جنگ چگونه ملت ایران را زنده کرد؟ | تحلیلی بر وقایع ۹ ماه جنگ و میدانداری
جوان آنلاین: سالها پیش در کلاس درس فلسفه در دوره دکتری فلسفه علم، جناب استاد چیزی فرمودند بهگمانم در مذمت جنگ یا چیزی شبیه به این. من به تصوری و گمانی که در سر داشتم، در ستایش جنگ چیزکی گفتم و البته در پس پشت ذهنم مفهومی را که مولانا در مثنوی شریف از جنگ دارد و ستایش امامراحل از جنگ را پشتیبان سخنم گرفته بودم، بیآنکه به آن اشاره کنم. جناب استاد که آن ستایش جنگ را از من شنید، خندید و گفت: «پس تو نیچهای هستی»؟! و این فتحبابی شد برای درک آنچه نیچه از جنگ گفته است. من باز به پشتوانهی مقالهای که خوانده بودم از تفاوت شکوه و عظمت تمدنهای جنگی مانند ایران و روم بهویژه در اوجگرفتن هنر در این تمدنها گفتم و اینکه سوئیسیها کل هنرشان ساعتسازی است! جناب استاد همین را باز فرض بر نیچهایبودن من گرفت!
اکنون با دیدن تصاویر پهپادهای شاهد رنگآمیزیشده در رویداد «رنگ و رجز» مرتبط با هفتهی هوافضای سپاه در باغ کتاب شهر تهران، و دو رخداد در تفحص شهدا و خاطرات فرماندهان، فرصت را غنیمت میشمارم تا شرحی از رمز جنگ دهم و آنچه را نیچه گفت و آنچه امام به آن باور داشت و آنچه را مردم ایران خلق کردهاند، رمزگشایی کنم. سپس برای خوانندگانی که بین سخن نیچه و امام شباهتهای مفهومی حتی در واژهها میبینند، با کمک مولانای بلخی نشان دهم که چرا این دو یکی نیست و اصل تفاوتها در کجاست؛ و آنگاه بازگردم به این ملت مبعوثشده و به آنچه پاسداران و ارتشیها در سه دوره جنگ کردند.
نیچه جنگ را چونان نیرویی ضروری برای شکوفایی انسانی میستود. از دید او، ستیز و جنگ گرایشی بنیادین در طبیعت بشر است که در آن، نیروهای سرکوبشده و انباشتهشده در یک فرهنگ، از طریق انفجاری خشونتآمیز به بیرون رانده میشوند تا تعادل و طراوت از دست رفته به جامعه بازگردد و ملتها را از ضعف و نرمی حفظ میکند. او جنگ را عرصهای میدید که در آن «خواست قدرت» به کاملترین شکل خود را نشان میدهد و انسان را به تعالی میرساند. پس صلح را فرصتی کوتاه برای تدارک ستیزی نو میدانست! نگاه نیچه به جنگ نگاه شور و شوق یک سرباز نیست، نگاه سرد یک فیلسوف درمانگر فرهنگ است. فرهنگ بیش از حد متمدن، بهمرور خسته و بیرمق میشود و نیروهای سرکوبشدهاش راهی برای بیرونریزی میخواهند. جنگ، همچون طوفانی است که زمین سختشده را میشکافد و انرژیهای راکد را دوباره به جریان میاندازد، نه، چون کشتار خوب است، بلکه، چون جوامع گاه برای زنده ماندن به تکانی سخت نیاز دارند. او میترسد فرهنگی که هیچ تکانی نمیخورد، در نرمی و بیحسی خود خفه شود. نیچه هر جنگی را نمیستاید. جنگهایی را که فقط برای خودنمایی ملی یا سود تجاری راه میافتد، کوچک و حقیر میشمارد. نیچه صلحی از سر خستگی و ترس را مذموم میشمارد و خشونت بیهدف را نیز. او دنبال سلامت نیروهایی است که گاه از دل طوفان بازمیگردند. پس دعوت به جنگ نمیکند، اما به انسان هشدار میدهد که مبادا بهای نرمی و فراموشی غرایز را بپردازد و این نگاهی است تلخ و ناآرام.
تا اینجا دانستم که حرفهای نیچه عمیق است و بهسادگی ردکردنی نیست ولی «من نیچهای نیستم»!
