زمستان برای همسایگان ایران هر سال آزمون دشوار تأمین انرژی است؛ آزمونی که هر کشور با ترکیبی از محدودیت مصرف، اصلاح زیرساخت، همکاری منطقه‌ای و طرح‌های ابتکاری از آن عبور می‌کنند
به گزارش مشرق، زمستان در کشورهای سردسیر منطقه فقط فصل افزایش مصرف گاز و برق نیست؛ بلکه این سرما به آزمونی تبدیل شده برای شبکه‌هایی که باید هم‌زمان خانه‌ها را گرم و صنایع را فعال نگه دارد و در عین حال مانع توقف خدمات عمومی شود. تجربه این کشورها نشان می‌دهد حتی برخورداری از منابع انرژی نیز مانع کمبود و محدودیت نمی‌شود؛ آنچه مهم است آمادگی زیرساخت و چگونگی مدیریت منابع در روزهای اوج مصرف است.
ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان هرکدام با چالشی متفاوت روبه‌رو هستند؛ از افت تولید و فرسودگی خطوط گاز تا کاهش ذخایر آب و ناترازی برق. در سوی دیگر ترکیه با توسعه ذخیره‌سازی و گرجستان با اتکا به واردات و اتصال منطقه‌ای، تجربه‌های دیگری برای مدیریت انرژی در فصل سرد دارند.
ازبکستان؛ گازی که پیش از رسیدن به خانه هدر می‌رود
در ازبکستان بخشی از انرژی تولیدشده در مسیر انتقال به دلیل فرسودگی زیرساخت‌ها از دست می‌رود. بانک جهانی در مارس ۲۰۲۶ از اختصاص کمک ۱۰.۶ میلیون دلاری برای کاهش نشت گاز در شبکه این کشور خبر داده است. این پروژه با شناسایی و ترمیم نشتی‌ها، نصب تجهیزات پایش و آموزش نیروهای فنی طی سه سال سالانه ۴۷ هزار و ۵۰۰ تن گاز را به چرخه مصرف باز می‌گرداند.
"نَجی بن‌حسین" مدیر منطقه‌ای بانک جهانی در آسیای میانه گفته است: «شبکه انتقال گاز کارآمد، منابع هدررفته را به ارزش تبدیل و انرژی بیشتری را برای مردم و کسب‌وکارها آزاد خواهد کرد.»
ازبکستان در کنار اصلاح شبکه از تعرفه‌های پلکانی فصلی و حمایت هدفمند از خانوارهای کم‌درآمد نیز استفاده کرده است؛ تجربه‌ای که یادآوری می‌کند مدیریت مصرف، فقط به رفتار مشترکان محدود نیست و کاهش تلفات شبکه نیز بخشی از راه‌حل است.
استقرار شبکه نظام‌مند توزیع و پایش خطوط
قزاقستان با وجود برخورداری از منابع گاز، با رشد تقاضا و فشار بر شبکه انتقال و توزیع روبه‌رو است. بر اساس اعلام شرکت قزاق‌گاز، اوج مصرف ساعتی گاز در فصل ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به چهار میلیون و ۵۸۲ هزار مترمکعب رسید و برای فصل بعد، پنج میلیون و هشت هزار مترمکعب در ساعت پیش‌بینی شد؛ افزایشی حدود ۹ درصدی.
وزارت انرژی قزاقستان از فعالیت بیش از ۷۲ هزار و ۵۰۰ کیلومتر شبکه و تنها در فصل گرمایشی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، بیش از ۴۶ هزار درخواست امدادی در این حوزه خبرداده است.
علی‌بک ژامائوف، معاون وزیر انرژی قزاقستان، پایداری شبکه در اوج مصرف زمستانی را نتیجه «آماده‌سازی نظام‌مند و تعامل مؤثر همه خدمات درگیر» دانسته است. آماده‌سازی پیش از فصل سرما، استقرار گروه‌های عملیاتی و پایش مستمر شبکه، محور این برنامه بوده است.
