حوزه/ گریه صبحگاهی کودکان در برابر نرفتن به مدرسه معمولاً گذراست و با گذشت زمان حل می‌شود؛ اما درصورتیکه اضطراب پس از چند هفته ماندگار شد، علائم جسمانی مثل دل‌درد و سردرد تکرار شد، خلق‌وخوی کودک به‌طور پایدار تغییر کرد، وقت مراجعه به روان‌شناس کودک رسیده است.
اشاره؛
صبح‌های پرالتهاب، بهانه‌گیری‌های تکراری و مقاومت در برابر رفتن به مدرسه؛ چالشی که آرامش بسیاری از خانواده‌ها را برهم زده و این پرسش مهم را ایجاد کرده است که مرز میان یک بی‌میلی گذرا و یک بحران واقعی کجاست؟ گاهی کودک برای دوری از مدرسه، دل‌درد، سردرد یا حالت تهوع را بهانه می‌کند و والدین با این سردرگمی مواجه می‌شوند که آیا این علائم واقعی است یا بهانه‌ای برای ماندن در خانه؟ به‌ویژه وقتی کودک در کلاس درس هیچ مشکل تحصیلی ندارد. برای ریشه‌یابی این دغدغه‌ها و یافتن پاسخ‌های کاربردی، حجت‌الاسلام و المسلمین رضا یوسف‌زاده، مشاور و کارشناس خانواده، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه به‌تفصیل این موضوع را مورد بررسی قرار داده است که در ادامه مشروح این مصاحبه تقدیم شما مخاطبین گرامی می‌گردد.
بسم‌الله الرحمن الرحیم
لاحولَ ولا قوّةَ إلّا باللهِ العلیِّ العظیم، والحمدُ للهِ ربِّ العالمین. اللهم صلّ علی فاطمةَ وأبیها وبعلِها وبنیها والسِّرِّ المستودَعِ فیها، بعددِ ما أحاطَ به علمُک.
عرض سلام و ادب دارم خدمت شما و مخاطبان گرامی‌تان. خوشحالم که در خدمت شما هستم. امیدوارم مطالبی که بیان می‌کنیم، مورد رضایت خداوند قرار گیرد و خشنودی حضرت آقا، امام زمان(عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) را در پی داشته باشد.
در پاسخ به نخستین پرسش، مقدمتاً عرض می‌کنم که در روان‌شناسی، از دوره‌ای با عنوان «کودکی دوم» یاد می‌شود. در نگاه اسلامی نیز هفت سال دوم زندگی، یعنی حدود هفت تا چهارده‌سالگی، دوره‌ای بسیار مهم با ویژگی‌ها و اقتضائات خاص خود است. در این دوره، والدین با مسائل تازه‌ای در زندگی فرزندشان روبه‌رو می‌شوند.
سنین شش تا دوازده‌سالگی، یا در تقسیم‌بندی اسلامی هفت تا چهارده‌سالگی، دوره‌ای مهم برای آموزش و یادگیری است. از نظر رشد کودک، زمینه‌های روان‌شناختی او در این سن برای یادگیری آمادگی مناسبی دارد. از همین رو، مدرسه یکی از مهم‌ترین محیط‌های رشد و تربیت کودک به شمار می‌آید.
نقش مدرسه صرفاً آموزش خواندن و نوشتن یا انتقال دانش و سواد نیست. کودک در مدرسه زندگی می‌کند و تجربه‌هایی از زندگی اجتماعی به دست می‌آورد؛ مهارت‌های اجتماعی را می‌آموزد، ارتباط با دیگران را تجربه می‌کند، مسئولیت‌پذیری و نظم را یاد می‌گیرد و استقلال، خودباوری و احساس خودکارآمدی در او تقویت می‌شود. همچنین با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌شود.
در واقع، مدرسه پس از خانواده، یکی از مهم‌ترین بسترهای تربیتی و اجتماعی‌شدن کودک است؛ محیطی که کودک در آن از نظر شناختی، هیجانی، مهارتی و اجتماعی رشد می‌کند. بنابراین، مدرسه تنها مکانی برای یادگیری سواد، حساب‌وکتاب، خواندن و نوشتن نیست.
* ریشه‌یابی اصولی؛ پرهیز از شتاب‌زدگی و تقلیل‌گرایی در مواجهه با امتناع از مدرسه
از این رو، نگرانی بسیاری از والدین درباره برقرار نشدن ارتباط مناسب فرزندشان با مدرسه، نگرانی بجایی است. از سوی دیگر، در فرهنگ امروز ما، مدرسه با آینده کودکان پیوند خورده است؛ آینده‌ای که ممکن است موفقیت شغلی و جایگاه اجتماعی آنان را تحت‌تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، بی‌میلی کودک به مدرسه و گاهی اضطراب او درباره مدرسه، نگرانی والدین را برمی‌انگیزد.
نکته مهم این است که نه باید نسبت به این نگرانی‌ها بی‌توجه بود و نه امتناع کودک از رفتن به مدرسه را صرفاً به لجبازی یا تنبلی نسبت داد. این رفتار می‌تواند علت‌های گوناگونی داشته باشد و در سنین مختلف نیز شکل‌ها و زمینه‌های متفاوتی پیدا کند.
برای بررسی دقیق‌تر موضوع، باید میان اضطراب مدرسه، امتناع یا اجتناب از مدرسه، فرار از مدرسه، بی‌انگیزگی تحصیلی، مشکلات آموزشی و دشواری‌های ناشی از محیط مدرسه تفاوت قائل شد؛ زیرا هر یک از این موارد، دلایل و راهکارهای خاص خود را دارد.
پس بی‌میلی کودک به مدرسه لزوماً به معنای تنبلی، ضعف تحصیلی یا ضعف تربیتی نیست. پدیده‌های انسانی معمولاً چندعاملی‌اند و عوامل گوناگونی بر آن‌ها اثر می‌گذارند. در ادامه می‌توان به برخی از این عوامل اشاره کرد.