امام نیز سخنان مشهوری در «ستایش جنگ و فضیلتهای آن چونان چیزی که ملت را و تمدن را حفظ میکند» دارد که برخی بسیار مشهور شده است: «از جنگ خسته نشوند مردم. جنگ یک چیز خوبی است. البته ما برای جنگ پیشقدم نیستیم، لکن حالا که به ما تحمیل شده است، این یک آثار بزرگی دارد برای نهضت ما. یکی از آثارش این است که دشمن ما را رو سیاه کرد در دنیا. این میخواست که برای خودش یک حیثیتی پیدا بکند»، «از اموری که در این جنگ، که ما مکروه داشتیم، پیش آمد برای ما، این بود که به واسطه شجاعت سربازان دلیر ما و شجاعت ملت بزرگ ما، توانست این مطلب را تثبیت کند که کسی نمیتواند به این مملکت رخنه کند و کسی نمیتواند آسیب به این کشور برساند»، «انزوا اگر پیدا شد، انسان خودش را بهتر پیدا میکند. دیروز چند تا، دو، سه تا جوان آمدند و یک تفنگی را، که من خوب نمیشناسم تفنگ چه هست، آوردند نشان دادند، گفتند این را ما خودمان درست کردیم. وقتی هم به ارتش نشان دادیم، گفتند صحیح است و خوب است و وسایل را فراهم میکنیم. این برای این است که چنانچه ما منزوی نبودیم، هیچ وقت به فکر این کار نمیافتادند»، «در هر صورت، جنگ خیلی خوب است از یک جهت و آن این است که انسان را، شجاعتی که در باطن انسان است بروز میدهد و تحرک برای انسان حاصل میشود. انسان از آن خمودی بیرون میآید»، «این جنگ را بهپا کردند، ایران چهجور باز زنده شد، یکپارچه ایران دوباره انقلاب کرد و توجه کرد به یک مقصد؛ سرتاسر ایران. کدام کار ممکن بود که اینطور مردم را بسیج کند؟ این جنگ بود که بسیج کرد. پس [در]جنگ چیزهایی است که ما خیال میکنیم بد است، بعد خوب از کار درمیآید».
اگر بخواهیم بدانیم که جنگی که امام میگوید «خوب است» و نگاه دیگران چه تفاوتهایی دارد، باید شرح رمز آن را از مثنوی معنوی بیرون کشید. مولانا جنگ را «اصول صلحها» میداند. شبیه به آن را از قول برخیها در تیتر روزنامهها هم دیدهاید: «صلح میخواهید باید بجنگید!» ولی آن اشارات مولانا بر پایهی مفاهیمی بسیار عمیق استوار است. جنگ یک مفهوم متافیزیکی است که پایههای هستیشناسی و معرفتشناسی با نگاه به اصل خلقت هستی و روانشناسی و جامعهشناسی بشر دارد: «جنگها بین کان اصولِ صلحهاست/، چون نَبی که جنگ او بهرِ خداست/ غالب است و چیر در هر دو جهان/ شرحِ این غالب نگنجد در دهان». میگوید آن پیامبری که بر هر دو جهان و بر کون و مکان چیره و غالب بود، یعنی به اصل چیزها واقف بود و راز و ضمیر هستی را میدانست، او هم میجنگید ولی جنگ او اصول صلح بود.
در همین فصل شریف در آغاز دفتر ششم میگوید حقطلبان مانند نورند، اگر میجنگند بر همین صفت است و جنگ آنان نورتابانی است و حقستیزان، مانند سگان هستند و اگر میجنگند، بر صفت خودشان است. حال وقتی سگان از عوعوی زشت خود بازنمیمانند، ماه چرا نتابد؟! «مَه فشانَد نور و سگ عوعو کند/ هر کسی بر خلقتِ خود میتند/، چون که نگذارد سگ آن نَعرۀ سَقَم/ من مَهَم، سَیرانِ خود را، چون هِلَم؟»
حالا نظامیان ما در سه جنگ چه کردند؟ شاید تفحص یک شهید تازه پس از ۴۶ سال را دیده باشید. وقتی فانوسقهی او را از زیر خاک بیرون میکشند، با صدای لرزان میگویند نوجوان بوده، چون فانوسقهاش را دو دور به کمر خود پیچیده است! و شاید دیده باشید که دیروز فرماندهی از شهید احمد کاظمی که ۲۱ سال پیش به شهادت رسید، نقل میکرد که «سید مجید» (نقطهزن) شهید زنده است؛ و حالا بعد از دو دهه ما زندهبودن او را که مایهی حیات ملت و میدانهای تجمعات شبانه است، میبینیم و زندهبودن خود را در حیات آن شهید نوجوان میجوییم، چون ملکوت آن نوجوان شهید هنوز زنده است و هرگز نمیمیرد: «خاک شد صورت ولی معنی نشد/ هر که گوید شد تو گویش نه نشد!»
