محسن اردستانی رستمی، مستندساز با تأکید بر ضرورت تولید آثار مستند درباره شهدا گفت: برای شناخت شخصیت شهدا باید به ابعاد انسانی، فکری و بخش‌های کمتر روایت‌شده زندگی آنان نیز پرداخت.
خبرگزاری حوزه | محسن اردستانی رستمی، مستندساز در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه زندگی شهدا از ظرفیت‌های گسترده و کمتر شناخته‌شده‌ای برای تولید آثار مستند برخوردار است، اظهار کرد: پرداختن به شخصیت شهدا نباید به بیان چند خاطره، مرور مسئولیت‌ها و بازخوانی مقاطع شناخته‌شده زندگی آنان محدود شود. هر یک از این شخصیت‌ها در دوره‌های مختلف زندگی خود تجربه‌هایی داشته‌اند که شناخت آن‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از منش، تفکر، تصمیم‌ها و نوع نگاهشان به مسائل کشور ارائه دهد. مستندساز باید تلاش کند به لایه‌های کمتر دیده‌شده زندگی این افراد نزدیک شود و از خلال اسناد، تصاویر، خاطرات و گفت‌وگو با نزدیکان و همرزمان، ابعاد انسانی و فکری شخصیت آنان را برای مخاطب بازگو کند. به اعتقاد من، هر شهید یک جهان فکری و شخصیتی دارد که برای شناخت آن باید زمان گذاشت و نمی‌توان با چند روایت کوتاه، تصویری کامل از زندگی و مسیر او ارائه کرد.
وی با اشاره به تجربه خود در ساخت آثار مرتبط با فرماندهان شهید بیان کرد: پیش از این مجموعه‌ای پنج‌قسمتی درباره زندگی شهید احمد کاظمی با عنوان «سرباز ساله» ساختم که بخش‌های مختلف زندگی ایشان را تا زمان شهادت روایت می‌کرد. این مجموعه در پنج قسمت حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه‌ای تولید شد و نسخه سینمایی آن نیز با عنوان «روزگار احمد» آماده شد که نامزد حضور در جشنواره فیلم فجر بود. این تجربه برای من اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نشان داد زندگی فرماندهان شهید تنها به دوران حضورشان در جبهه و مسئولیت‌های نظامی محدود نمی‌شود و برای شناخت درست آن‌ها باید به گذشته، خانواده، روابط انسانی، شیوه مدیریت و مسیری که طی کرده‌اند نیز توجه داشت. گاهی یک خاطره ساده از زندگی شخصی یک فرمانده، نکته‌ای را درباره شخصیت وی روشن می‌کند که در روایت‌های رسمی و گزارش‌های نظامی کمتر به آن پرداخته شده است.
این مستندساز با بیان اینکه ساخت آثار درباره شهدا نیازمند پژوهش عمیق و دسترسی به منابع متنوع است، گفت: یکی از مشکلاتی که در این حوزه وجود دارد، پراکندگی اسناد و آرشیوهای مربوط به فرماندهان و شخصیت‌های دفاع مقدس است. بخشی از تصاویر و مدارک در اختیار خانواده‌هاست، بخشی نزد نهادها و سازمان‌ها نگهداری می‌شود و قسمت دیگری نیز در آرشیوهای شخصی یا منابع عمومی وجود دارد. گاهی حتی یک سخنرانی یا فایل صوتی قدیمی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره دیدگاه‌ها و شخصیت یک شهید در اختیار فیلمساز قرار دهد؛ اما این منابع باید شناسایی، گردآوری و متناسب با روایت مستند بازخوانی شوند. مسئله این است که بسیاری از این اطلاعات هنوز به شکل منسجم درنیامده‌اند و برای رسیدن به آن‌ها باید جست‌وجوی گسترده‌ای انجام داد.
اردستانی رستمی ادامه داد: در برخی موارد، خانواده شهدا به دلیل گذشت زمان یا شرایط دشواری که پس از شهادت عزیزانشان تجربه کرده‌اند، امکان دسترسی به همه اسناد را ندارند. از سوی دیگر، افرادی که در مقاطع مختلف با شهید همراه بوده‌اند، ممکن است در دسترس نباشند یا امکان حضور در مقابل دوربین را پیدا نکنند. بنابراین، فیلمساز نباید پژوهش را صرفاً به گفت‌وگو با خانواده یا چند نفر از دوستان شهید محدود کند، بلکه باید از مسیرهای مختلف به دنبال تکمیل اطلاعات باشد. سفر به محل زندگی و فعالیت شهید، مراجعه به آرشیوهای سازمانی و شخصی و جست‌وجوی تصاویر در منابع مختلف می‌تواند بخش‌های خالی روایت را تکمیل کند. این مسیر ممکن است زمان‌بر باشد، اما بدون چنین تلاشی نمی‌توان انتظار داشت اثری دقیق و قابل اتکا درباره زندگی یک شهید ساخته شود.