* دسته‌بندی عوامل؛ از اضطراب جدایی تا چالش‌های محیطی، تحصیلی و خانوادگی
نخست، باید به عوامل رشدی و روان‌شناختی کودک توجه داشت. یکی از علت‌های مهم، به‌ویژه در سال‌های نخست دبستان، می‌تواند اضطراب جدایی باشد. برخی کودکان هنگام دور شدن چندساعته از پدر و مادر، دچار نگرانی و ترس می‌شوند؛ زیرا هنوز آمادگی عاطفی کافی برای جدا شدن موقت از مراقب اصلی خود را پیدا نکرده‌اند. برای این کودکان، رفتن به مدرسه ممکن است به معنای دور شدن موقت از امنیت و آرامشی باشد که در کنار والدین تجربه می‌کنند.
البته باید به این نکته توجه داشت که اضطراب جدایی مختص خردسالان نیست و ممکن است در دانش‌آموزان پایه‌های چهارم، پنجم و ششم دبستان و حتی در دوره متوسطه نیز دیده شود. البته بروز آن در سنین بالاتر، به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد.
نخستین دسته از عوامل، عوامل روان‌شناختی‌اند؛ عواملی مانند اضطراب جدایی، اضطراب کودک، دشواری در تعاملات و روابط اجتماعی یا خجالتی بودن. برخی ویژگی‌های درونی کودک نیز ممکن است باعث شود از حضور در محیط‌های شلوغ و اجتماعی احساس ناراحتی کند.
دسته دوم، عوامل محیطی و اجتماعی است؛ یعنی عواملی که به خود مدرسه مربوط می‌شوند. به‌ویژه زمانی که کودک در آغاز مشکلی برای رفتن به مدرسه نداشته، اما پس از مدتی از مدرسه دوری می‌کند یا از رفتن به آن امتناع می‌ورزد. در چنین شرایطی ممکن است تمسخر یا تحقیر همکلاسی‌ها، قلدری، طرد شدن یا نادیده گرفته شدن از سوی همسالان، علت این رفتار باشد.
برخورد معلم نیز می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد؛ برای مثال، تذکرهای مکرر، تنبیه، سرزنش، مقایسه کردن دانش‌آموز با دیگران یا برچسب زدن به او ممکن است باعث شود کودک در کلاس احساس کند دیده نمی‌شود. این مسئله به‌ویژه درباره کودکانی اهمیت دارد که در خانواده توجه زیادی دریافت کرده‌اند؛ برای نمونه، کودکانی که تک‌فرزند بوده‌اند و تمام توجه والدین را به خود اختصاص می‌داده‌اند. این کودکان ممکن است در مدرسه، وقتی می‌بینند معلم باید به همه دانش‌آموزان توجه کند، احساس نادیده گرفته شدن کنند و امنیت عاطفی‌شان کاهش یابد. بنابراین، گاهی فضای مدرسه، روابط اجتماعی در آن یا فشارهای ناشی از تعامل با دیگران، موجب امتناع کودک از رفتن به مدرسه می‌شود.
دسته سوم، عوامل تحصیلی است. گاهی کودک از شکست می‌ترسد؛ حتی اگر هوش و توانایی یادگیری خوبی داشته باشد. او ممکن است از اشتباه کردن، گرفتن نمره پایین، شکست خوردن، مقایسه شدن یا برآورده نکردن انتظارات والدین و معلم بترسد. برخی از این کودکان کمال‌گرا هستند و می‌خواهند همیشه بهترین باشند؛ به همین دلیل، کوچک‌ترین اشتباه را نشانه ناتوانی خود می‌دانند. چنین کودکی ممکن است با وجود استعداد و توانایی مناسب، به دلیل ناتوانی در تحمل شکست‌های کوچک، از آن محیط دوری کند یا به‌اصطلاح از آن اجتناب کند.
از سوی دیگر، ممکن است کودک اختلال یادگیری داشته باشد، اما این اختلال هنوز تشخیص داده نشده باشد. همچنین احتمال دارد حواس‌پرتی یا بیش‌فعالی او شناسایی نشده باشد. در این صورت، یادگیری و تحصیل برای کودک خسته‌کننده، دشوار و آزاردهنده می‌شود.
دسته چهارم، ویژگی‌های شخصیتی و خلق‌وخوی کودک است. بعضی از کودکان حساس‌تر، محتاط‌تر یا کم‌روترند و بعضی دیگر زودتر تحریک می‌شوند و سریع‌تر از محیط تأثیر می‌پذیرند. فشار روانی نیز ممکن است برای برخی کودکان بیشتر از دیگران باشد. بنابراین، نباید کودکان را با یکدیگر مقایسه کرد؛ حتی فرزندان یک خانواده نیز روحیات و ویژگی‌های اخلاقی متفاوتی دارند. ممکن است محیط مدرسه و فضای اجتماعی برای بعضی از آن‌ها فشار بیشتری ایجاد کند.
دسته پنجم، عوامل خانوادگی و فضای عاطفی خانه است. گاهی ریشه مشکل به دشواری‌های خانوادگی، تعارض میان والدین یا اضطراب و نگرانی‌هایی برمی‌گردد که به کودک منتقل می‌شود. وابستگی والدین به کودک یا وابستگی کودک به والدین نیز می‌تواند هنگام رفتن به مدرسه فشار زیادی به او وارد کند.
افزون بر این، شرایط خانه، مانند بیماری یکی از اعضای خانواده، مشکلات ارتباطی کودک با اعضای خانواده، انزوا یا تجربه تحقیر، می‌تواند در بی‌میلی او به مدرسه مؤثر باشد. تجربه‌های تلخی مانند از دست دادن یکی از عزیزان نیز ممکن است چنین اثری داشته باشد. گاهی هم اتفاق‌های خوشایند خانه، مانند حضور مهمان، برای کودک جذاب است و جدا شدن از فضای خانه را دشوار می‌کند. دل‌درد یا گفتنِ «مریضم، نمی‌خواهم به مدرسه بروم» نیز گاهی می‌تواند راهی برای بیان اعتراض به رفتن به مدرسه باشد. اسباب‌بازی‌های محبوب کودک یا وابستگی او به خواهر و برادرش نیز ممکن است باعث شود دل کندن از خانه برایش دشوار باشد. شدت این امتناع از مدرسه هم در کودکان مختلف، متفاوت است.
