چرا ۱۳ آبان روز دانش‌آموز نامگذاری شد؟ نگاهی به اعتراضات دانش‌آموزان در سال ۱۳۵۷، وقایع دانشگاه تهران و تاریخچه این مناسبت در ایران.
۱۳ آبان در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز دانش‌آموز» شناخته می‌شود؛ مناسبتی که ریشه آن به یکی از روزهای پرتنش تاریخ معاصر ایران و اعتراضات دانش‌آموزان و دانشجویان علیه حکومت پهلوی بازمی‌گردد.
اما چرا این تاریخ به نام روز دانش‌آموز انتخاب شد؟ در آن روز دقیقاً چه اتفاقی افتاد و چه ارتباطی میان این مناسبت و دیگر رویدادهای تاریخی ۱۳ آبان وجود دارد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها باید به فضای سیاسی ایران در ماه‌های پایانی حکومت محمدرضا شاه پهلوی و نقش دانش‌آموزان در اعتراضات سال ۱۳۵۷ بازگشت.
چرا ۱۳ آبان روز دانش‌آموز نامگذاری شد؟
علت اصلی نامگذاری ۱۳ آبان به عنوان روز دانش‌آموز، یادبود دانش‌آموزان و جوانانی است که در جریان اعتراضات روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران و اطراف آن با نیروهای نظامی حکومت پهلوی روبه‌رو شدند.
در آن روز، جمعی از دانش‌آموزان به همراه دانشجویان و سایر معترضان علیه حکومت پهلوی تجمع کردند. نیروهای نظامی برای متفرق کردن جمعیت از گاز اشک‌آور و سلاح گرم استفاده کردند و در جریان درگیری‌ها تعدادی از معترضان کشته یا مجروح شدند.
این حادثه در فضای انقلابی آن زمان بازتاب گسترده‌ای داشت و به یکی از نمادهای حضور دانش‌آموزان در تحولات سیاسی سال ۱۳۵۷ تبدیل شد.
نامگذاری این روز نیز سابقه‌ای به پیش از پیروزی انقلاب اسلامی دارد. بر اساس گزارشی که روزنامه اطلاعات در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ منتشر کرد، جمعی از دانش‌آموزان مدارس تهران با صدور بیانیه‌ای خواستار نامگذاری ۱۳ آبان به عنوان روز یادبود دانش‌آموزان شهید شدند.
در این بیانیه پیشنهاد شده بود که یاد شهدای جنبش دانش‌آموزی هر سال در این تاریخ گرامی داشته شود. پس از انقلاب، ۱۳ آبان در تقویم رسمی کشور به عنوان روز دانش‌آموز ثبت شد.
تاریخچه ۱۳ آبان ۱۳۵۷؛ در دانشگاه تهران چه گذشت؟
فضای سیاسی ایران در پاییز ۱۳۵۷
پاییز سال ۱۳۵۷ یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران بود. اعتراضات علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی در شهرهای مختلف گسترش یافته بود و اعتصاب‌های گسترده در دانشگاه‌ها، مدارس، ادارات و بخش‌هایی از صنعت نفت جریان داشت.
پس از واقعه خونین ۱۷ شهریور در میدان ژاله تهران و برقراری حکومت نظامی، تنش میان حکومت و مخالفان شدت بیشتری گرفت. با وجود محدودیت‌های امنیتی، تجمع‌ها و راهپیمایی‌ها ادامه یافت و دانشگاه‌ها به یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی تبدیل شدند.
در این میان، دانش‌آموزان نیز به تدریج نقش پررنگ‌تری در اعتراضات پیدا کردند. بسیاری از آنان در راهپیمایی‌ها شرکت می‌کردند، اعلامیه‌های سیاسی را میان یکدیگر پخش می‌کردند و با تعطیل کردن کلاس‌ها به تجمع‌های اعتراضی می‌پیوستند.
دانشگاه تهران نیز در این دوره به یکی از مهم‌ترین محل‌های گردهمایی مخالفان حکومت پهلوی تبدیل شده بود.
صبح ۱۳ آبان؛ پیوستن دانش‌آموزان به تجمع دانشگاه تهران
صبح روز شنبه ۱۳ آبان ۱۳۵۷، گروه‌هایی از دانش‌آموزان مدارس تهران کلاس‌های خود را ترک و به سمت دانشگاه تهران حرکت کردند.
بر اساس گزارش‌های تاریخی، در مسیر حرکت، دانش‌آموزان دیگری نیز به آنان پیوستند و جمعیت معترضان افزایش یافت. بخشی از تجمع‌کنندگان وارد محوطه دانشگاه شدند و در کنار دانشجویان و دیگر گروه‌های حاضر به اعتراض پرداختند.
در محوطه دانشگاه، گروه‌هایی مشغول سخنرانی، بحث‌های سیاسی و تماشای تصاویر و نمایشگاه‌های مرتبط با اعتراضات بودند. شعارهای ضدحکومتی نیز در میان تجمع‌کنندگان شنیده می‌شد.
