از شروط تهران تا تصمیم واشنگتن؛ سرنوشت توافق در سایه تهدید نظامی
تهران در واکنش به احتمال ازسرگیری حملات آمریکا، سه مسیر دیپلماتیک را دنبال می‌کند: ارائه پیشنهاد تازه هسته‌ای و صلح از طریق قطر، تقویت همکاری‌های نظامی و اقتصادی با روسیه و رایزنی با کشورهای منطقه برای کاهش تنش. ایران مذاکره و بازگشایی تنگه هرمز را به پذیرش هفت مطالبه، از جمله لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و پایان محاصره دریایی، مشروط کرده است. در مقابل، واشنگتن تعیین تکلیف برنامه هسته‌ای ایران را پیش‌شرط توافق می‌داند.
فرارو- هم‌زمان با افزایش احتمال ازسرگیری حملات گسترده آمریکا، تهران تلاش‌های دیپلماتیک خود را در سه محور دنبال می‌کند: ارائه پیشنهاد تازه هسته‌ای و صلح به واشنگتن، تقویت همکاری‌های راهبردی با روسیه و رایزنی با کشورهای منطقه برای مهار تنش‌ها. با این حال، اختلاف بر سر تنگه هرمز و شروط پایان جنگ همچنان مانع اصلی توافق است.
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، در حالی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا بار دیگر از احتمال حملات گسترده علیه ایران سخن گفته و تهدید کرده است که ممکن است باقی‌مانده کشور را «نابود کند»، تهران تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای جلوگیری از بازگشت جنگ افزایش داده است. وب‌سایت آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده که فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا برای ازسرگیری عملیات نظامی گسترده علیه ایران آماده می‌شود و منتظر دستور واشنگتن است. ترامپ نیز پنجشنبه اعلام کرد که ممکن است آمریکا ناچار شود بخش‌های باقی‌مانده ایران را هدف قرار دهد و تاکید کرد که نتیجه تصمیمش به‌زودی مشخص خواهد شد.
این تهدیدها در شرایطی مطرح می‌شود که ایران به‌تازگی دو پهپاد شناسایی آمریکایی را در نزدیکی جزیره قشم و تنگه هرمز سرنگون کرده است؛ منطقه‌ای که آمریکا نیز در روزهای اخیر به آن حمله کرده بود. تهران هشدار داده است که در صورت ازسرگیری حملات گسترده، پاسخ آن محدود به اقدامات گذشته نخواهد بود.
هفت شرط ایران برای مذاکره با آمریکا
یک مقام ارشد ایرانی روز پنجشنبه به خبرگزاری رویترز گفت تهران از طریق میانجی‌های قطری، پیشنهاد تازه‌ای درباره مسائل هسته‌ای و پایان جنگ به آمریکا ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، بررسی پیشنهاد تنها پس از پذیرش هفت مطالبه ایران از سوی واشنگتن امکان‌پذیر خواهد بود. آمریکا نیز در حال بررسی این پیشنهاد است.
ایران اجرای این شروط را پیش‌نیاز بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات صلح از جمله گفت‌وگوهای هسته‌ای قرار داده است. این مطالبات شامل لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه شده ایران و پایان دادن به محاصره دریایی بنادر کشور در اطراف تنگه هرمز است.
محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران پنجشنبه در مسکو تأکید کرد تا زمانی که آمریکا این شروط را اجرا نکند، ایران نه تنگه هرمز را باز خواهد کرد و نه وارد مذاکره می‌شود. در مقابل، واشنگتن اصرار دارد که هرگونه توافق آتش‌بس باید شامل تعیین تکلیف ظرفیت هسته‌ای ایران باشد و مذاکرات گسترده‌تر صلح تنها پس از حل این مسئله آغاز شود. این اختلاف نشان می‌دهد که دو طرف هنوز درباره ترتیب و اولویت مذاکرات به تفاهم نرسیده‌اند.
سفر رضایی به مسکو؛ گسترش همکاری‌های نظامی و اقتصادی
سفر محسن رضایی به روسیه یکی دیگر از محورهای تحرکات دیپلماتیک تهران است. او روز پنجشنبه در کرملین با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و پیامی از سوی مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی به رئیس‌جمهور روسیه رساند. رضایی این دیدار را تبادل نظری بسیار مهم توصیف کرد، اما درباره محتوای گفت‌وگوها توضیح بیشتری نداد.
در همین حال، روزنامه فایننشال تایمز گزارش داده است که روسیه پیش‌تر با تأمین ۹۰ پرتابگر موشک هدایت‌شونده قابل نصب روی بالگرد برای ایران موافقت کرده بود؛ آن هم در شرایطی که مسکو به دلیل جنگ اوکراین خود به تجهیزات نظامی نیاز دارد. این روزنامه برای گزارش خود به برنامه تولید یک شرکت دفاعی روسیه در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ استناد کرده است.