* تفاوت‌های تحولی و سنی؛ از پیش‌دبستانی تا دوره متوسطه دوم
در پایان، باید به تفاوت‌های سنی و تحولی نیز توجه کرد. علت‌های مختلفی که به آن‌ها اشاره شد، ممکن است در دوره‌های سنی و تحصیلی گوناگون، به شکل‌های متفاوتی بروز پیدا کنند؛ خواه این علت‌ها خانوادگی باشند، خواه روان‌شناختی یا مرتبط با ویژگی‌های خلقی کودک.
برای مثال، در دوره پیش‌دبستانی یا سال‌های اول، دوم و سوم دبستان، اضطراب جدایی، ناآشنایی با محیط جدید، ترس از دوری والدین، دشواری در سازگاری با قواعد مدرسه یا مشکل در برقراری ارتباط با همکلاسی‌ها ممکن است بیشتر دیده شود. در دوره دوم دبستان، دشواری در برقراری ارتباط با همسالان، تجربه شکست تحصیلی یا شکل نگرفتن رابطه‌ای مناسب با معلم می‌تواند نقش پررنگ‌تری داشته باشد.
در دوره متوسطه اول، عوامل دیگری نیز نقش دارند؛ از جمله تغییرات دوره بلوغ، افزایش حساسیت به قضاوت همسالان، نیاز شدید به پذیرفته شدن در گروه دوستان، و چالش‌های هویتی و عزت‌نفس که می‌تواند به امتناع از مدرسه رفتن منجر شود.
در دوره دوم متوسطه نیز، تجربه بسیاری از مراجعینی که داشتم نشان داده است که گاهی دانش‌آموزی تا پایه نهم بسیار عالی درس خوانده، اما در پایه‌های دهم، یازدهم یا دوازدهم از ادامه تحصیل سر باز می‌زند و می‌گوید می‌خواهد سر کار برود. نگرانی درباره آینده، فشار کنکور، احساس بی‌معنایی و بی‌هدفی نسبت به تحصیل و آینده، تعارض میان علایق فردی و انتظارات خانواده در انتخاب رشته یا شغل آینده، و شکل‌گیری تصویر ذهنی متفاوت از آینده، از جمله این عوامل است. در این دوره، گاهی نشانه‌های اضطراب و افسردگی نیز بروز می‌کند که می‌تواند اثرگذار باشد.
بنابراین، به عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت امتناع یا دوری از مدرسه ریشه‌ها و علت‌های گوناگونی دارد. ازاین‌رو، نخستین و اساسی‌ترین پرسش ما باید این باشد:
«چرا فرزند من تمایلی به رفتن به مدرسه ندارد و چرا امتناع می‌کند؟»
پیش از هرگونه فشار آوردن یا شتاب‌زدگی برای اجرای راهکارها و تکنیک‌ها، لازم است ریشه و علت اصلی را پیدا کنیم؛ باید ببینیم کدام نیاز برطرف‌نشده یا چه احساس ناخوشایندی از کدام منبع در حال شکل‌گیری است. پس از شناخت دقیق ریشه‌ها، می‌توانیم برای برطرف کردن آن نیاز و التیام آن احساس ناخوشایند اقدام کنیم.
* موفقیت تحصیلی کودک، نشانه سلامت روانی او در مدرسه نیست
مطلوب بودن وضعیت تحصیلی کودک در مدرسه، لزوماً به معنای مطلوب بودن وضعیت روان‌شناختی و عاطفی او در همان محیط نیست. گاهی والدین تصور می‌کنند اگر فرزندشان نمرات خوبی داشته باشد، تکالیفش را به‌موقع انجام دهد و از نظر یادگیری مشکلی نداشته باشد، پس محیط مدرسه نیز برای او محیطی مطلوب و مناسب است؛ در حالی که ممکن است کودک از نظر تحصیلی موفق باشد، اما از نظر عاطفی در مدرسه احساس امنیت و آرامش نکند.
عکس این حالت نیز وجود دارد؛ برخی والدین گمان می‌کنند اگر وضعیت تحصیلی فرزندشان در مدرسه مطلوب نباشد، حال روان‌شناختی و وضعیت عاطفی او نیز در مدرسه نامناسب است. این دو لزوماً با یکدیگر یکسان نیستند و باید میان آن‌ها تفکیک قائل شد.
بنابراین، این پرسش که «درس او خوب است، پس چرا از مدرسه امتناع می‌کند؟» به این معناست که در حیطه تحصیلی، عامل چالش‌زایی وجود ندارد؛ نه مشکل یادگیری دارد و نه با دشواری‌های تحصیلی درگیر است.
تنها نکته‌ای که در این میان ممکن است مطرح باشد، کمال‌گرایی است؛ یعنی کودک با وجود درس‌خوان بودن، چون می‌خواهد همیشه بهترین باشد، اشتباهات و شکست‌های کوچک را برنمی‌تابد و به همین دلیل از محیط فاصله می‌گیرد. این احتمال نیز باید بررسی شود.
اما اگر در این حیطه هم مشکلی وجود نداشته باشد، بحث به وضعیت روان‌شناختی و عاطفی کودک منتقل می‌شود؛ یعنی این پرسش مطرح می‌شود که او از نظر روان‌شناختی چرا از مدرسه دوری می‌کند. ریشه این مسئله ممکن است در خانه، در مدرسه یا در حال روانی خود کودک باشد. ترجیح می‌دهم از حال روان‌شناختی خود کودک آغاز کنم.
* کمبود خواب و سبک زندگی نامناسب؛ عاملی پنهان در بی‌میلی به مدرسه
یکی از علت‌های احتمالی، کمبود خواب یا نامناسب بودن کیفیت آن است؛ کودک سبک زندگی مناسبی ندارد، تا دیروقت بیدار می‌ماند، تا دیروقت از گوشی و رسانه استفاده می‌کند، غذای مناسبی نمی‌خورد و شام درستی نمی‌خورد. در نتیجه، خوابی که باید داشته باشد، نه از نظر کمیت و نه از نظر کیفیت، محقق نمی‌شود و صبح‌ها بیدار شدن و رفتن به مدرسه برایش بسیار دشوار و آزاردهنده می‌شود. این می‌تواند یکی از عوامل درونی خود کودک باشد.