قرقیزستان؛ زغال سنگ و اصلاح نظام قیمت‌گذاری
در قرقیزستان، مهم‌تر از گاز وابستگی بالای تولید برق به نیروگاه‌های برق‌آبی، خشکسالی را به مسئله‌ای مستقیم برای تأمین انرژی تبدیل کرده است. دولت این کشور اعلام کرده حجم آب مخزن توکتوگل در اول اکتبر ۲۰۲۵، یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب کمتر از زمان مشابه سال قبل بوده است.
عدیل‌بک قاسیمالیف، رئیس کابینه وزیران قرقیزستان، با اشاره به افزایش مصرف برق و کاهش ذخایر آب، بر ضرورت صرفه‌جویی تا زمان بهره‌برداری از پروژه‌های بزرگ انرژی تأکید کرد. او محدودیت مصرف برق دستگاه‌های دولتی و نهادهای عمومی، تأمین زغال‌سنگ برای خانوارها و مراکز عمومی و کنترل قیمت این سوخت را در دستور کار دولت قرار داد.
تاجیکستان؛ محدودیت برای حفظ پایداری شبکه
تاجیکستان نیز در زمستان با چالش کاهش ذخایر آب و افت تولید برق‌آبی روبه‌رو است. خبرگزاری رویترز در دوم دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد که پس از پاییز گرم و خشک و کاهش سطح آب سدها، دولت محدودیت‌هایی در مصرف برق اعمال کرده است؛ محدودیت‌هایی که مصرف‌کنندگانی با سهمی نزدیک به ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را دربر می‌گرفت.
بر اساس این گزارش، روشنایی بیشتر خیابان‌ها خاموش شد و برق دستگاه‌های دولتی خارج از ساعات اداری محدود شد. دولت برای جبران کمبود نیز به دنبال واردات برق از ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان بود.
ترکمنستان؛ اهمیت دیپلماسی انرژی حتی فراتر از منابع
ترکمنستان از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز در منطقه است. تولید گاز این کشور در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۲ میلیارد مترمکعب بود و بخش عمده صادرات آن به بازار چین اختصاص داشت. با این حال، ظرفیت تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده دسترسی همسایگان به گاز نیست و قرارداد، قیمت و مسیر انتقال نیز نقش تعیین‌کننده دارند.
در مارس ۲۰۲۵، تحویل سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه از مسیر ایران آغاز شد؛ توافقی میان شرکت ترکمن‌گاز و شرکت بوتاش که ظرفیت آن تا دو میلیارد مترمکعب در سال اعلام شد. اما این همکاری در اکتبر همان سال با توقف عرضه روبه‌رو شد. مختص بابایف، رئیس شرکت دولتی ترکمن‌گاز، درباره علت این توقف گفت: «قرارداد ما کوتاه‌مدت است. اگر درباره حجم یا قیمت به توافق نرسیم، خریداران دیگری داریم. این بازار است.»
این تجربه نشان می‌دهد وجود منابع گاز در همسایگی، به‌تنهایی به معنای دسترسی پایدار به آن نیست؛ قرارداد، قیمت، ظرفیت انتقال و توافق‌های سیاسی و فنی نیز تعیین‌کننده‌اند.
بازار منطقه‌ای انرژی؛ عبور از مرزهای ملی برای مدیریت کمبود
کشورهای آسیای میانه در کنار اقدامات ملی، به دنبال احیای همکاری منطقه‌ای در بازار نیز هستند. بانک جهانی در ژانویه ۲۰۲۶ برنامه ۱۰ ساله‌ای با عنوان REMIT را برای ایجاد بازار منطقه‌ای برق آسیای میانه تصویب کرد. هدف این برنامه افزایش مبادلات برق به دست‌کم ۱۵ هزار گیگاوات‌ساعت در سال است. مرحله نخست با مشارکت قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان آغاز می‌شود.
