انتشار آمار فعالیت ۷۴۷۵ استریمر ایرانی با ۱۲ میلیارد بازدید، ضرورت به رسمیت شناختن جایگاه شغلی و پوشش بیمهای فعالان این حوزه را برجسته کرده است.
استریمرهای ایرانی سالها است که بدون اتکا به حمایتهای دولتی، مسیر رشد و موفقیت خود را پیدا کردهاند
سالها است که درباره ظرفیتهای صنعت بازیهای ویدیویی در ایران صحبت میکنیم؛ از میلیونها گیمر ایرانی گرفته تا گردش مالی قابلتوجه این بازار و فرصتهایی که میتواند برای اشتغال جوانان ایجاد کند. بااینحال، یکی از بخشهای مهم این صنعت، یعنی استریمرها و تولیدکنندگان محتوای بازی، همچنان کمتر از جایگاه واقعی خود مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفتهاند.
استریمرهای ایرانی سالها است که بدون اتکا به حمایتهای دولتی، مسیر رشد و موفقیت خود را پیدا کردهاند و با تلاش، خلاقیت و سرمایه شخصی توانستهاند مخاطبان میلیونی جذب کنند. بنابراین وقتی در این یادداشت از ضرورت حمایت از استریمرها صحبت میکنیم، منظور نه افزایش نظارت و دخالت در شیوه فعالیت آنها است و نه وابسته کردن این حرفه به حمایتهای دولتی؛ بلکه مطالبه اصلی، فراهم کردن زیرساختهای لازم برای فعالیت حرفهای، بهرسمیتشناختن جایگاه شغلی استریمری، شفافسازی وضعیت بیمه و حقوق شغلی، رفع موانع دسترسی به اینترنت پایدار و سرورهای بازی و کاهش محدودیتهای غیرضروری است.
استریمرها پیش از این توانایی خود را در ساختن یک جریان رسانهای و اقتصادی مستقل ثابت کردهاند؛ اکنون وظیفه نهادهای مسئول این است که بهجای تعیین مسیر فعالیت آنها، موانع موجود را از سر راهشان بردارند.
بنیاد ملی بازیهای رایانهای بهتازگی با همکاری مرکز تحلیل داده نمافر و مرکز تحقیقات بازیهای دیجیتال (دایرک)، نخستین دادهنمای آماری استریمرهای ایرانی را منتشر کرده است. گزارشی که برای نخستینبار تصویر روشنتری از ابعاد فعالیت این گروه در یکی از پلتفرمهای داخلی ارائه میدهد.
البته این آمار تنها مربوط به یک پلتفرم داخلی است و استریمرهای ایرانی فعال در یوتیوب، توییچ و کیک را شامل نمیشود. ضمن اینکه تعداد دنبالکنندگان لزوماً معادل تعداد افراد منحصربهفرد نیست. بنابراین هنوز تصویر کاملی از ابعاد اقتصادی و رسانهای استریمینگ در ایران نداریم.
بااینحال، همین دادهها برای اثبات یک موضوع کافی هستند: استریمینگ به فعالیتی جدی در صنعت بازی ایران تبدیل شده و دیگر نمیتوان مشکلات فعالان آن را نادیده گرفت.
استریمری یک شغل است؛ اما حقوق شغلی آن چه میشود؟
استریم کردن برای بسیاری از فعالان این حوزه دیگر یک سرگرمی ساده نیست. یک استریمر حرفهای ساعتها برای انتخاب بازی، طراحی محتوا، اجرای زنده، تدوین ویدیو، مدیریت شبکههای اجتماعی و تعامل با مخاطبان زمان صرف میکند.
تهیه تجهیزات مناسب نیز هزینه قابلتوجهی دارد. از کامپیوتر و کنسول گرفته تا دوربین، میکروفون، تجهیزات نورپردازی و اینترنت پایدار، همگی بخشی از سرمایه مورد نیاز این حرفه هستند.
در واقع، یک استریمر ممکن است همزمان وظایف مجری، تهیهکننده، تدوینگر و مدیر یک رسانه کوچک را انجام دهد. فعالیتی که میتواند درآمد ایجاد کند، مخاطب جذب کند و حتی در معرفی و فروش بازیهای ویدیویی مؤثر باشد.
اما آیا ساختارهای قانونی کشور نیز متناسب با این واقعیت تغییر کردهاند؟
بررسی فهرست عناوین شغلی بیمه تأمین اجتماعی در سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که اگرچه کدهایی برای مشاغلی مانند «کارشناس تولید محتوای صوتی و تصویری» وجود دارد، عنوان مستقلی با نام «استریمر» در فهرست بررسیشده یافت نمیشود.
