اقتصادنیوز: نشست شنژن به خوبی پیچیدگی نظم چندقطبی را به نمایش گذاشت. سه رهبر با اهداف و برداشتهای متفاوت از نظم جهانی پشت یک میز نشستند؛ اما این به معنای شکلگیری ائتلافی هماهنگ یا توافقی پایدار میان آنها نیست.
به گزارش اقتصادنیوز، در ساعات گذشته امروز 19 نوامبر، رهبران چین، روسیه و آمریکا در در شهر شنژن چین در نشستی سهجانبه گرد هم آمدند. این دیدار که در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) برگزار شد، در نوع خود بی سابقه بود؛ چرا که در شرایطی شکل گرفت که جنگ اوکراین، جنگ ایران، تنشهای تجاری و رقابتهای امنیتی میان قدرتهای بزرگ، چشمانداز نظام بینالملل را با ابهامهای جدی روبهرو کرده است.
آسوشیتدپرس نوشت: دونالد ترامپ پیش از آغاز نشست، این دیدار را فرصتی تاریخی برای گفتوگو درباره کاهش تسلیحات هستهای و پایان دادن به جنگهای اوکراین و ایران توصیف کرده بود. او تأکید داشت که آمریکا، روسیه و چین بهعنوان سه قدرت دارای بزرگترین زرادخانههای هستهای، موقعیت منحصربهفردی برای کاهش خطر استفاده از این سلاحها دارند. با این حال، کارشناسان از ابتدا نسبت به دستیابی به توافقهای بزرگ در چنین دیداری بدبین بودند و معتقد بودند اختلاف منافع سه کشور بسیار عمیقتر از آن است که در یک نشست کوتاه برطرف شود.
نظم جدید چندقطبی؛ افزایش نقش قدرت های غیر غربی
اهمیت این دیدار فقط به حضور همزمان سه رهبر محدود نمیشود؛ بلکه باید آن را در چارچوب تغییرات نظم جهانی و افزایش نقش قدرتهای غیرغربی بررسی کرد.
این نشست فرصتی را برای دو رهبر اقتدارگرا، یعنی شی و پوتین فراهم کرد تا جایگاه خود را در صحنه جهانی تقویت کنند؛ آن هم در کنار دونالد ترامپی که از نظر سیاسی تضعیف شده و ممکن است بلندپروازیهایش از قدرت واقعی او برای تحقق آنها فراتر رفته باشد.
از این منظر، نشست شنژن بیش از آنکه نشانه توافق سه قدرت باشد، بازتابی از پیچیدگی نظم چندقطبی در حال شکلگیری است.
سه رهبر، سه دستورکار متفاوت
واشنگتنپست نوشت: یکی از مهمترین موانع دستیابی به توافق در نشست، تفاوت بنیادین اهداف سه رهبر بود. ترامپ به دنبال توافقی در زمینه کنترل تسلیحات هستهای است؛ توافقی که بتواند بهعنوان دستاوردی تاریخی در کارنامه سیاسی او ثبت شود.
پوتین اما این دیدار را فرصتی برای پیشبرد اهداف روسیه در جنگ اوکراین و بازتعریف ترتیبات امنیتی اروپا میبیند. در مقابل، شی جینپینگ تمایلی نداشت که چین در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین یا محدودیتهای تسلیحات هستهای وارد شود.
چین در مقایسه با آمریکا و روسیه زرادخانه هستهای بسیار کوچکتری دارد و پکن بارها اعلام کرده است تا زمانی که فاصله توان هستهای این کشور با دو قدرت دیگر کاهش نیابد، انگیزهای برای پذیرفتن محدودیتهای مشابه ندارد. در موضوع اوکراین نیز شی تمایلی به ورود مستقیم به مذاکراتی که میتواند چین را در موقعیت دشوار قرار دهد، نشان نداده است. در عوض، رهبر چین میخواهد از میزبانی این نشست برای تثبیت جایگاه کشورش بهعنوان یکی از بازیگران اصلی دیپلماسی جهانی استفاده کند.
