محمدجواد حق‌شناس نوشت: اگر تهران و واشنگتن بتوانند از تصویر یکدیگر به مثابه دشمنانی یکپارچه و تغییرناپذیر فاصله بگیرند، شاید بتوانند راهی را بگشایند که چهار دهه دشمنی و بی‌اعتمادی، آن را دشوار، اما ناممکن نساخته است.
محمدجواد حق‌شناس در یادداشتی با عنوان «بازخوانی ۲۵ سال خطای راهبردی» در روزنامه اعتماد نوشت: 25 سال پس از حملات تروریستی یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، اکنون که ایران و امریکا یکی از دشوارترین دوره‌های مناسبات خود را تجربه می‌کنند، بازخوانی یک پرسش تاریخی ضرورتی تازه یافته است: آیا واشنگتن در این ربع قرن، دشمنان و تهدیدهای واقعی امنیت ملی خود را به درستی شناسایی کرده است؟ چگونه سیاستی که با هدف مبارزه با تروریسم آغاز شد، سرانجام به جنگ با کشوری انجامید که هیچ یک از عاملان یازدهم سپتامبر تابعیت آن را نداشتند؟ البته خطاهای راهبردی تنها به طرف امریکایی محدود نبوده و تصمیم‌ها و رویکردهای طرف ایرانی نیز از چنین خطاهایی مصون نمانده است؛ موضوعی که در یادداشت‌های پیشین این مجموعه به برخی مصادیق آن پرداخته‌ایم و اینجا برای پرهیز از تکرار به بازگویی آنها نمی‌پردازیم. تاریخ روابط دو کشور سرشار از تصمیم‌هایی است که پیامدهای آنها سال‌ها بعد آشکار شده است. مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت امریکا، در سخنرانی ۱۷ مارس ۲۰۰۰ در واشنگتن، به نقش کشورش در سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق در سال ۱۹۵۳ اذعان کرد. جک استراو، وزیر خارجه پیشین بریتانیا، نیز در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۰، در جلسه علنی کمیسیون تحقیق جنگ عراق در لندن، درباره نحوه ارایه اطلاعات مربوط به تسلیحات کشتارجمعی عراق گفت: «این یک خطا بود؛ خطایی که از آن زمان تاکنون گریبانگیر ما بوده است.» اشاره او مشخصا به ادعای آمادگی عراق برای به‌کارگیری تسلیحات ظرف ۴۵ دقیقه مربوط بود. گزارش رسمی کمیسیون یازدهم سپتامبر نشان می‌دهد از ۱۹ عامل آن حملات، ۱۵ نفر تبعه عربستان سعودی، دو نفر اماراتی، یک نفر مصری و یک نفر لبنانی بودند؛ هیچ یک ایرانی نبودند.
این واقعیت به تنهایی مسوولیت هیچ دولتی را اثبات یا نفی نمی‌کند، اما پرسشی جدی درباره اولویت‌بندی تهدیدها در سیاست خارجی امریکا پیش می‌کشد. در روزهای پس از حملات، جامعه ایرانی با ابراز همدردی با خانواده قربانیان، جلوه‌ای از همبستگی انسانی فراتر از مرزهای سیاسی را به نمایش گذاشت. همزمان، زمینه‌هایی برای همکاری ایران و امریکا در افغانستان پدید آمد. هر دو کشور با طالبان و القاعده تعارض داشتند و همکاری‌های دیپلماتیک در کنفرانس بن نشان داد حتی میان دو دولت دارای اختلافات عمیق نیز می‌توان منافع مشترک یافت.
با این حال، در ژانویه ۲۰۰۲، جورج بوش ایران را در کنار عراق و کره‌شمالی در «محور شرارت» قرار داد؛ تصمیمی که به نمادی از غلبه پیشداوری‌های ایدئولوژیک بر عقلانیت سیاسی و از دست رفتن فرصتی تاریخی برای کاهش دشمنی میان دو کشور تبدیل شد. اکنون جو کنت، مدیر پیشین مرکز ملی مبارزه با تروریسم امریکا که در اعتراض به جنگ با ایران استعفا داد، این تجربه تاریخی را به پرسش می‌گیرد. او در گفت‌وگوی پنجم نوامبر با گلن دیسن، با اشاره به دشمنی القاعده و جریان‌های جهادی با ایران و شیعیان می‌گوید: «پس از ۱۱ سپتامبر، فکر می‌کنم فرصت بزرگی را برای همکاری با ایرانی‌ها ازدست دادیم.»