البته این مسئله به معنای غیرممکن بودن بیمه استریمرها نیست. آنها میتوانند با احراز شرایط از مسیرهای عمومی بیمه استفاده کنند. همچنین استریمری پیشتر در فهرست مجوزهای مشاغل خانگی شناسایی شده است. بااینحال، وجود مجوز یا امکان استفاده از بیمه عمومی، جای یک سازوکار شفاف و متناسب با شرایط استریمرهای مستقل را نمیگیرد.
بنیاد ملی بازیهای رایانهای در سال جاری فرایند ثبتنام و ارزیابی استریمرها را در سامانه همگرا آغاز کرده است. از سوی دیگر، سند ساماندهی بازار کار متناسب با تحول مشاغل فضای مجازی نیز به موضوع بیمه و حمایت از فعالان اقتصاد دیجیتال پرداخته است.
این اقدامات مثبت هستند، اما نباید به ثبتنام و تدوین مقررات محدود بمانند.
بهرسمیتشناختن یک حرفه زمانی معنا پیدا میکند که حقوق و تکالیف فعالان آن مشخص باشد، مسیر بیمه شدن تسهیل شود و افراد بتوانند با اطمینان بیشتری برای آینده شغلی خود برنامهریزی کنند.
وزارت کار و سازمان تأمین اجتماعی باید با همکاری بنیاد ملی بازیهای رایانهای، وضعیت حقوق شغلی استریمرها را شفاف کنند و برای رفع موانع موجود برنامهای عملی ارائه دهند.
اینترنت بینالمللی؛ مهمترین ابزار کار و بزرگترین دغدغه استریمرها
نمیتوان درباره حمایت از استریمرها صحبت کرد، اما مهمترین زیرساخت فعالیت آنها، یعنی اینترنت باکیفیت و پایدار را نادیده گرفت.
برای یک استریمر، اینترنت صرفاً وسیلهای برای سرگرمی نیست؛ ابزار کار او است. همانطور که یک فیلمبردار به دوربین و یک برنامهنویس به کامپیوتر نیاز دارد، فعالیت حرفهای استریمر نیز بدون اینترنت بینالمللی مناسب امکانپذیر نیست.
استریم بازیهای ویدیویی نیازمند سرعت آپلود مناسب، تأخیر پایین، اتصال پایدار و دسترسی مستمر به سرورهای بازی است. قطع ارتباط با سرور، نوسان پینگ، افزایش Packet Loss یا اختلال در پلتفرم پخش زنده میتواند یک برنامه چندساعته را مختل کند.
بخشی از مشکلات دسترسی گیمرهای ایرانی ناشی از تحریمهای خارجی است. بسیاری از شرکتهای بینالمللی دسترسی کاربران ایرانی به خدمات خود را محدود کردهاند. بااینحال، محدودیتهای داخلی، اختلال در مسیرهای ارتباطی و کیفیت نامناسب شبکه نیز شرایط را دشوارتر کردهاند.
سالها است که گیمرهای ایرانی برای اتصال به بعضی بازیهای آنلاین ناچار به استفاده از سرویسهای تغییر DNS و ابزارهای مختلف هستند؛ راهکارهایی که گاهی پس از مدتی کارایی خود را از دست میدهند.
اگر این وضعیت برای یک گیمر عادی آزاردهنده است، برای استریمری که باید ساعتها بهصورت زنده بازی کند، میتواند فعالیت اقتصادی او را مستقیماً تحت تأثیر قرار دهد.
وزارت ارتباطات، شرکت ارتباطات زیرساخت و دیگر نهادهای مسئول باید بهبود دسترسی به سرورهای بازی، کاهش اختلالات و افزایش پایداری اینترنت را جدیتر دنبال کنند.
البته راهحل نباید به ارائه اینترنت ویژه به گروه محدودی از استریمرها خلاصه شود. اینترنت باکیفیت و دسترسی پایدار به خدمات آنلاین باید حق تمام کاربران باشد، نه امتیازی اختصاصی برای عدهای خاص.
پشت آمارهای میلیاردی، هزاران تولیدکننده کوچک قرار دارند
یکی دیگر از یافتههای قابلتوجه دادهنمای رسمی استریمرها، تمرکز شدید مخاطبان در تعداد محدودی از کانالها است.
این اعداد نشان میدهند که نباید جامعه استریمرها را تنها با چهرههای مشهور و کانالهای چندصدهزارنفری شناخت.
بخش بزرگی از این جامعه را جوانانی تشکیل میدهند که با هزینه شخصی و امکانات محدود فعالیت میکنند و برای دیده شدن تلاش میکنند، بدون آنکه لزوماً درآمد پایداری داشته باشند.