با وجود اختلافها، هر سه رهبر تلاش کردند تا نشست را نشانهای از آمادگی برای همکاری معرفی کنند. آنها درباره ضرورت ثبات در جریان انرژی، جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای و ایجاد سازوکارهایی برای همکاری بیشتر سخن گفتند. با این حال، تحلیلگران معتقدند اختلاف بر سر جنگ اوکراین، ایران، تجارت و رقابتهای راهبردی، مانع اصلی تبدیل این مواضع کلی به توافقهای عملی است.
نگرانی از تکرار الگوی یالتا؛ آیا قدرتهای بزرگ درباره دیگران تصمیم میگیرند؟
یکی از جنبههای حساس نشست شنژن، نگرانی از شکلگیری نوعی توافق میان قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت کشورهایی است که در مذاکرات حضور ندارند. روسیه تلاش کرده است این نشست را بهعنوان نوعی «یالتای جدید» معرفی کند؛ یعنی کنفرانس سال ۱۹۴۵ که در آن رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره نظم پس از جنگ جهانی دوم و آینده اروپا گفتوگو کردند. کنفرانس یالتا بعدها به نمادی از تقسیم حوزههای نفوذ میان قدرتهای بزرگ تبدیل شد. این الگو نگرانیهایی درباره نادیده گرفتن اراده کشورهای کوچکتر ایجاد کرد.
نتیجه نگران کننده برای اوکراین و تایوان؟
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، پیشتر نسبت به شکلگیری «یالتای ۲» هشدار داده و گفته بود که تصمیمگیری درباره آینده کشورها بدون حضور و رضایت آنها اشتباه بزرگی است. این نگرانی فقط به اوکراین محدود نیست. تایوان نیز تحولات مربوط به دیدار ترامپ و شی را با دقت دنبال میکند و نسبت به احتمال فشار واشنگتن برای ورود به مذاکرات با پکن حساس است. به این ترتیب، نشست سهجانبه میتواند برای کشورهایی که در رقابت قدرتهای بزرگ قرار دارند، پیامدهایی فراتر از موضوعات رسمی مطرحشده در آن داشته باشد.
با این حال، پکن نیز نسبت به تشبیه نشست به کنفرانس یالتا ملاحظاتی دارد. چین از یک سو میخواهد بهعنوان قدرتی بزرگ و تعیینکننده در نظام بینالملل شناخته شود، اما از سوی دیگر، به دلیل تجربه تاریخی مداخله قدرتهای خارجی در امور داخلی خود، نسبت به توافقهایی که بدون حضور کشورهای ذیربط درباره سرنوشت آنها گرفته میشود، حساس است. بنابراین، چین نمیخواهد در جایگاه کشوری قرار گیرد که بهطور علنی در تقسیم حوزههای نفوذ یا تعیین آینده دیگر کشورها مشارکت میکند.
ترامپ و نمایش روابط شخصی؛ دیپلماسی یا دستاورد واقعی؟
آسوشیتدپرس نوشت: ترامپ پیش از نشست سهجانبه، دیدارهای جداگانهای با شی و پوتین برگزار کرد و بار دیگر بر روابط شخصی خود با هر دو رهبر تأکید گذاشت. او پوتین را دوست خود خواند و از رابطهاش با رئیسجمهور چین نیز تمجید کرد. تصاویر منتشرشده از دست دادنها و برخوردهای گرم رهبران، تلاش ترامپ برای نمایش توانایی خود در برقراری ارتباط با رقبای آمریکا را برجسته کرد.
البته ترامپ همواره به نمایشهای نمادین در دیپلماسی رهبران علاقه داشته است؛ بهویژه زمانی که در کنار رهبرانی مانند شی و پوتین قرار میگیرد. استقبال پرزرقوبرق چین از ترامپ و تشریفات گسترده ورود او به شنژن، برای رئیسجمهور آمریکا اهمیت زیادی داشت. ترامپ حتی در اظهاراتش، احترام و تشریفاتی را که شی برای استقبال از او در نظر گرفته بود، یکی از نشانههای موفقیت سفر خود دانست.