چارلز کورمیه، مدیر منطقه‌ای زیرساخت بانک جهانی، گفته است: «راه‌اندازی بازار منطقه‌ای برق آسیای میانه با تکیه بر تقویت شبکه، امنیت انرژی را ارتقا می‌دهد، ادغام گسترده انرژی‌های تجدیدپذیر را پشتیبانی می‌کند و سرمایه‌گذاری خصوصی را به حرکت درمی‌آورد.»
این برنامه مربوط به بازار و اتصال شبکه برق است، نه شبکه یکپارچه انتقال گاز؛ اما نشان می‌دهد کشورهای منطقه برای عبور از دوره‌های اوج مصرف، به دنبال استفاده هماهنگ‌تر از منابع و ظرفیت‌های یکدیگرند.
ترکیه؛ ذخیره‌سازی پیش از رسیدن موج سرما
ترکیه نمونه قابل توجهی از سرمایه‌گذاری بر ذخیره‌سازی گاز است. این کشور دو تأسیسات اصلی ذخیره‌سازی زیرزمینی در سیلیوری و دریاچه توز دارد که ظرفیت مجموع آن‌ها در سال ۲۰۲۵ به ۶.۳ میلیارد مترمکعب رسید.
آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در نوامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد مخازن زیرزمینی گاز کشور به ظرفیت کامل رسیده‌اند و هدف آنکارا این است که تا سال ۲۰۲۸ دست‌کم ۲۰ درصد گاز مصرفی از محل ذخایر زیرزمینی تأمین شود. برنامه توسعه ظرفیت سیلیوری به ۶ میلیارد مترمکعب و دریاچه توز به ۸.۵ میلیارد مترمکعب نیز در دستور کار قرار دارد.
ترکیه در کنار ذخیره‌سازی، قراردادهای کوتاه‌مدت و بلندمدت LNG را نیز برای تنوع‌بخشی به منابع واردات دنبال می‌کند.
گرجستان و قفقاز؛ تکیه بر اتصال و تنوع مسیرها
گرجستان نمونه کشوری است که امنیت انرژی آن به واردات و اتصال منطقه‌ای گره خورده است. بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی، حدود ۸۴.۱ درصد گاز طبیعی این کشور از جمهوری آذربایجان تأمین می‌شود و واردات گاز در ماه‌های سرد، هم‌زمان با افزایش نیاز گرمایشی، بیشتر می‌شود.
شبکه برق گرجستان نیز به روسیه، آذربایجان، ارمنستان و ترکیه متصل است و این اتصال امکان تبادل برق فصلی را فراهم می‌کند؛ به‌گونه‌ای که کشور می‌تواند در دوره افزایش تولید برق‌آبی، مازاد برق را صادر و هنگام کمبود از ظرفیت همسایگان استفاده کند.
سوخت جایگزین؛ از فضولات دامی تا انرژی پسماند کشاورزی
در برخی کشورهای منطقه، سوخت جایگزین همچنان بخشی از برنامه عبور از زمستان است. قزاقستان و تاجیکستان در کنار گاز و برق‌آبی، از زغال‌سنگ برای تأمین بخشی از نیاز گرمایشی و تولید برق استفاده می‌کنند؛ راهکاری که در شرایط محدودیت انرژی نقش پشتیبان دارد، اما به دلیل آلودگی هوا نمی‌تواند جایگزینی بلندمدت و بی‌هزینه باشد.
در مقابل، زیست‌توده و بیوگاز ظرفیت دیگری است که مورد توجه قرار گرفته است. وزارت انرژی ترکیه ظرفیت اقتصادی پسماندها و ضایعات قابل جمع‌آوری این کشور را حدود ۳.۹ میلیون تن معادل نفت در سال برآورد کرده است.