گزارش رسمی همچنین نشان میدهد که بیشترین ورود استریمرهای جدید مربوط به سال ۱۴۰۲ بوده است؛ زمانی که ۱۱۷۲ کانال تازه ایجاد شدند. پس از آن، سرعت ورود استریمرهای جدید کاهش یافته است.
هرچند نمیتوان بدون پژوهش بیشتر این کاهش را مستقیماً به مشکلات اقتصادی یا اینترنتی نسبت داد، اما این آمار ضرورت بررسی موانع رشد تولیدکنندگان تازهکار را یادآوری میکند.
حمایت از استریمرها نباید به دعوت چند چهره مشهور به رویدادها محدود شود. اتفاقاً تولیدکنندگان کوچک بیش از دیگران به آموزش، زیرساخت مناسب، فرصت همکاری با رسانهها و بازیسازان و دسترسی به خدمات حمایتی نیاز دارند.
حمایت واقعی، نه صرفاً نظارت بیشتر
محمد حاجیمیرزایی، مدیرعامل بنیاد ملی بازیهای رایانهای، در نشست رونمایی از دادهنمای استریمرهای ایرانی بر ضرورت بهرسمیتشناختن جایگاه این گروه در زنجیره ارزش صنعت بازی تأکید کرد.
او همچنین از تلاش بنیاد برای فراهم کردن خدمات حمایتی، رسیدگی به مشکلات حقوقی و مالیاتی و کمک به بهبود زیرساختهای ارتباطی استریمرها سخن گفت.
این رویکرد را باید مثبت ارزیابی کرد؛ اما یکی از نگرانیهای قابلطرح آن است که افزایش توجه رسمی به جامعه استریمرها، بهجای تسهیل فعالیت، به پیچیدهتر شدن مقررات و نظارتهای اداری منجر شود.
استریمرهای ایرانی پیش از آنکه در آمارهای رسمی دیده شوند، فعالیت خود را آغاز کرده بودند و با وجود محدودیتهای فراوان مخاطبانشان را جذب کردهاند. بنابراین نخستین نتیجه حمایت رسمی باید کاهش موانع فعالیت آنها باشد.
شفافسازی مقررات، تسهیل بیمه، ارائه مشاورههای حقوقی و مالیاتی و ایجاد فرصت همکاری با شرکتهای بازیسازی و برندها میتواند تأثیر واقعی بر توسعه این حوزه داشته باشد.
از سوی دیگر، تصمیمگیری درباره آینده استریمینگ بدون حضور نمایندگان همین جامعه منطقی نیست. بنیاد ملی بازیهای رایانهای میتواند با برگزاری نشستهای منظم با استریمرهای کوچک و بزرگ، مستقیماً از مشکلات و نیازهای آنها مطلع شود.
آیا وقت اقدام نرسیده است؟
انتشار نخستین دادهنمای استریمرهای ایرانی گام مهمی برای شناخت این حوزه است. اکنون بخش قابلتوجهی از جامعه تولیدکنندگان محتوای بازی با آمار مشخص در برابر سیاستگذاران قرار گرفتهاند.
البته این پژوهش هنوز کامل نیست. اطلاعات پلتفرمهای خارجی، میزان درآمد استریمرها و گردش مالی این حوزه همچنان نیازمند بررسی است. اما تکمیل پژوهشها نباید بهانهای برای عقب انداختن اقداماتی شود که ضرورت آنها از همین امروز روشن است.
وزارت ارتباطات میتواند برای بهبود کیفیت اینترنت و دسترسی به بازیها برنامه مشخص ارائه کند. وزارت کار و سازمان تأمین اجتماعی میتواند مسیر بیمه و حقوق شغلی استریمرها را روشن کنند. بنیاد ملی بازیهای رایانهای نیز میتواند پیگیری این مطالبات و ایجاد ارتباط میان نهادهای مسئول را با جدیت بیشتری دنبال کند.
لازم است این اقدامات زمانبندی مشخص و نتایج قابلسنجش داشته باشند تا بتوان درباره میزان موفقیت آنها قضاوت کرد.
هیچکس انتظار ندارد دولت برای تمام استریمرها تجهیزات بخرد یا درآمدشان را تضمین کند. مطالبه اصلی، فراهم کردن شرایطی است که جوانان بتوانند بدون موانع غیرضروری، فعالیت حرفهای و اقتصادی خود را ادامه دهند.
آقایان، استریمرها را دریابید؛ اینبار نه فقط در آمارها، بلکه در عمل.


