بوشهر-ایرنا- مهرداد جشنی پور دانش آموخته علوم سیاسی در مقطع دکتری در یادداشتی با عنوان "یالتای قرن بیست‌ویکم و ترسیم احتمالی نقشه جدید جهان توسط سه قدرت بزرگ" نوشت: در حالی که تا چند روز آینده شهر شینزن چین میزبان سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) است روزنامه نیویورک پست گزارش داده ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ قرار است در حاشیه این نشست پشت یک میز نشسته و در خصوص مهمترین پرونده های بین المللی گفتگو کنند.
به گزارش روز شنبه ایرنا، در یادداشت مهرداد جشنی‌پور آمده است: این نشست فارغ از آنکه به توافقی تاریخی منتهی شود یا فقط به یک نمایش سیاسی و دیپلماتیک محدود بماند می تواند شکل‌گیری نوعی یالتای جدید برای خاورمیانه را ترسیم کند.
برای درک اهمیت این اتفاق باید به فوریه ۱۹۴۵ بازگردیم که فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی در یالتا( شهری در جنوب اوکراین) گرد هم آمدند تا در قالب یک کنفرانس درباره سرنوشت جهان پس از جنگ جهانی دوم تصمیم‌گیری کنند که نه‌تنها آینده آلمان و اروپا بلکه معماری سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ را تحت تاثیر قرار داد.
اکنون بیش از هشتاد سال پس از آن رویداد جهان بار دیگر شاهد گردهمایی سه قدرت بزرگ است با این تفاوت که این بار به جای روزولت، چرچیل و استالین افرادی مانند ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ در مرکز معادلات قرار دارند.
آیا این سه نفر می‌خواهند جهان را دوباره تقسیم کنند؟
البته مقایسه این نشست با کنفرانس یالتا نباید ما را به این نتیجه قطعی برساند که توافقی برای تقسیم جهان در دستور کار قرار دارد چرا که شرایط بین‌المللی امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوت‌های بنیادین دارد با این‌حال شباهت مهم این است که قدرت‌های بزرگ بار دیگر می‌خواهند درباره مسائل تعیین‌کننده جهان با یکدیگر گفت‌وگو کنند درحالی‌که بسیاری از کشورهای درگیر در این بحران‌ها اصولا پشت میز اصلی تصمیم‌گیری حضور ندارند و این دقیقا همان نقطه‌ای است که باید نسبت به آن حساس بود.
اوکراین، تایوان و خاورمیانه قربانیان احتمالی توافق قدرت‌ها؟
بررسی ها نشان می دهد که پوتین به دنبال تثبیت جایگاه روسیه در نظم آینده جهان و کسب امتیازاتی در پرونده اوکراین است از سوی دیگر ترامپ به دنبال نمایش قدرت دیپلماتیک، مهار رقابت هسته‌ای و دستیابی به دستاوردی است که بتواند آن را به‌عنوان موفقیت سیاست خارجی خود معرفی کند و شی جین‌پینگ نیز می‌خواهد چین را به‌عنوان یکی از تعیین‌کنندگان اصلی نظم آینده جهان تثبیت کند بدون آن که ناچار شود در برابر خواسته‌های واشنگتن امتیازات راهبردی بدهد اما نگرانی اصلی اینجاست که در چنین معادلاتی، منافع کشورهای کوچک‌تر و حتی برخی قدرت‌های منطقه‌ای ممکن است به حاشیه رانده شود.
کشوری مانند اوکراین نگران است که سرنوشت جنگش بدون حضور موثر نمایندگان کی‌یف تعیین شود، تایوان نیز نمی‌تواند نسبت به توافقات احتمالی میان واشنگتن و پکن بی‌تفاوت باشد و در خاورمیانه نیز کشورهایی وجود دارند که ممکن است به شکل مستقیم از نتایج تفاهم احتمالی این سه قدرت تأثیر بپذیرند.
شاید مهمترین بخش این نشست جایگاه ایران در معادلات احتمالی سه قدرت است. در شرایطی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از نهم اسفندماه سال گذشته آغاز و اگرچه حملات گسترده در مقطعی متوقف شده اما بحران همچنان در وضعیت بن‌بست و بی‌ثباتی نه جنگ نه صلح قرار دارد و پرونده ایران را به یکی از مهمترین موضوعات امنیتی و ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است.
ناظران و حتی تحلیل گران سیاسی معتقدند که ترامپ به دنبال استفاده از ظرفیت سیاسی و اقتصادی چین و نفوذ دیپلماتیک روسیه برای رسیدن به توافقی درباره ایران است با این پیش زمینه که هر دو کشور ملاحظات راهبردی مهمی در قبال ایران دارند هر چند نباید این روابط را با تضمین حمایت بی‌قیدوشرط از تهران اشتباه گرفت.
تقریبا شکی وجود ندارد که چین به ثبات خاورمیانه، امنیت مسیرهای انرژی و استمرار تجارت جهانی نیاز دارد و روسیه نیز ایران را در معادلات امنیتی منطقه و مناسبات خود با غرب دارای اهمیت می‌داند با این‌حال هیچ‌کدام از این دو کشور لزوما حاضر نیستند منافع کلان خود را به خاطر حمایت از ایران به خطر بیندازند.
از سوی دیگر ترامپ ممکن است بخواهد با استفاده از این نشست راهی برای پایان دادن به جنگ ایران پیدا و پس از آن ادعای پیروزی دیپلماتیک کند تا هزینه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی ادامه جنگ را کاهش دهد اما سناریوی جدی تر تلاش واشنگتن برای افزایش فشار بر تهران و پذیرش شروط خود با میانجی گری روسیه و چین است.
