هزینه بالای روانشناس و روانپزشک نباید مانع دریافت خدمات سلامت روان شود. از مشاوره تلفنی رایگان تا مراکز سراج، راه‌هایی برای دریافت کمک تخصصی با هزینه کمتر وجود دارد اما هرکدام مسیر دسترسی و شرایط خاص خود را دارند.
همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: وقتی هزینه جلسات روانشناسی و روانپزشکی از توان مالی خانواده‌ها خارج می‌شود، خیلی‌ها از درمان صرف‌نظر می‌کنند. اما برای دریافت کمک تخصصی در حوزه سلامت روان، همیشه لازم نیست هزینه‌های سنگین پرداخت کرد. کارشناسان می‌گویند راه‌های زیادی برای دریافت خدمات رایگان یا کم‌هزینه وجود دارد. خدماتی که به گفته مسئولان و متخصصان قرار نیست فقط به دلیل ارزان بودن، کیفیت پایینی هم داشته باشند.
کجا خدمات رایگان سلامت روان دریافت کنیم؟
دکتر امیرحسین جلالی نَدوشن، روانپزشک، عضو هیأت‌مدیره و سخنگوی انجمن علمی روان‌پزشکان ایران و عضو انجمن روان‌کاوی آمریکا به همشهری می‌گوید: «در ایران مسیرهای رایگان و کم‌هزینه برای دریافت خدمات سلامت روان کم نداریم.» به گفته او، «خط ۱۴۸۰ بهزیستی با عنوان «صدای مشاور» از ساعت ۸ تا ۲۴ مشاوره تلفنی ارائه می‌دهد و خط ۱۲۳ اورژانس اجتماعی هم به‌صورت شبانه‌روزی در موقعیت‌های بحرانی، از جمله موارد مرتبط با خطر خودکشی، در دسترس است.»
جلالی ندوشن ادامه می‌دهد: «در کنار این خدمات، مراکز جامع خدمات سلامت، مراکز مشاوره دانشگاه‌ها و درمانگاه‌های بیمارستان‌های آموزشی هم با توجه به گروه هدف و امکانات خود، خدمات روانشناسی و روانپزشکی را رایگان یا با تعرفه دولتی ارائه می‌کنند. دانش‌آموزان هم می‌توانند از خدمات مشاوره رایگان خط ۱۵۷۰ آموزش‌وپرورش استفاده کنند.»
به گفته این روانپزشک، «یکی دیگر از مسیرهای دریافت خدمات سلامت روان، مراکز «سراج» است؛ مراکزی که با رویکردی جامعه‌نگر، خدمات روانشناسی، روانپزشکی و مددکاری اجتماعی را در کنار هم قرار می‌دهند.»
مراکز سراج چه مدل مراکزی هستند؟
مراکز سلامت روان جامعه‌نگر با نام اختصاری «سراج» با هدف گسترش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان و پیوند خدمات درمانی با حمایت‌های اجتماعی راه‌اندازی شده‌اند. اولن مرکز این طرح از پاییز ۱۳۸۹ به‌صورت آزمایشی آغاز به کار کرد و حالا به گفته مسئولان وزارت بهداشت، تعداد مراکز فعال به ۱۴۸ مرکز رسیده است و قرار است با توسعه آن، تعداد مراکز به بیش از ۳۰۰ مورد افزایش یابد.
ضرورت ایجاد این مراکز به مشکلاتی برمی‌گردد که در الگوی قبلی ارائه خدمات وجود داشت. در آن الگو، بیمار نیازمند خدمات تخصصی روانپزشکی از مرکز جامع خدمات سلامت به بیمارستان ارجاع می‌شد؛ اما هزینه‌ها، دشواری دسترسی، انگ اجتماعی و صف‌های طولانی انتظار گاهی مانع مراجعه و ادامه درمان می‌شد. از سوی دیگر، بسیاری از بیماران پس از ترخیص از بیمارستان نیز از خدمات مراکز سطح اول برخوردار نمی‌شدند. سراج برای پر کردن این فاصله و فراهم کردن امکان پیگیری درمان در سطح جامعه شکل گرفت.
اما آیا خدمات این مراکز صرفاً به دلیل رایگان یا کم‌هزینه بودن مورد استقبال قرار می‌گیرند یا از کیفیت علمی لازم هم برخوردارند؟ دکتر محمدرضا شالبافان، روانپزشک و مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در گفتگو با همشهری پاسخ می‌دهد: «وزارت بهداشت سازوکارهای مختلفی برای اطمینان از کیفیت و اثربخشی خدمات سلامت روان دارد. کارشناسان روانشناسی این مراکز باید دست‌کم مدرک مرتبط داشته باشند و عمدتاً از میان فارغ‌التحصیلان رشته‌هایی مثل روانشناسی بالینی و روانشناسی سلامت انتخاب می‌شوند. در موارد مورد نیاز از متخصصان سایر گرایش‌ها هم استفاده می‌شود.»