با افزایش جمعیت، نیروهای نظامی و انتظامی در اطراف دانشگاه مستقر شدند و شرایط به تدریج متشنج شد.
تیراندازی نیروهای نظامی به معترضان
در ادامه تجمع، نیروهای نظامی برای متفرق کردن جمعیت وارد عمل شدند. گزارش‌های منتشرشده از آن روز از استفاده از گاز اشک‌آور، تیراندازی و درگیری میان نیروهای نظامی و معترضان حکایت دارند.
روزنامه واشنگتن‌پست در گزارشی به تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۷۸، به قلم ویلیام کلیبورن، از تیراندازی نیروهای ارتش به معترضان در دانشگاه تهران خبر داد. این گزارش همچنین به روایت‌های متفاوت شاهدان درباره چگونگی آغاز درگیری اشاره کرد.
برخی شاهدان گفته بودند که نیروهای نظامی از پشت دروازه‌های دانشگاه به سمت تجمع‌کنندگان شلیک کردند. در مقابل، روایت‌های دیگری نیز از حرکت گروهی از معترضان به سمت نیروهای مستقر در بیرون دانشگاه حکایت داشت.
با ادامه درگیری‌ها، بخشی از جمعیت به خیابان‌های اطراف پراکنده شد. در برخی نقاط تهران، تظاهرکنندگان اقدام به ایجاد موانع خیابانی و آتش زدن خودروها و اموال کردند و درگیری‌ها تا ساعت‌ها ادامه یافت.
چند نفر در حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ کشته شدند؟
در بسیاری از روایت‌های رسمی شمار جان‌باختگان این حادثه ۵۶ نفر و تعداد مجروحان صدها نفر ذکر شده است. با این حال، گزارش‌های منتشرشده در روزهای وقوع حادثه آمار متفاوتی ارائه می‌کنند.
برای نمونه، واشنگتن‌پست و خبرگزاری یونایتدپرس در گزارش‌های اولیه خود از کشته شدن پنج نفر خبر داده بودند.
بنابراین، اگرچه وقوع تیراندازی و کشته و زخمی شدن معترضان در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در گزارش‌های تاریخی ثبت شده است، درباره شمار دقیق قربانیان این حادثه اتفاق نظر وجود ندارد.
چگونه ۱۳ آبان به روز دانش‌آموز تبدیل شد؟
پس از وقایع ۱۳ آبان ۱۳۵۷، یاد دانش‌آموزان و جوانانی که در اعتراضات آن روز جان باختند، به بخشی از جنبش اعتراضی علیه حکومت پهلوی تبدیل شد.
یکی از اسناد مهم درباره شکل‌گیری این مناسبت، بیانیه جمعی از دانش‌آموزان مدارس تهران در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ تنها چند روز پیش از پیروزی انقلاب اسلامی است. دانش‌آموزان در این بیانیه خواستار آن شدند که ۱۳ آبان به عنوان روز یادبود شهیدان جنبش دانش‌آموزی شناخته شود.
همچنین اعلام کردند که قصد دارند با برگزاری مراسم سالانه، یاد آنان را زنده نگه دارند. برای ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ نیز مراسمی به مناسبت صدمین روز این واقعه پیش‌بینی شده بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، این تاریخ به مرور جایگاه رسمی پیدا کرد و در تقویم جمهوری اسلامی ایران به عنوان روز دانش‌آموز ثبت شد.
۱۳ آبان ۱۳۵۸؛ اشغال سفارت آمریکا در تهران
یک سال پس از اعتراضات دانشگاه تهران و چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رویداد مهم دیگری در همین تاریخ اتفاق افتاد.
در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان موسوم به «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» وارد سفارت ایالات متحده آمریکا در تهران شدند و آن را به اشغال خود درآوردند.
دانشجویان اشغال‌کننده سفارت، با اشاره به سابقه دخالت آمریکا در سیاست ایران، از جمله نقش این کشور در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سفارت آمریکا را مرکز فعالیت‌های اطلاعاتی و مداخله در امور داخلی ایران معرفی می‌کردند.
این اقدام به گروگان‌گیری کارکنان و دیپلمات‌های آمریکایی و آغاز بحرانی انجامید که ۴۴۴ روز ادامه پیدا کرد و در نهایت با آزادی ۵۲ گروگان آمریکایی در ۲۰ ژانویه ۱۹۸۱ پایان یافت.
ماجرای اشغال سفارت آمریکا پیامدهای سیاسی گسترده‌ای برای ایران داشت و به یکی از عوامل تشدید تنش و قطع روابط دیپلماتیک میان ایران و ایالات متحده تبدیل شد.
در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳ آبان علاوه بر روز دانش‌آموز، به عنوان «روز ملی مبارزه با استکبار جهانی» نیز شناخته می‌شود.