وی با اشاره به ضرورت توجه به دوره‌های مختلف زندگی شهدا اظهار کرد: معمولاً بخش‌هایی از زندگی این افراد که با دوران دفاع مقدس و حضور در جبهه ارتباط دارد، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد؛ زیرا تصاویر، خاطرات و روایت‌های بیشتری از آن دوران در دسترس است. در مقابل، سال‌های پس از جنگ و مسئولیت‌هایی که برخی فرماندهان بر عهده داشتند، کمتر در آثار مستند بازتاب پیدا کرده است. این در حالی است که شناخت تصمیم‌ها و فعالیت‌های آنان در سال‌های بعد از جنگ نیز برای درک کامل شخصیتشان اهمیت دارد. نباید زندگی یک شهید را به چند مقطع پرحادثه تقلیل داد و از دوره‌هایی که شاید تصاویر کمتری از آن‌ها وجود دارد، چشم‌پوشی کرد. گاهی اتفاقاً همین بخش‌های کمتر روایت‌شده، اطلاعات مهمی درباره نوع نگاه و شیوه مواجهه شهید با مسائل کشور در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.
این فیلمساز با تأکید بر اینکه تولید مستند درباره شهدا باید از نگاه کلیشه‌ای فاصله بگیرد، تصریح کرد: مخاطب امروز نیاز دارد با انسان واقعی روبه‌رو شود؛ انسانی که زندگی کرده، تصمیم گرفته، مسئولیت پذیرفته و در موقعیت‌های دشوار مسیر خود را انتخاب کرده است. اگر تنها به بیان عناوین و مسئولیت‌ها یا تکرار روایت‌های شناخته‌شده بسنده کنیم، امکان شناخت عمیق شخصیت شهید فراهم نمی‌شو
داوود کنشلو : د. باید نشان دهیم این افراد چگونه فکر می‌کردند، چه دغدغه‌هایی داشتند، با اطرافیان خود چگونه رفتار می‌کردند و در بزنگاه‌های مهم چه تصمیم‌هایی می‌گرفتند. پرداختن به این وجوه، شهید را از یک نام و تصویر آشنا به الگویی قابل شناخت برای نسل امروز تبدیل می‌کند. در واقع، مخاطب باید بتواند از طریق تماشای یک اثر مستند، با انسان و جهان‌بینی او ارتباط برقرار کند.
اردستانی رستمی با اشاره به تجربه ساخت مستند «فیلسوف جنگ» درباره شهید رشید گفت: پس از جنگ ۱۲ روزه تصمیم گرفتم سراغ یکی از شخصیت‌های نظامی بروم و زندگی وی را موضوع یک اثر مستند قرار دهم. در ابتدا ایده ساخت اثری درباره شهید رشید را مطرح کردم و موضوع را با دوستانم در مجموعه روایت فتح در میان گذاشتم. در جریان پژوهش و تولید، با محدودیت‌های جدی در زمینه آرشیو و انجام مصاحبه روبه‌رو شدیم. بخشی از اسناد و دست‌نوشته‌های مربوط به ایشان در دسترس نبود و امکان گفت‌وگو با برخی فرماندهان و افراد مؤثر در مقاطع مختلف زندگی وی فراهم نشد. با وجود این موانع، تلاش کردیم از منابع موجود استفاده کنیم و با مراجعه به شهرهای مختلف، اطلاعات و تصاویر مورد نیاز را گردآوری کنیم. این تجربه بار دیگر نشان داد که تولید مستند درباره شهدا به پیگیری و پشتکار فراوان نیاز دارد.
وی افزود: یکی از نکاتی که در این تجربه برای من روشن شد، تفاوت میزان دسترسی به اطلاعات درباره دوره‌های مختلف زندگی یک شهید بود. برای نمونه، درباره دوران پیش از دفاع مقدس و سال‌های جنگ، امکان دسترسی به برخی خاطرات و تصاویر بیشتر بود، اما پس از پایان جنگ، به دلیل تغییر مسئولیت‌ها و محدودیت دسترسی به افراد و اسناد، روایت آن دوره دشوارتر شد. در نتیجه، بخشی از سال‌های پس از دفاع مقدس تا زمان شهادت در یک قسمت جمع‌بندی شد. این مسئله نشان می‌دهد که اگر آرشیوها و خاطرات افراد در زمان مناسب ثبت و نگهداری نشوند، در آینده ممکن است بخش‌هایی از زندگی شخصیت‌های مهم کشور از دسترس پژوهشگران و فیلمسازان خارج شود. به همین دلیل، ثبت خاطرات و نگهداری اسناد نباید به زمان تولید یک فیلم موکول شود.