* اضطراب جدایی؛ عاملی مستقل از وضعیت درسی کودک
علت دیگر، ریشه‌های اضطراب جدایی است؛ ممکن است درس او خوب باشد، ولی جدا شدن از والدین برایش دشوار باشد.
نمونه‌های دیگری نیز وجود دارد و هدف من فقط شکل‌گیری یک دسته‌بندی در ذهن است. مسئله بعدی، دشواری‌های خانوادگی است؛ برای مثال، خود والدین هنگام آماده کردن کودک برای رفتن به مدرسه مضطرب‌اند، دیر از خواب بیدار می‌شوند، شتاب‌زده عمل می‌کنند، کودک را اذیت می‌کنند و اضطراب خود را به او منتقل می‌کنند. همین امر باعث می‌شود بیدار شدن صبحگاهی برای کودک عذاب‌آور و رنج‌آور شود؛ اضطراب مادری که او را آماده می‌کند و اضطراب پدری که با گفتن «بدو، دیرم شده، باید برسانمت» این فشار را تشدید می‌کند. این وضعیت نیز باید مدیریت شود.
سوم، ممکن است چالش‌هایی در مدرسه وجود داشته باشد؛ مانند دشواری در روابط اجتماعی، اتفاقات و تجربه‌های ناخوشایند در محیط مدرسه. اما برای تشخیص اینکه مسئله اصلی چیست، نخست باید بررسی کنیم این بهانه‌گیری و دشواری از چه زمانی آغاز شده است.
برای تشخیص ریشه مسئله، والدین باید چند نکته را درباره پیشینه و شروع مشکل مرور کنند:
اینکه آیا از آغاز سال تحصیلی، یعنی از همان روزهای نخست که کودک شروع به رفتن به مدرسه کرده، چنین وضعیتی وجود داشته است؟
آیا این مشکل پس از تعطیلات ظاهر شده است؟
آیا از زمانی آغاز شده که کلاس یا معلم کودک تغییر کرده است؟
یا اینکه در آغاز سال، یکی دو ماه با اشتیاق به مدرسه می‌رفته و اکنون بی‌میل شده است؟
همچنین باید توجه کرد که آیا بی‌میلی او در روزهای خاصی بیشتر است یا در برخی روزها میل بیشتری به مدرسه دارد.
مرور این اطلاعات کمک می‌کند بفهمیم آیا یک اتفاق و تجربه خاص در شکل‌گیری این مشکل نقش داشته است یا مسئله دامنه گسترده‌تری دارد. اگر مشکل قبلاً وجود نداشته و تازه ایجاد شده، باید عوامل محیطی و اتفاقات اخیر را بررسی کنیم. اما اگر از همان ابتدا وجود داشته، احتمالاً ریشه‌های خانوادگی یا مسائل درونی کودک مطرح است.
* مقایسه رفتار کودک در خانه و مدرسه، سرنخ مهمی برای تشخیص مشکل
نکته بعدی، مقایسه رفتار کودک در خانه و مدرسه است؛ یعنی بررسی کنیم آیا بی‌قراری او فقط هنگام رفتن به مدرسه است یا در موقعیت‌های دیگر نیز دیده می‌شود. برای مثال، آیا صبح‌ها نیز بدقلق و بدرفتار است و اذیت می‌شود؟
آیا برای رفتن به یک مسافرت یا گردش صبحگاهی نیز بی‌قراری و بهانه‌گیری می‌کند؟
همچنین باید ببینیم وقتی به مدرسه می‌رسد، تا پایان وقت در آنجا بی‌قرار است یا خیلی زود شرایط را فراموش می‌کند و ظهر با شادی و رضایت به خانه برمی‌گردد و می‌گوید خوش گذشته است. این نشانه‌ها به کشف ریشه مشکل کمک می‌کند.
* دل‌درد، کابوس و گریه؛ نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند
پرسش دیگر این است که آیا این امتناع با نشانه‌های جسمانی همراه است؟
یعنی حالت دل‌درد، تهوع، سردرد، گریه‌های شدید، چسبیدن به والدین یا عصبی شدن شدید. وجود کابوس‌های شبانه، بیدار شدن از خواب یا اختلال خواب نیز مهم است. اگر این نشانه‌های جسمانی مانند به‌هم‌ریختگی خواب یا کابوس وجود داشته باشد، باید دقت بیشتری کرد و احتمالاً به مشاور نیز نیاز خواهیم داشت.
یکی از راه‌های مهم برای کسب اطلاعات، رجوع به خود مدرسه است؛ از معلم، مدیر، معاون و کادر مدرسه پرسوجو کنیم. باید بدانیم آیا کودک در مشارکت‌های کلاسی و انجام تکالیف فعال است یا گوشه‌گیر؛ آیا با همکلاسی‌های خود ارتباط برقرار می‌کند؟
در زنگ تفریح و بازی شرکت می‌کند یا نه؟
اینکه آیا در مدرسه دشمن یا مشکلی با دوستانش دارد یا خیر؟
این اطلاعات نیز می‌تواند از مدرسه گرفته شود.
نکته دیگر آن است که باید با خود کودک صحبت کنیم؛ اما اینکه چه زمانی و چگونه، اهمیت زیادی دارد. نه صبح که به‌هم‌ریخته است، بلکه در موقعیتی آرام و هنگامی که حالش خوب است؛ مانند وقتی که با هم بیرون رفته و قدم می‌زنیم، در زمان بازی، یا پس از صرف غذا وقتی در کنار هم نشسته‌ایم.
نکته مهم دیگر آن است که پرسش‌ها را مستقیم و قضاوت‌آمیز مطرح نکنیم؛ برای مثال نباید بپرسیم «چرا صبح‌ها بهانه می‌گیری و نمی‌روی مدرسه؟
مگر در مدرسه مشکل داری؟»
چراکه کودکان بسیاری از مواقع خودشان نیز نمی‌دانند مشکل دقیقاً چیست، یا اگر بدانند، گفتن آن به والدین برایشان دشوار است؛ زیرا می‌ترسند مورد قضاوت قرار بگیرند یا نمی‌دانند چگونه آن را بیان کنند.