نیکول گراژفسکی، پژوهشگر بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی به فایننشال تایمز گفته است ادامه همکاری تسلیحاتی روسیه با ایران، با وجود نیازهای نظامی مسکو در جنگ اوکراین، نشان‌دهنده کاهش نگرانی کرملین از اعتراض‌های غرب است. همکاری‌های اقتصادی نیز در دیدار رضایی و پوتین مطرح شده است. مقام ایرانی از گفت‌وگو درباره ساخت خطوط لوله انتقال گاز از روسیه به ایران خبر داد؛ طرحی که به گفته او می‌تواند کمبود گاز ایران را کاهش دهد و زمینه فروش انرژی روسیه به کشورهای همسایه را فراهم کند. این موضوع در شرایطی اهمیت دارد که پالایشگاه‌های گاز ایران در جریان حملات ۴۰روزه آمریکا و اسرائیل در اوایل سال جاری آسیب دیده‌اند.
رایزنی با کشورهای خلیج فارس برای کاهش تنش
تهران هم‌زمان تلاش کرده است از طریق تماس‌های دیپلماتیک با کشورهای منطقه، احتمال گسترش جنگ را کاهش دهد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران روز پنجشنبه با وزیران خارجه امارات، عربستان سعودی، کویت و ترکیه گفت‌وگو کرد. محور این تماس‌ها تحولات منطقه و راه‌های تقویت امنیت و ثبات بود. او همچنین با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر درباره هماهنگی برای کاهش تنش‌ها گفت‌وگو کرد. وزارت خارجه قطر اعلام کرد که نخست‌وزیر این کشور بر حمایت دوحه از تلاش‌ها برای تضمین آزادی کشتیرانی تأکید کرده است. در تماس عراقچی با وزیر خارجه عمان نیز امنیت عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز محور اصلی گفت‌وگوها بود.
این رایزنی‌ها در شرایطی انجام می‌شود که ایران در جریان جنگ به پایگاه‌های میزبان نیروهای آمریکایی در کشورهای خلیج فارس و همچنین برخی تأسیسات غیرنظامی و انرژی حمله کرده بود. مقام‌های ایرانی هشدار داده‌اند هر کشوری که در حمله احتمالی آمریکا به ایران همکاری کند، ممکن است هدف مشروع پاسخ تهران قرار گیرد.
هشدار تهران درباره گسترش دامنه جنگ
مقام‌های نظامی ایران تأکید کرده‌اند که در صورت حمله مجدد آمریکا، پاسخ تهران از محدوده خلیج فارس فراتر خواهد رفت. سخنگوی مشاور ارشد فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران اعلام کرده است هر کشور یا نیرویی که به آمریکا در حمله به ایران کمک کند، ممکن است هدف مشروع جمهوری اسلامی قرار گیرد. خبرگزاری تسنیم نیز گزارش داده است که پایگاه‌های موشکی ایران توان هدف قرار دادن اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا را دارند و پاسخ احتمالی تهران از نظر جغرافیایی محدود نخواهد بود. ایران پیش‌تر هشدار داده بود در صورت آغاز دوباره جنگ، کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی در کشورهای خلیج فارس نیز ممکن است در معرض حمله قرار گیرند.
تنگه هرمز؛ گره اصلی مذاکرات
کنترل تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین مانع در مسیر توافق است. تهران عبور کشتی‌ها از این آبراه راهبردی را محدود کرده است؛ مسیری که در شرایط عادی حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور می‌کند. ایران برای برخی کشورها از جمله عراق، قطر، هند و چین استثناهایی در محدودیت‌های کشتیرانی در نظر گرفته است. سپاه پاسداران مدعی شده دست‌کم هفت نفتکش در روزهای اخیر پس از برخورد با مین در مسیرهای غیرمجاز نزدیک عمان آتش گرفته‌اند. همچنین این نهاد از آتش گرفتن دو نفتکش دیگر در روز جمعه خبر داده است. با این حال، سازمان‌های دریایی هنوز این حوادث را تأیید نکرده‌اند. آمریکا نیز محاصره بنادر ایران را ادامه داده و نفتکش‌هایی را در مسیر تنگه هرمز اسکورت کرده است.
در مجموع، تهران تلاش می کند با ترکیب دیپلماسی منطقه‌ای، همکاری با روسیه و تعیین شروط مشخص برای مذاکره، از بازگشت جنگ جلوگیری کند؛ اما اختلاف اساسی بر سر تحریم‌ها، محاصره دریایی، برنامه هسته‌ای و کنترل تنگه هرمز همچنان پابرجاست. در سوی دیگر، ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را اعلام نکرده و حضور مشاوران خواهان تشدید نظامی در اطراف او، چشم‌انداز توافق را با عدم قطعیت بیشتری روبه‌رو کرده است.