مولانا با همین نگاه بین جنگ پاسداران دین الهی و جنگ دیگران فرق میگذارد. «واحِدُ کَالالف که بوَد؟ آن ولی/ بلکه صد قرن است آن عبدالعلی». عبدالعلی از اصطلاحات صوفیه است. میگوید کسی که «یکی است ولی هزار است» کیست؟ آنکسی که همتش در کسب معانی است، نه در کسبوکار دنیایی. سپس استعارهای را میآموزاند: «خُم که از دریا در او راهی شود/ پیش او جیحونها زانو زند». اگر تو یک کوزه باشی ولی به دریا وصل شوی، رودهای بزرگ پیش تو چیزی نیستند. حال اگر به دریای احدیت وصل شوی چه؟ تمامی محتشمان دنیادار پیش پای تو زانو خواهند زد!
مولانا ستون این دنیا را بر پایه و اساس جنگ میداند. ولی جنگ مؤمنان اصول «صلح خدایی» است، چرا؟ چون «ما به بحر تو ز خود راجع شدیم/ وز رَضاعِ اصل، مُستَرضِع شدیم/ جنگ ما و صلح ما در نور عین/ نیست از ما، هست بَینَ اِصبَعَین». میگوید ما از پستان معرفت الهی فربه شدهایم. چون در حدیث آمده است «دل مردمان بین دو انگشت خداوند است و او هر گونه بخواهد دگرگونش میکند». دل مؤمن میان دو صفت قبض و بسط یا هدایت و ضلالت است. چه کسی پیروز میشود؟ کسی که در میان این جنگ، به جنگ درون خود برخیزد: «مینگر در خود چنین جنگ گران/ پس چه مشغولی به جنگ دیگران؟». حال اگر به جنگ درون برخیزی، رستگار میشوی؟! نه حتماً و لزوماً! بلکه امید است که خداوند دستت را بگیرد: «یا مگر زین جنگ، حقّت واخَرَد/ در جهانِ صلحِ یک رَنگت بَرَد». شاید حضرتباری تو را به جهان صلح و یکرنگی ببرد. کل حرف همین است. آنچه امام میگوید بهرغم شباهت ظاهری، آن چیزی نیست که فیلسوفان جنگ میگویند؛ و آنچه رزمندگان جویای معرفت میکنند، «اصل صلح است با جنگ علیه درون!» آنجا که با تضادهای درونی خودت بجنگی تا «رنگخدا» شوی. این جنگی است که ستایش امام را برانگیخت.
حالا چرا رنگخداشدن آنقدرها آسان نیست؟ چون خدا یک باغ سیب برای مؤمنان و برای آفریدگان خود میگذارد ولی سیبها را آشکار نمیکند. از این باغ که باغ معرفت خداست، فقط بوی سیب را به ما میدهند. اگر از بو خوشمان آمد، آن بو را تقویت میکند! وگرنه، نه! حالا مردم مبعوثشده کاری کردند کارستان. نشان دادند که بوی خدا را از این جنگ میشنوند. پس خدا گوششان را گرفت و به سوی خود کشید! «پاک سبحانی که سیبستان کند/ در غمام حرفشان پنهان کنند/ زین غمام بانگ و حرف و گفتوگوی/ پردهای کز سیب ناید غیر بوی/ باری افزونکش تو این بو را به هوش/ تا سوی اصلت برد بگرفته گوش». خدا گوش ملت ایران را گرفت و به سیبستان معرفت خود برد. ما اکنون در باغ خدا هستیم!
بازگردید و یکبار دیگر سخنان امام را بخوانید، گویی آن حرفها برای همین روزها و همین جنگ زده شده است! راز آن چیست که چنین وحدتی را میبینیم؟ چون نَفَس امام از عالم وحدت که عالم بیرنگی است، بیرون میآمد و از آن عالم خبر میداد: «هست بیرنگی اصول رنگها/ صلحها باشد اصول جنگها»؛ و این پیروزی جاودانه است.