بنابراین بهتر است با پرسش‌های توصیفی و باز پاسخ شروع کنیم؛ مثلاً بپرسیم: «اگر قرار بود چیزی در مدرسه عوض شود تا جایی دوست‌داشتنی‌تر شود، آن چیز چیست؟»، «کدام چیز نبودنش در مدرسه بهتر بود؟»، «چه چیزی می‌توانست به مدرسه‌ات اضافه شود؟» یا بپرسیم «کدام قسمت و کدام زنگ مدرسه را بیشتر دوست داری؟ زنگ تفریح را بیشتر دوست داری یا درس؟ کدام زنگ را کمتر دوست داری؟»، «دوست داری اتفاق خاصی در مدرسه‌ات بیفتد؟»، «دوست داری با کسی خاص دوست شوی؟»، «دوست داری کسی دیگر به مدرسه نیاید؟»، «وقتی به مدرسه فکر می‌کنی چه حسی داری؟» یا «آیا کسی در مدرسه هست که وقتی می‌بینیش حس ناخوشایندی به تو دست می‌دهد؟»
این پرسش‌ها کمک می‌کند به این نتیجه برسیم که علت بی‌میلی فرزند ما به مدرسه چیست؟
*شدت، مدت و فراگیری مشکل را باید بررسی کرد
اما توجه داشته باشید که پس از کشف علت، باید ابعاد دیگری را نیز بررسی کنیم؛ اینکه علت از چه زمانی ایجاد شده، فراگیر بودن یا نبودن آن، و شدت و وسعت مسئله. آیا کودک در همه موقعیت‌ها چنین حالتی دارد یا فقط هنگام مدرسه رفتن؟ برای مثال، آیا هنگام رفتن به مهمانی نیز مشکل دارد؟ آیا کودک به‌طور کلی خجالتی و منزوی است یا فقط در مدرسه چنین می‌شود؟ همچنین مدت، شدت، میزان و فراوانی تکرار مسئله را باید مورد توجه قرار دهیم. این بررسی‌ها به ریشه‌یابی مشکل کمک می‌کند و وقتی ریشه مسئله پیدا شود، می‌توانیم آن نیاز و نگرانی را به‌درستی برطرف کنیم.
درباره اینکه چگونه والدین می‌توانند بدون ایجاد احساس گناه در کودک، استقلال عاطفی ایجاد کنند و اینکه چه عواملی وابستگی را در خانه تشدید می‌کند و چه اشتباهاتی باید از آن‌ها پرهیز کرد، باید عرض کنم:
* استقلال عاطفی؛ توانمندی کودک در مدیریت هیجان‌ها هنگام غیاب والدین
نخستین نکته‌ای که باید بدانیم این است که تربیت امری زمان‌بر است؛ به‌ویژه اگر رفتار اشتباهی وجود داشته باشد و بخواهیم آن را تغییر دهیم. این نخستین و مهم‌ترین نکته است. وقتی موضوعی زمان‌بر است، به صبوری، حوصله و پیش‌روی تدریجی و آرام نیاز دارد. شتاب‌زدگی، عجله در رسیدن به نتیجه و بی‌حوصلگی، همه برنامه‌ها را به هم می‌ریزد.
اما باید توجه داشت که وقتی می‌گوییم می‌خواهیم در کودک استقلال عاطفی ایجاد کنیم، که در اصطلاح روان‌شناسی به آن «دلبستگی ایمن» می‌گوییم، به این معنا نیست که کودک برای همیشه از والدین بی‌نیاز شود یا محبت والدین نسبت به او کاهش یابد. معنای این کار آن است که کودک در زمینه احساس امنیت، مدیریت هیجان‌ها و مواجهه با موقعیت‌های دشوار، حتی در غیاب والدین، توانمند شود.
بنابراین استقلال عاطفی یعنی کودک همچنان به محبت، حمایت و حضور عاطفی والدین نیاز داشته باشد و از این‌ها محروم نشود و آن‌ها را به‌طور کامل دریافت کند؛ اما در عین حال، در غیاب والدین، اعتماد به نفس و توانمندی کافی داشته باشد تا غیاب آن‌ها را تحمل کند و در نبودشان بتواند با چالش‌ها دست‌وپنجه نرم کند. ما به دنبال ایجاد چنین ویژگی‌ای هستیم.
اما چگونه باید این امر را تحقق بخشیم؟
نخست آنکه باید به فرزند خود اطمینان عاطفی بدهیم، اما به جای او زندگی نکنیم. برای مثال، وقتی کودک هنگام رفتن به مدرسه مضطرب می‌شود، باید احساس او را بپذیریم و بگوییم: «می‌فهمم دوست داری ما کنارت باشیم؛ جدایی از ما برایت سخت است. ما هم دوستت داریم و دوست داریم کنار تو باشیم، اما مطمئنم از پسِ رفتن به مدرسه برمی‌آیی.»
توجه کنید که در این جمله، نخست احساس کودک را پذیرفته‌ایم (پذیرش احساس کودک)، و پس از آن به توانایی خودش اعتماد و اطمینان داده‌ایم که «تو می‌توانی». همچنین می‌توانیم تجربه خودمان را نیز با او در میان بگذاریم؛ برای مثال بگوییم:
«من هم وقتی اول می‌خواستم به مدرسه بروم، برایم سخت بود؛ اما توانستم. می‌دانم تو هم از پس این کار برمی‌آیی.»
ما نباید به فرزندمان بگوییم «چرا این‌قدر گریه می‌کنی؟ مگر بچه کوچکی هستی؟ مگر بچه‌ننه‌ای؟ من به خاطر تو نمی‌توانم به کارهایم برسم و باید هر روز این کار را انجام بدهم.» این‌گونه عبارات، به‌ویژه اگر زیاد تکرار شوند، به کودک احساس شرم و گناه می‌دهند. از یک سو، نیازهای عاطفی او برآورده نمی‌شود و از سوی دیگر اعتماد به نفسش تخریب می‌شود و اضطرابش بیشتر می‌شود. نتیجه این رفتار آن است که مشکل حل نمی‌شود، کودک روی پای خودش نمی‌ایستد، بلکه گریه‌هایش شدیدتر و وابستگی‌اش بیشتر می‌شود.