بنابراین این نشست می‌تواند هم فرصتی برای کاهش تنش و جلوگیری از گسترش جنگ باشد و هم بستری برای شکل‌گیری فشارهای جدید بر ایران ایجاد کند
البته صرف برگزاری چنین نشستی به معنای پایان تهدید نظامی علیه ایران نیست و حتی اگر سه رهبر درباره توقف درگیری‌ها به تفاهم برسند تحقق آن به شروط مورد توافق، تضمین‌های امنیتی، رفتار طرفین و سازوکارهای اجرایی بستگی خواهد داشت هر چند اگر چین و روسیه در کنار آمریکا به این جمع‌بندی برسند که ادامه جنگ به زیان منافع هر سه قدرت است احتمال شکل‌گیری یک مسیر دیپلماتیک جدی و کاهش خطر حمله مجدد افزایش خواهد یافت.
در مقابل اگر مذاکرات به بن‌بست برسد یا واشنگتن احساس کند از طریق دیپلماسی به اهداف خود دست پیدا نمی‌کند گزینه نظامی همچنان می‌تواند در محاسبات کاخ سفید باقی بماند.
نکته مهم‌تر این که ایران نباید تصور کند به صرف داشتن روابط راهبردی با مسکو و پکن از هرگونه معامله احتمالی میان قدرت‌های بزرگ مصون خواهد بود چرا که رجوع به حافظه تاریخ روابط بین‌الملل نشان می دهد که کشورها در بزنگاه‌های حساس بیش از هر چیز بر اساس منافع ملی خود و نه بر مبنای دوستی‌های سیاسی و شعارهای دیپلماتیک تصمیم می‌گیرند.
آغاز یک نظم جدید برای خاورمیانه؟
اهمیت این نشست تنها به ایران محدود نمی‌شود بلکه آینده امنیت خلیج فارس، بازار جهانی انرژی، مناسبات کشورهای عربی با آمریکا و چین، جایگاه رژیم صهیونیستی و حتی آینده نفوذ قدرت‌های خارجی در منطقه می‌تواند تحت تاثیر تفاهمات احتمالی این سه رهبر قرار گیرد.
اگر سه قدرت به این نتیجه برسند که خاورمیانه به ثبات نیاز دارد احتمالا شاهد فشارهای دیپلماتیک برای مهار درگیری‌ها و بازتعریف مناسبات امنیتی منطقه باشیم اما اگر رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان آنها تشدید شود خاورمیانه همچنان می‌تواند یکی از اصلی‌ترین میدان‌های رقابت و چانه‌زنی قدرت‌های جهانی باقی بماند که در چنین شرایطی کشورهای منطقه باید بدانند که امنیت و آینده آنها نباید به تصمیمات پشت درهای بسته قدرت‌های بزرگ گره بخورد.
یک هشدار مهم
برای ایران این نشست باید بیش از آنکه یک رویداد خبری و تشریفاتی تلقی شود یک هشدار راهبردی باشد و دولت مردان ما بدانند که دیپلماسی فعال، کاهش هزینه‌های تنش، تقویت توان اقتصادی، حفظ انسجام داخلی و ایجاد توازن در روابط خارجی، دیگر انتخاب‌های لوکس سیاست خارجی نیستند بلکه ضرورت‌های امنیت ملی کشور به شمار می روند.
ایران باید با شناخت دقیق از اهداف واشنگتن، مسکو و پکن منافع ملی خود را در هرگونه ترتیبات احتمالی آینده تعریف و از تبدیل شدن به موضوع معامله دیگران جلوگیری کند چرا که منطقی نیست بپذیریم آینده کشورمان به این امید بسپاریم که دو قدرت بزرگ چین و روسیه در روزهای حساس در کنار ما خواهند ایستاد.
سخن پایانی
شاید نشست ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ به یک توافق تاریخی منتهی نشود و حتی گزارش‌های اولیه نیز از اختلاف دیدگاه‌های جدی میان سه طرف به‌ویژه درباره مذاکرات هسته‌ای حکایت دارد اما نفس شکل‌گیری چنین نشستی نشان می‌دهد که جهان وارد مرحله تازه‌ای از رقابت و بازتعریف مناسبات قدرت شده است.
آن چه در شنژن اتفاق خواهد افتاد به احتمال زیاد سرنوشت جنگ ایران را تغییر دهد، معادلات خاورمیانه را دگرگون کند، بر آینده اوکراین و تایوان اثر بگذارد و حتی زمینه‌ساز توافقاتی درباره تسلیحات هسته‌ای شود اما نباید فراموش کرد که در دنیایی که قدرت‌های بزرگ برای تعیین قواعد بازی دور یک میز می‌نشینند کشورهایی که از قدرت اقتصادی، انسجام سیاسی، دیپلماسی هوشمند و راهبرد روشن برخوردار نباشند بیش از دیگران در معرض تبدیل شدن به موضوع تصمیم‌گیری دیگران قرار می‌گیرند.
شاید مهمترین درس یالتای جدید برای همه کشورها به‌ویژه ایران همین باشد که در نظم آینده جهان داشتن موقعیت مهم ژئوپلیتیکی به تنهایی کافی نیست بلکه باید آن‌قدر قدرتمند و هوشمند بود که دیگران نتوانند بدون در نظر گرفتن منافع شما درباره آینده‌تان تصمیم بگیرند هر چند جمهوری اسلامی ایران تاکنون نشان داده که یک عنصر فعال و غیر قابل اغماض در شکل گیری نظم آینده جهانی است.