کنت از تاثیر نفوذ اسراییل بر اولویت‌بندی تهدیدهای واشنگتن انتقاد می‌کند. اهمیت سخنان او در این است که نقد سیاست امنیتی امریکا، این‌بار از زبان فردی با تجربه مستقیم فعالیت در ساختار نظامی و ضدتروریسم این کشور مطرح می‌شود. او با یادآوری تجربه خود در نبرد با داعش در عراق در سال ۲۰۱۶، به واقعیتی قابل تأمل اشاره می‌کند: نیروهای امریکایی در جریان نبرد با داعش، عملا پشتیبانی هوایی از عملیاتی را فراهم می‌کردند که نیروهای عراقی، با حضور و مشارکت مستشاران ایرانی سپاه قدس، در آن نقش داشتند. این وضعیت به معنای اتحاد رسمی ایران و امریکا نبود، اما نشان می‌داد دو کشوری که در سطح سیاسی یکدیگر را دشمن می‌دانستند، در میدان نبرد علیه دشمنی مشترک فعالیت می‌کردند. تجربه‌ای که ثابت می‌کند تعریف دایمی و یکپارچه از دشمن، همواره با واقعیت‌های امنیتی سازگار نیست. جو کنت تنها صدای منتقد در امریکا نیست. توماس فریدمن، روزنامه‌نگار نیویورک‌تایمز، بارها درباره پیامدهای سیاست‌های بنیامین نتانیاهو و ضرورت تفکیک منافع امریکا از ترجیحات دولت اسراییل هشدار داده است. فرید زکریا نیز بر محدودیت قدرت نظامی، هزینه‌های مداخله‌گری و ضرورت واقع‌گرایی در سیاست خارجی تاکید کرده است.
باراک اوباما نیز جایگاهی متفاوت دارد. او در دوران ریاست‌جمهوری خود، با وجود اختلافات جدی واشنگتن و تهران، مسیر مذاکره هسته‌ای را گشود و نشان داد دیپلماسی می‌تواند به توافقی میان دو کشور فاقد روابط رسمی بینجامد. اوباما در سخنان اخیر خود در کلیولند نیز جنگ ایران را غیرضروری دانست و نسبت به پیامدهای آن هشدار داد. البته کارنامه دولت اوباما نیز از تحریم‌ها تا سیاست‌های منطقه‌ای، شایسته نقد و بررسی جداگانه‌ای است.
در این میان، جایگاه جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور امریکا اهمیت خاصی دارد. او برخلاف بسیاری از منتقدان جنگ، در ساختار کنونی قدرت حضور دارد. مواضع او درباره هزینه‌های جنگ و پرهیز از گرفتار شدن امریکا در منازعات فرسایشی، به‌ویژه پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، نشان می‌دهد حتی در درون جریان حاکم نیز درباره ادامه تقابل نظامی دیدگاه واحدی وجود ندارد. این صداها یکسان نیستند. نمی‌توان از کنت، فریدمن، زکریا، اوباما و ونس جبهه‌ای سیاسی واحد ساخت. ارزش استناد به آنان دقیقا در همین تکثر است. هنگامی که افرادی با پیشینه‌های امنیتی، سیاسی و فکری متفاوت، درباره هزینه‌های جنگ و ضرورت بازنگری در سیاست خارجی سخن می‌گویند، نمی‌توان دیدگاه‌هایشان را نادیده گرفت. پرسش بنیادین آن است که آیا واشنگتن می‌تواند سیاست خاورمیانه‌ای خود را بر پایه ارزیابی مستقل منافع ملی امریکا بازتعریف کند؟ مناسبات نزدیک با اسراییل و کشورهای عربی خلیج‌فارس واقعیتی مهم است، اما نباید مانع بازشناسی منافع مشترک احتمالی با ایران شود؛ همان‌گونه که اختلاف با تهران نیز نباید زمینه‌های همکاری در مبارزه با تروریسم، امنیت انرژی و ثبات منطقه‌ای را از میان ببرد. سخن پایانی با سیاستگذاران ایرانی است. واقعیت امریکا را نباید تنها در صدای مارکو روبیو، مایک پمپئو و پیت هگست جست‌وجو کرد.
امریکا جامعه‌ای متکثر با جریان‌های سیاسی، نخبگان فکری و دیدگاه‌های متفاوت درباره جنگ و صلح است. صدای جو کنت، جی‌دی ونس، باراک اوباما، توماس فریدمن و فرید زکریا نیز بخشی از این واقعیت است. همان‌گونه که در ایران نیز صدای بلند جریان‌های جنگ‌طلب، هرچند گاه بر فضای سیاسی و رسانه‌ای غلبه می‌کند، حاصل جمع صداهای جامعه ایرانی نیست. ایران نیز جامعه‌ای متکثر است که در آن صداهای پرشماری خواهان صلح، امنیت، توسعه، رفع تحریم‌ها و روابطی متوازن با جهان‌اند. هنر سیاستگذاری آن است که در هیاهوی صداهای بلند، صداهای دیگر را نیز بشنود و میان مواضع یک جریان سیاسی و منافع ملی یک کشور تفاوت بگذارد. اگر تهران و واشنگتن بتوانند از تصویر یکدیگر به مثابه دشمنانی یکپارچه و تغییرناپذیر فاصله بگیرند، شاید بتوانند راهی را بگشایند که چهار دهه دشمنی و بی‌اعتمادی، آن را دشوار، اما ناممکن نساخته است.