با این حال، روابط شخصی ترامپ با دو رهبر دیگر الزاماً به معنای همسویی منافع آنها نیست. شی و پوتین رابطهای مبتنی بر منافع راهبردی و همکاریهای بلندمدت دارند و در عین حال، هر دو باید روابط خود با ترامپ را با توجه به احتمال تغییر دولت در آمریکا در سالهای آینده تنظیم کنند.
در این میان، اگر پکن و مسکو در دوره ریاستجمهوری ترامپ به توافقی دست بزنند، ممکن است بخشی از انگیزه آنها این باشد که تصور میکنند اکنون میتوانند امتیازهای بهتری از واشنگتن بگیرند؛ نه لزوماً اینکه به مهارت مذاکرهای ترامپ اعتماد داشته باشند.
کنترل تسلیحات هستهای؛ هدفی دشوارتر از یک نشست
کنترل تسلیحات هستهای یکی از محورهای اصلی موردنظر ترامپ در این نشست بود. پیمان استارت جدید میان آمریکا و روسیه که محدودیتهایی بر زرادخانههای راهبردی دو کشور اعمال میکرد، در فوریه منقضی شد و ترامپ خواهان توافقی جدید و مدرنتر است که چین را نیز در بر بگیرد. با این حال، اختلاف قابلتوجه در اندازه زرادخانههای هستهای سه کشور، دستیابی به چنین توافقی را دشوار میکند.
پکن تمایلی به توافقات جدید ندارد
تحلیلگران به این نکته اشاره میکنند که تلاش برای وارد کردن چین به مذاکرات کنترل تسلیحات، موضوع تازهای نیست و آمریکا و متحدانش سالهاست در پی چنین هدفی بودهاند؛ اما پکن تاکنون تمایلی به پذیرش محدودیتهای مشابه آمریکا و روسیه نشان نداده است. با وجود این، حتی آغاز گفتوگو میان سه قدرت نیز میتواند گامی مثبت تلقی شود؛ زیرا در شرایطی که سازوکارهای پیشین کنترل تسلیحات تضعیف شدهاند، ایجاد کانالهای ارتباطی و کاهش سوءتفاهمها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
الجزیره نیز در گزارشی نوشت: شی جینپینگ در جریان نشست بر ضرورت جلوگیری از جنگ هستهای تأکید کرد و خواستار جهانی عاری از سلاحهای هستهای شد. او همچنین گفت سه کشور نباید از خطوط قرمز امنیتی یکدیگر عبور کنند و باید به جای رقابت مخرب، به دنبال همکاری و احترام متقابل باشند. با این حال، تا پایان نشست توافق مشخصی درباره کاهش زرادخانههای هستهای اعلام نشد.
غیبت توافقی جدی درباره جنگ اوکراین و ایران
دونالد ترامپ امیدوار بود که از فرصت حضور همزمان شی و پوتین برای پیشبرد تلاشها جهت پایان دادن به جنگ اوکراین و جنگ ایران استفاده کند. با این حال، بیانیه مشترک پایانی بهطور مشخص به این دو جنگ نپرداخت. پوتین گفت موضوع اوکراین در دیدارهای دوجانبه مطرح شده است، اما نشانهای از توافق تازه یا پیشرفت ملموس برای پایان دادن به جنگ منتشر نشد.
پوتین در مذاکرات پیشین با فرستادگان آمریکا خواستههایی حداکثری درباره آینده اوکراین و ساختار امنیتی اروپا مطرح کرده است؛ خواستههایی که پذیرش آنها برای دولت اوکراین یا کشورهای اروپایی دشوار است. به همین دلیل، حتی اگر ترامپ خواهان توافقی سریع باشد، فاصله مواضع مسکو با کییف و متحدان اروپایی اوکراین میتواند مانع جدی پیشرفت مذاکرات شود. افزون بر این، غیبت اوکراین از گفتوگوهای سهجانبه پرسشهایی را درباره مشروعیت هرگونه توافق احتمالی بر سر آینده این کشور ایجاد میکند.