* آموزش گام‌به‌گام استقلال؛ واگذاری «لقمه‌لقمه» مسئولیت‌ها به کودک
پس گام نخست، دادن اطمینان عاطفی است؛ اینکه احساس او را درک می‌کنیم و به توانایی‌اش اعتماد داریم و می‌دانیم می‌تواند این کار را انجام دهد.
گام دوم آن است که استقلال را آرام‌آرام و متناسب با سن کودک به او آموزش دهیم. نباید انتظار داشته باشیم کودک پیش‌دبستانی یا اول دبستان، بدون حضور مادر و والدین و به‌یکباره، با گفتن «خداحافظ، رفتم» هیچ اضطرابی نداشته باشد.
همواره اولین تجربه‌ها کمی اضطراب‌زا هستند؛ محیط ابهام‌آمیز مدرسه برای کودک اضطراب ایجاد می‌کند و این برای ما نیز چنین است. اگر بخواهیم به جای جدیدی برویم که نمی‌شناسیم، مثلاً خانه‌مان را تغییر دهیم یا به شهر دیگری نقل مکان کنیم، برایمان سخت خواهد بود؛ چراکه ابهام آنجا را نمی‌دانیم و نمی‌دانیم چه تجربه‌هایی پیشِ روی‌مان است. بنابراین طبیعی است که برای کودک نیز در روزهای نخست، رفتن به مدرسه دشوار باشد.
البته برخی کودکان آسان‌تر با این شرایط روبرو می‌شوند؛ این به آن معنا نیست که آن‌ها اضطراب ندارند، بلکه برای آن‌ها نیز محیط ابهام‌آمیز است، اما به شیوه متفاوتی با آن مواجه می‌شوند.
برای کمک به کودک تا بتواند آرام‌آرام با اضطراب خود مواجه شود و از پس این چالش بربیاید، باید استقلال‌ها را گام‌به‌گام، تدریجی و «لُقمه‌لُقمه» به او واگذار کنیم؛ یعنی استقلال‌هایی که متناسب با توانایی او هستند و بتواند از پس آن‌ها بربیاید. برای مثال، نخست از او انتظار نداریم مستقل سوار سرویس شود و به مدرسه برود؛ بلکه مشخص می‌کنیم کودکِ ما با کدام بخش از این مسئله چالش دارد و همان چالش را گام‌به‌گام برطرف می‌کنیم.
فرض کنیم کودکی رفتن به مدرسه برایش دشوار است و اضطراب می‌گیرد. در گام نخست، به او یاد می‌دهیم که وسایل مدرسه‌اش را خودش و بدون کمک ما آماده کند؛ کتاب‌هایش را جمع کند، کیفش را ببندد و لباس‌هایش را مرتب کند. در گام دوم، مسئولیت پوشیدن لباس‌هایش را به او می‌دهیم؛ صبح که بیدار می‌شود، خودش لباسش را بپوشد و آماده شود تا با هم راه بیفتیم.
در گام سوم، در حیاط خانه، پیش از آنکه ما آماده شویم، خودش کفش‌هایش را بپوشد و چند دقیقه‌ای زودتر آماده شود. سپس با هم تا درِ مدرسه می‌رویم و از آنجا به بعد، خودش به تنهایی ادامه می‌دهد. همین‌طور، با در نظر گرفتن شرایط کودک، این «نیمچه‌استقلال‌ها» و برنامه‌های کوچکِ مستقل شدن را به او واگذار می‌کنیم. این مستقل شدن نیز باید با سن و توانایی او هماهنگ باشد.
یک پیشنهاد نیز دارم: اگر فرزند ما در روزهای نخست، ماه‌های اول یا حتی سال‌های اول و دوم دبستان اضطراب دارد، بهتر است خود والدین او را تا مدرسه برسانند و از سرویس استفاده نکنند؛ تا همراهی با پدر و مادر و خداحافظی آرام و تدریجی، زمینه‌ای برای آماده شدن ذهن کودک به منظور جدایی از والدین فراهم کند.
نکته این است که در خانه به فرزندمان اجازه دهیم تجربه حل مسئله، مواجهه با چالش‌ها و دشواری‌های کوچک را داشته باشد. نباید هر بار که کودک با مشکلی مواجه می‌شود، فوراً ما وارد شویم و آن را به جای او حل کنیم و اجازه ندهیم خودش دست‌وپنجه نرم کند. برای مثال، اگر چیزی را می‌خواهد بردارد و نمی‌تواند، چیزی را می‌خواهد باز کند و نمی‌تواند، یا اسباب‌بازی‌اش جایی گیر کرده است، باید در همین چالش‌های کوچک، نخست اجازه دهیم خودش تلاش کند. اگر کودک یاد بگیرد که می‌تواند با چالش‌هایش دست‌وپنجه نرم کند و آن‌ها را حل کند، این تجربه به او کمک می‌کند با چالش‌های بزرگ‌تر نیز مواجه شود.
راهکار چهارم این است که به جای اطمینان‌بخشی‌های افراطی درباره مدرسه، اعتماد به توانمندی‌های کودک و آنچه روان‌شناسان «خودکارآمدی» می‌نامند را بالا ببریم. اگر دائم به کودک بگوییم :
«نگران نباش، هیچ اتفاقی در مدرسه نمی‌افتد؛ من همیشه مراقب تو هستم؛ هم در مدرسه و هم همه‌جا مراقبت می‌کنم؛ پدر و مادر همیشه کنار تو هستند»
ممکن است با افراط در این‌گونه جملات، کودک به‌تدریج چنین برداشتی کند که محیط بیرون، مدرسه و دیگران ناامن هستند و اگر پدر و مادرم نباشند، در موقعیت خطرناکی قرار می‌گیرم. به جای این کار، باید به کودک یاد بدهیم که اگر دلتنگ شد، می‌تواند با آن مواجه شود، می‌تواند از معلمش کمک بگیرد و از افراد مطمئن یاری بطلبد. این افراد مطمئن را باید به او معرفی کنیم؛ مانند مدیر، معاون یا معلم مدرسه.