شالبافان ادامه می‌دهد: «نیروهای تازه‌وارد، ۱۷۵ ساعت آموزش حضوری می‌بینند که بخشی از آن به مداخلات روانی و اجتماعی در بحران‌ها و پس از بحران اختصاص دارد. آموزش‌های ضمن خدمت هم به‌صورت دوره‌ای ادامه پیدا می‌کند.»
به گفته این مسئول، «در جریان بحران جنگ اخیر، پروتکل‌های پاسخ‌گویی تلفنی و مداخلات روان‌شناختی به‌روزرسانی شد و آموزش‌های مرتبط برای پاسخ‌گویان خط ۱۹۰ در نظر گرفته شد. همچنین گروهی ۲۰ نفره از استادان روانپزشکی و روانشناسی دانشگاه‌های علوم پزشکی بر عملکرد روان‌شناسان نظارت دارند. شالبافان تأکید می‌کند که «نظارت بر خدمات، دریافت بازخورد مردم و ارزیابی اثربخشی مداخلات هم در دستور کار قرار دارد.»
کاهش خودکشی؛ از نتایج فعالیت سراج
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی وزارت بهداشت درباره اثربخشی مراکز سراج توضیح می‌دهد: «مطالعات اولیه در بعضی شهرها نشان داده که در مناطقی با پوشش مناسب سراج و همکاری مؤثر بخش‌های مختلف، بستری بیماران روانپزشکی و موارد خودکشی و خودکشی منجر به مرگ کاهش یافته و سواد سلامت روان در میان مردم و کادر سلامت افزایش پیدا کرده است.» البته او تأکید می‌کند که «این یافته‌ها به مطالعات گسترده‌تری نیاز دارند و مثلا در کلان‌شهری مانند تهران، با جمعیت بالای ۱۲ میلیون نفر و پیچیدگی‌های اجتماعی بیشتر، نمی‌توان انتظار داشت که توسعه مراکز سراج در کوتاه‌مدت تغییرات محسوسی در شاخص‌های سلامت روان ایجاد کند.»
به گفته شالبافان، «اثربخشی مداخلات اجتماعی در حوزه سلامت روان معمولاً در کوتاه‌مدت آشکار نمی‌شود و ممکن است دست‌کم دو تا سه سال زمان ببرد. به همین دلیل نباید انتظار داشت افزایش تعداد مراکز به‌سرعت به کاهش اختلالات روانی در کل جمعیت منجر شود. با این حال، افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی سلامت روان به خصوص در شرایط اقتصادی دشوار کنونی، یک دستاورد مهم محسوب می‌شود.»
چطور به خدمات رایگان سراج دسترسی پیدا کنیم؟
یکی از ویژگی‌های مراکز سراج، ارائه هم‌زمان خدمات روانشناسی، روانپزشکی و مددکاری اجتماعی در سطح جامعه است؛ ترکیبی که به گفته شالبافان، «در این شکل و با این دسترسی در سایر بخش‌های دولتی کمتر فراهم شده است. با این حال، مراجعه به این مراکز مستقیماً انجام نمی‌شود و افراد باید ابتدا به مرکز جامع خدمات سلامت محل زندگی خود مراجعه کنند. در این مراکز، پزشک عمومی و کارشناس سلامت روان وضعیت فرد را بررسی می‌کنند و در صورت نیاز به خدمات تخصصی‌تر، از جمله روانپزشکی، مددکاری یا روان‌درمانی طولانی‌تر، او را به سراج ارجاع می‌دهند.»
آرزو سلطانی‌فرد، رئیس اداره مددکاری اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی تهران هم در گفتگویی با همشهری، بر ضرورت آگاهی مردم از ظرفیت‌های موجود برای دریافت خدمات رایگان و کم‌هزینه سلامت روان تأکید می‌کند و می‌گوید: «اگر کسی به دلایل اقتصادی نمی‌تواند به روانشناس خصوصی مراجعه کند، می‌تواند از خدمات رایگان موجود استفاده کند.»
به گفته سلطانی‌فرد، «طرح سراج با استقرار در مراکز جامع خدمات سلامت، دسترسی عادلانه شهروندان به خدمات رایگان روانشناسی، روانپزشکی و مددکاری اجتماعی را فراهم کرده است. ارائه‌دهندگان این خدمات هم از متخصصان حوزه‌های مرتبط هستند.»
علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت نیز پیش‌تر طرح سراج را الگویی موفق برای اجتماعی‌سازی سلامت روان توصیف کرده و گفته بود که «این طرح، به جای تمرکز صرف بر درمان فرد، خانواده، جامعه و عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت روان را هم در نظر می‌گیرد.»