در این میان، موضوع ایران نیز یکی از پروندههایی بود که ترامپ پیش از نشست به آن اشاره کرده بود.
با وجود این، اختلاف منافع آمریکا، روسیه و چین درباره ایران و تحولات منطقهای، دستیابی به موضع مشترک را دشوار میکند. مسکو و پکن در سالهای گذشته روابط سیاسی و اقتصادی خود با تهران را حفظ کردهاند، در حالی که واشنگتن رویکردی تقابلی در قبال ایران داشته است. در نتیجه، انتظار نمیرفت نشست شنژن بهتنهایی بتواند اختلافات سه کشور درباره این پرونده را برطرف کند.
انرژی، تجارت و رقابت بر سر نظم اقتصادی جهان
امنیت انرژی از دیگر موضوعات مطرحشده در نشست بود. رهبران سه کشور بر اهمیت ثبات زنجیرههای تأمین انرژی و ضرورت ارتباط و همکاری برای مقابله با چالشهای این حوزه تأکید کردند. جنگها و تنشهای منطقهای، بهویژه در خاورمیانه، میتوانند جریان انرژی و بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهند و همین مسئله باعث شده است امنیت عرضه انرژی برای قدرتهای بزرگ اهمیت بیشتری پیدا کند.

اختلافات واشنگتن و پکن ادامه دارد
با وجود نمایش روابط گرم میان ترامپ و شی، اختلافات اقتصادی و تجاری میان آمریکا و چین همچنان پابرجاست. محدودیتهای صادراتی آمریکا در حوزه تراشههای پیشرفته هوش مصنوعی، کنترل چین بر صادرات مواد معدنی کمیاب و اختلاف بر سر تعرفهها، از جمله موضوعاتی هستند که روابط دو کشور را پیچیده کردهاند. آتشبس تجاری دو طرف نیز با محدودیت زمانی روبهروست و هنوز روشن نیست که آیا مذاکرات جاری میتواند به توافقی پایدار منجر شود یا خیر.
این اختلافها نشان میدهد که تشریفات دیپلماتیک و روابط شخصی رهبران الزاماً به کاهش رقابت راهبردی منجر نمیشود. آمریکا و چین همچنان در حوزه فناوری، تجارت و نفوذ اقتصادی با یکدیگر رقابت میکنند. در عین حال، واشنگتن از پکن انتظار دارد در موضوعاتی مانند امنیت مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای مسئولیت بیشتری بپذیرد؛ انتظاری که به گفته مقامهای آمریکایی، چین تاکنون به اندازه کافی به آن پاسخ نداده است.
نتیجه نهایی؛ چند عکس تاریخی!
بنابراین، نشست سهجانبه شنزن با تأکید رهبران بر ضرورت گفتوگو، همکاری و کاهش خطرات امنیتی پایان یافت، اما در مهمترین پروندههای مورد توجه افکار عمومی، یعنی جنگ اوکراین، جنگ ایران و کنترل تسلیحات هستهای، توافق مشخصی اعلام نشد. همین مسئله نشان میدهد که فاصله میان اعلام تمایل سیاسی برای همکاری و دستیابی به راهحلهای عملی همچنان زیاد است.
این نشست به خوبی پیچیدگی نظم چندقطبی را به نمایش گذاشت. سه رهبر با اهداف و برداشتهای متفاوت از نظم جهانی پشت یک میز نشستند؛ اما این به معنای شکلگیری ائتلافی هماهنگ یا توافقی پایدار میان آنها نیست. در حالی که چین به دنبال تثبیت جایگاه خود در دیپلماسی جهانی است، روسیه میخواهد از این فرصت برای پیشبرد اهدافش در اوکراین استفاده کند و ترامپ نیز به دنبال دستاوردی است که بتواند آن را بهعنوان موفقیت سیاست خارجی خود معرفی کند.