می‌توانیم کودک را با آن‌ها آشنا کنیم و به او بگوییم: «هر جا مسئله‌ای داشتی، می‌توانی به خانم معلمت بگویی؛ خانم معلم هم با من در ارتباط است و به من گزارش می‌دهد.» به این ترتیب، احساس امنیت بخشیدن به کودک را به شکل سالم و درستی انجام می‌دهیم.
به‌عنوان راهکار پنجم، توصیه ساده‌ای دارم: یک آیین خداحافظی ساده و ثابت داشته باشید؛ یک بغل ساده، یک بوسه محبت‌آمیز و یک جمله محبت‌آمیز. خداحافظی طولانی، چند بار برگشتن، محکم بغل کردن و گفتن «برو، مراقب خودت باش» گاهی اضطراب‌آور است و حتی ممکن است اضطراب خود مادر به کودک منتقل شود. در عوض، یک خداحافظی گرم، محبت‌آمیز، آیینی و تکراری، شامل یک بغل، یک بوسه و یک ارتباط بسیار گرم، می‌تواند کودک را برای جدایی آماده کند.
بخش دوم پاسخ به این موضوع می‌پردازد که چه اشتباهاتی می‌تواند وابستگی عاطفی کودک را تشدید کند:
۱. حمایت افراطی (بیش‌حمایت‌گری):
اگر والدین اجازه ندهند کودکان ناکامی‌های کوچک و سختی‌های روزمره را تجربه کنند، در آن‌ها احساس ناتوانی و وابستگی شدید شکل می‌گیرد. باید بگذاریم کودک در خانه، در محیط زندگی و در ارتباط با همسالان و فرزندان فامیل، به‌تدریج و متناسب با ظرفیت رشدی خود با چالش‌ها روبه‌رو شود، ناکامی را تجربه کند و مشکلاتش را خودش حل کند. نه در حمایت‌گری و نه در رها کردن، نباید افراط کنیم.
۲. انتقال اضطراب والدین به کودک:
والدین مضطرب، کودکان مضطرب پرورش می‌دهند. بسیاری از مواقع که کودک مضطرب است، والدین باید ابتدا مسئله و اضطراب خودشان را حل کنند. چک کردن مداوم، نگرانی دائمی و پرسیدن سوال‌های پی‌درپی از قبیل «مدرسه چطور بود؟»، «کسی حرف بدی نزد؟»، «کسی نترسوند؟» و امثال آن، اضطراب والدین را به کودک منتقل می‌کند و کودک مضطربی به بار می‌آورد.
۳. پاسخ فوری به نیازهای کودک:
اگر هر بار که کودک گریه، اعتراض یا مشکل می‌کند، والدین سریع وارد شوند و مشکل را حل کنند، اجازه نمی‌دهند کودک با مسئله روبه‌رو شود. همچنین اگر کودک از مشکلش فرار کند و والدین بگویند «باشه، بیا کنار ما، ما حلش می‌کنیم»، در واقع اجتناب را در کودک تقویت می‌کنند. این تقویت منفی باعث می‌شود کودک یاد بگیرد اگر از مشکلات فرار کند اضطرابش کاهش می‌یابد و اگر نتوانست، دیگران به جای او انجام می‌دهند. نتیجه این است که در مدرسه هم نمی‌تواند از پس مسائل مدرسه و خود مدرسه بربیاید.
۴. تربیت سهل‌گیرانه:
تربیتی که اجازه نمی‌دهد کودک با مشکلات و پیامدهای رفتار خودش روبه‌رو شود و همواره می‌خواهد کودک را وابسته و «بغلی» بار بیاورد، وابستگی عاطفی کودک به والدین را تشدید می‌کند و اعتماد به نفس او را پایین می‌آورد.
* والدگری؛ هنری شبیه به طناب‌بازی میان محبت و استقلال
نتیجه‌گیری: هدف این است که کودک هم دلبستگی ایمن داشته باشد و هم در عین حال مستقل باشد و از پس چالش‌هایش بربیاید. این امر نیازمند سیراب شدن کودک از محبت و حمایت، و در عین حال فراهم کردن زمینه‌ای برای تجربه مستقلانه چالش‌ها و ناکامی‌هاست. والدگری مانند طناب‌بازی است که باید بین دو عنصر تعادل برقرار کند: دادن اجازه و فرصت تجربه به کودک برای مستقل شدن و رویارویی با سختی‌ها، و در همان حال ارائه محبت و حمایت. این تعادل است که دلبستگی ایمن، استقلال عاطفی و عدم تجربه محرومیت عاطفی را فراهم می‌کند.
*چه زمانی بی‌میلی به مدرسه نیازمند مداخله تخصصی است؟
هر نوع بی‌میلی به مدرسه الزاماً نیاز به مراجعه به روان‌شناس ندارد. بسیاری از کودکان، به‌ویژه در آغاز سال تحصیلی و پس از تعطیلات، یا زمانی که وارد محیط جدید می‌شوند، مدرسه یا پایه‌شان تغییر می‌کند، مدتی با سازگاری با شرایط جدید مشکل دارند؛ اما به‌تدریج و به‌ویژه با همکاری والدین و مدرسه، این مسئله به‌راحتی حل می‌شود. با این حال، وجود چند علامت هشداردهنده زیر نشان‌دهنده نیاز به مداخله تخصصی و مراجعه به روان‌شناس است:
۱. تداوم و تشدید اضطراب یا امتناع از مدرسه:
اگر پس از گذشت چند هفته، اضطراب و امتناع نه‌تنها کاهش نیافته بلکه شدیدتر شده باشد؛ اگر کودک صبح‌ها گریه و بی‌قراری شدید داشته باشد، در جدایی از والدین به‌شدت آشفته شود و این وضعیت هر بار شدیدتر تکرار شود، زمان مداخله تخصصی فرا رسیده است. در اینجا لازم نیست چند هفته دیگر سپری شود؛ همین که علائم بسیار شدید شد و کودک به‌شدت به‌هم می‌ریزد، می‌توان به روان‌شناس یا مشاور کودک مراجعه کرد.