پژوهشی در سال ۲۰۲۶ درباره ظرفیت فضولات دامی قزاقستان نیز حجم سالانه این پسماندها را ۱۲۴.۷ میلیون تن و ظرفیت بالقوه تولید بیوگاز را تا ۴.۱ میلیارد مترمکعب برآورد می‌کند؛ رقمی معادل حدود ۲.۴۵ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی. این اعداد ظرفیت نظری‌اند، نه میزان تولید بالفعل؛ اما نشان می‌دهند پسماندهای کشاورزی و دامی می‌توانند در کنار مدیریت پسماند، بخشی از سبد انرژی مناطق روستایی باشند.
شمال ایران و زمستانی با مصرف چند برابری
اما در کشورمان که چالش جنگ تحمیلی اخیر و آسیب به زیرساخت‌ها از یک سو کاهش تولید و سرما و پدیده ال ننیو افرایش مصرف را در پی خواهد داشت چه بایدکرد؟
بررسی الگوی مصرف گاز در استان‌های شمالی نشان می‌دهد فاصله معناداری میان تقاضای انرژی در فصل گرم و سرد سال وجود دارد. برای نمونه، هژبر جوادی، مدیرعامل شرکت گاز مازندران، مصرف روزانه گاز این استان را در شرایط عادی حدود ۱۴ میلیون مترمکعب اعلام کرده، درحالی‌که این رقم در روزهای سرد سال به حدود ۳۷ تا ۴۰ میلیون مترمکعب می‌رسد. در خراسان شمالی نیز مصرف روزانه گاز حدود ۹ میلیون مترمکعب گزارش شده است؛ استانی که به دلیل موقعیت انتهایی در شبکه انتقال گاز، در روزهای اوج سرما با حساسیت بیشتری در تأمین پایدار انرژی مواجه می‌شود. در استان گلستان نیز فاصله مصرف گاز در فصل سرد و گرم بالاست؛ بر اساس گفته مهدی مهیایی معاون عمرانی استاندار، مصرف روزانه گاز در زمستان در گلستان به حدود ۱۵ تا ۱۷ میلیون مترمکعب می‌رسد؛ در حالیکه مصرف تابستانی استان حدود پنج میلیون مترمکعب است.
مدیران این استانها، از آماده‌سازی زیرساخت‌ها و ذخیره سوخت دوم و با اولویت تأمین گاز بخش خانگی سخن گفته‌اند اما تجربه همسایگان نشان می‌دهد عبور کم‌هزینه از زمستان به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد؛حفاظت از مشترکان حیاتی، اصلاح موتورخانه‌ها و تجهیزات گرمایشی، توافق قبلی با صنایع برای کاهش مرحله‌ای مصرف و آماده‌سازی سوخت دوم استاندارد و متنوع.
در کنار این اقدامات، پیگیری توافق‌های پایدار واردات یا سوآپ گاز با ترکمنستان و بررسی ظرفیت بیوگاز حاصل از پسماندهای دامی و کشاورزی نیز می‌تواند در دستور کار میان‌مدت قرار گیرد و اتصال منطقه‌ای ای شبکه انرژی در دستور کار بلند مدت.
مسئولان کشور و به ویژه سه استان شمالی در انتهای خط انتقال انرژی باید به این باور برسند که چالش روزهای آتی فقط تأمین گاز در سردترین روزهای سال نیست؛ مهم‌تر آن است که شبکه، صنعت و خدمات عمومی برای تمام آن روزهایی که عرضه از تقاضا عقب می‌ماند، برنامه‌ای روشن و از پیش توافق‌شده داشته باشند.
تجربه همسایگان نشان می‌دهد عبور از زمستان، صرفا با افزایش تولید میسور نیست و تعمیر شبکه پیش از بحران، ذخیره‌سازی، اولویت‌بندی مصرف، سوخت جایگزین و همکاری منطقه‌ای، ابزارهایی هستند که می‌توانند هزینه روزهای سرد را کاهش دهند.