ندارد، بلکه به شناخت دقیق فشار، اصلاح آسیب‌پذیری‌ها، فعال‌کردن ظرفیت‌های ملی و تقویت اعتماد عمومی نیاز دارد.
دروازه‌ای که آمریکا می‌کوشد با آن مسیرهای ارتباطی ایران را محدود کند، تنها زمانی به محاصره‌ای راهبردی تبدیل خواهد شد که ایران نتواند راه‌های جایگزین خود را در اقتصاد، دیپلماسی، صنعت و افکار عمومی بازآفرینی کند. در نهایت، میدان اصلی این رقابت، توانایی دو طرف برای تبدیل منابع قدرت به نتیجه سیاسی است و در این میدان، نمایش محاصره با تحقق محاصره و نمایش پیروزی با پیروزی واقعی یکسان نیست.