۲. بروز مکرر علائم جسمانی:
اگر مسئله تنها اضطراب، اعتراض و گریه نباشد و کودک دچار دل‌درد، سردرد، حالت تهوع، استفراغ یا تنگی نفس شود، به‌ویژه صبح‌ها هنگام رفتن به مدرسه، و این علائم به‌طور مکرر تکرار شوند اما در روزهای تعطیل کاهش یابند، این نشانه مهمی برای تشخیص اضطراب است. البته این علائم نباید جایگزین بررسی پزشکی شود؛ در موارد جسمانی باید کودک از نظر پزشکی نیز بررسی شود تا از نبود مشکلات گوارشی یا سایر مشکلات جسمانی مطمئن شویم و در کنار آن، مراجعه به روان‌شناس نیز ضروری است.
۳. تغییرات محسوس خلق و رفتار کودک:
به‌ویژه اگر این تغییرات حتی پس از بازگشت از مدرسه نیز ادامه یابد. کودکی که قبلاً شاد و اجتماعی بود، اکنون گوشه‌گیر، عصبی، غمگین یا پرخاشگر شده، علاقه‌اش را به بازی‌ها از دست داده و فعالیت‌های مورد علاقه قبلی را انجام نمی‌دهد. اگر بی‌میلی پس از بازگشت از مدرسه نیز باقی بماند و در روزهای تعطیل هم تکرار شود، این نشانه هشداردهنده جدی است.
۴. ترس شدید از افراد یا موقعیت‌های خاص در مدرسه:
اگر کودک ابراز کند که از همکلاسی، معلم یا سرویس مدرسه به‌شدت می‌ترسد، یا درباره برخی وقایع مدرسه سکوت کند، احتمال قلدری، تحقیر، تنبیه نامناسب یا تجربه‌های ناخوشایند دیگر وجود دارد. در اینجا صرف گذشت زمان و بهبود خودبه‌خودی کودک کافی نیست؛ هنگامی که ترس شدید از افراد یا موقعیت‌های خاص بروز می‌کند، باید منشأ ناامنی شناسایی شود و ورود متخصص ضروری است.
۵. ایجاد اختلال جدی در زندگی روزمره خانواده:
اگر بهانه‌گیری‌های صبحگاهی زندگی همه اعضای خانواده را مختل کرده، والدین هر روز دچار تنش و درگیری با یکدیگر یا با کودک شوند، کودک مرتباً اجتناب و غیبت کند، اعضای خانواده انرژی زیادی از دست بدهند، نتوانند مسئله را مدیریت کنند و نظم زندگی‌شان به‌هم ریخته باشد، این نشانه آن است که خانواده از پس مسئله برنیامده و به متخصص نیاز دارد.
نتیجه‌گیری: بی‌میلی به مدرسه در بسیاری از موارد گذرا و قابل مدیریت توسط خانواده و مدرسه است؛ اما تداوم و تشدید اضطراب، علائم جسمانی مکرر، تغییرات پایدار خلق و رفتار، ترس شدید از افراد یا موقعیت‌های خاص، و اختلال جدی در عملکرد خانواده، نشانه‌هایی هستند که مداخله تخصصی را ضروری می‌کنند.
* نشانه‌های خطر جدی و ضرورت مراجعه به متخصص
نشانه‌های خطر جدی: اگر کودک به خودش آسیب می‌زند یا از آسیب زدن به خودش صحبت می‌کند؛ اگر می‌گوید «دیگر زندگی را نمی‌خواهم» یا «از زندگی کردن خسته شده‌ام»؛ اگر به‌شدت از آسیب دیدن می‌ترسد؛ یا تجربه خشونت و آزار دارد و می‌گوید «بچه‌ها اذیتم می‌کنند»؛ و همچنین اگر علائم شدیدی مانند بدخوابی، بی‌خوابی، بدغذایی و به‌هم‌ریختگی شدید در سبک زندگی و روتین روزانه مشاهده می‌شود؛ گریه‌های شدید، ناخن جویدن شدید، اضطراب‌های شبانه شدید و از خواب پریدن‌های بی‌دلیل که تازه ایجاد شده‌اند این‌ها نشانه‌های خطر جدی هستند و حتماً باید ابتدا به روان‌شناس کودک (و در صورت نوجوان بودن فرزند، روان‌شناس نوجوان) مراجعه کرد.
در مورد مراجعه به روان‌پزشک:
نگران نباشید؛ اگر روان‌شناس تشخیص داد، می‌توان به روان‌پزشک مراجعه کرد. بسیاری از مواقع با مداخلات موقت و مصرف موقت دارو مسئله حل می‌شود و بسیاری از مواقع نیز اصلاً نیازی به روان‌شناس یا روان‌پزشک نیست و خود روان‌شناس می‌تواند مسئله را به‌راحتی حل کند.
ضرورت مراجعه زودهنگام:
به‌طور کلی مراجعه به متخصص بسیار کمک‌کننده است و لازم نیست منتظر بمانیم مشکل حاد و بحرانی شود و سپس اقدام کنیم. متخصصی که متعهد باشد، با فرهنگ و باورهای ما در چارچوب فرهنگ ایرانی اسلامی آشنا باشد و به‌صورت واقعی و نه کمال‌گرایانه و تئوریک مشاوره دهد، می‌تواند در چند جلسه مسئله را حل کند.
جمع‌بندی: همان‌طور که مشاهده شد، امتناع از مدرسه می‌تواند در سنین، سطوح و شرایط مختلف، علل متفاوتی داشته باشد. اگر می‌بینید که از پس مسئله برنمی‌آیید، مراجعه به متخصص در همان مراحل اولیه می‌تواند در تعداد جلسات کمتر و به‌راحتی مسئله را حل کند. گاهی با صبر کردن، مسئله بحرانی می‌شود و کار به جایی می‌رسد که باید جلسات بیشتری سپری شود، حل مسئله دشوارتر می‌گردد و هزینه زمانی، مالی و روانی بیشتری صرف می‌شود.
مصاحبه از : سمیرا گل‌کار