این مستندساز با بیان اینکه بخش قابل توجهی از آرشیو مورد نیاز برای ساخت چنین آثاری ممکن است در منابع عمومی و فضای اینترنت وجود داشته باشد، اظهار کرد: در تجربه‌های قبلی خودم، درصد قابل توجهی از تصاویر مورد استفاده را از همین منابع پیدا کردم. برای مثال، در مجموعه مربوط به شهید احمد کاظمی بخشی از آرشیو را از اینترنت به دست آوردم و در مستند شهید رشید نیز حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد تصاویر مورد استفاده از این طریق تأمین شد. این موضوع نشان می‌دهد که درباره بسیاری از شهدا، اطلاعات و تصاویر ارزشمندی وجود دارد که هنوز به شکل حرفه‌ای مورد استفاده قرار نگرفته است. یک سخنرانی، فایل صوتی، تصویر خبری یا حتی یک عکس قدیمی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری بخشی از روایت زندگی یک شهید باشد؛ به شرط آنکه فیلمساز توانایی پژوهش، ارزیابی و قرار دادن آن در بستر تاریخی درست را داشته باشد.
اردستانی رستمی با تأکید بر اینکه مستندسازی درباره شهدا نباید به تولید آثار مناسبتی محدود شود، بیان کرد: زندگی این افراد بخشی از تاریخ معاصر کشور است و باید در تمام طول سال مورد توجه فیلمسازان و مراکز تولید مستند قرار گیرد. اگر قرار باشد تنها در مناسبت‌های خاص به سراغ شهدا برویم، فرصت پرداختن به بسیاری از موضوعات و شخصیت‌ها از دست می‌رود. لازم است برای این حوزه برنامه‌ریزی بلندمدت صورت گیرد و گروه‌های مستندساز فرصت کافی برای پژوهش و تولید داشته باشند. ساخت اثری درباره یک شهید، با چند روز تصویربرداری و جمع‌آوری چند خاطره به نتیجه مطلوب نمی‌رسد؛ بلکه به زمان، دسترسی به منابع و امکان گفت‌وگو با افراد مختلف نیاز دارد.
وی ادامه داد: حمایت از مستندسازان در این حوزه فقط به تأمین هزینه تولید محدود نیست. دسترسی به آرشیوهای تصویری، تسهیل ارتباط با خانواده‌ها و همرزمان شهدا و ایجاد امکان گفت‌وگو با افراد مطلع نیز اهمیت زیادی دارد. گاهی فیلمساز برای رسیدن به یک سند یا انجام یک مصاحبه، مدت‌ها درگیر هماهنگی‌های اداری می‌شود. اگر این مسیر تسهیل شود، انرژی گروه به جای پیگیری‌های طولانی، صرف پژوهش و ساخت اثر خواهد شد. همچنین ضروری است اسناد و تصاویر مربوط به شهدا به شکل اصولی دسته‌بندی و نگهداری شوند تا هر مستندساز برای یافتن اطلاعات اولیه ناچار نباشد همه مسیر را از ابتدا طی کند.
این مستندساز با اشاره به اهمیت استقبال مخاطبان از آثار مستند زندگی‌نامه‌ای خاطرنشان کرد: تجربه نمایش «فیلسوف جنگ» و بازخوردهایی که پس از انتشار قسمت‌های آن دریافت کردیم، برای من قابل توجه بود. پیش از آن تصور نمی‌کردم مخاطب برای تماشای یک مجموعه مستند چندساعته وقت بگذارد، اما واکنش‌ها نشان داد اگر موضوع با پژوهش و روایت مناسب ارائه شود، می‌توان مخاطبان متنوعی را با خود همراه کرد. این مسئله درباره آثار مربوط به شهدا نیز اهمیت دارد؛ نباید تصور کنیم چنین آثاری فقط برای گروه محدودی از مخاطبان جذاب هستند. اگر زندگی شهدا با زبانی دقیق، مستند و به دور از تکرار روایت‌های کلیشه‌ای بیان شود، امکان ارتباط نسل‌های مختلف با آن‌ها وجود دارد.
اردستانی رستمی در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم فیلمسازی درباره شهدا گفت: ما با شخصیت‌هایی روبه‌رو هستیم که زندگی و عملکردشان بخشی از تاریخ کشور را شکل داده است. اگر این زندگی‌ها ثبت نشوند، بسیاری از جزئیات و روایت‌هایی که امروز امکان دسترسی به آن‌ها وجود دارد، با گذشت زمان از بین می‌روند. وظیفه مستندساز این است که پیش از آنکه فرصت گفت‌وگو با خانواده‌ها و همرزمان از دست برود، به سراغ این روایت‌ها برود و آن‌ها را با دقت ثبت کند. نباید منتظر بمانیم تا همه اسناد و امکانات فراهم شود؛ باید از منابع موجود شروع کرد، کاستی‌ها را شناخت و برای تکمیل آن‌ها تلاش کرد. فیلمسازی درباره شهدا تنها بازگویی گذشته نیست، بلکه تلاشی برای حفظ حافظه تاریخی جامعه و انتقال تجربه و اندیشه انسان‌هایی است که زندگی خود را در مسیر مسئولیت و دفاع از کشور قرار دادند.