یاسوج- طرح پزشک خانواده پس از دو دهه فراز و نشیب، از ۲۵ مردادماه امسال به‌صورت پایلوت در بویراحمد آغاز شد و اکنون با فعالیت در ۲۲ مرکز بهداشتی، در نخستین مرحله ارزیابی قرار دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها: هزینه‌های روزافزون درمان، سردرگمی بیماران میان مطب‌ها و مراکز درمانی، مراجعات غیرضروری به متخصصان، پرداخت مستقیم بخش قابل توجهی از هزینه‌های سلامت از جیب خانوارها و ضعف نظام پیشگیری، سال‌هاست به یکی از چالش‌های جدی نظام سلامت کشور تبدیل شده است، چالش‌هایی که نشان می‌دهد صرف افزایش مراکز درمانی و تعداد پزشکان، به‌تنهایی نمی‌تواند دسترسی عادلانه مردم به خدمات سلامت را تضمین کند.
در چنین شرایطی، اجرای نظام پزشک خانواده و ارجاع به‌عنوان یکی از مهم‌ترین برنامه‌های اصلاح ساختار سلامت مطرح شده است، طرحی که قرار است نقطه آغاز دریافت خدمات درمانی را از پزشک خانواده تعریف کند تا هر فرد تحت پوشش یک تیم سلامت مشخص قرار بگیرد و متناسب با وضعیت جسمی و نیاز درمانی خود، خدمات دریافت کند.
فلسفه این برنامه آن است که بیمار برای هر مشکل درمانی مستقیماً به پزشک متخصص و فوق تخصص مراجعه نکند، بلکه ابتدا توسط پزشک خانواده ارزیابی شود و در صورت نیاز، به سطح بالاتر خدمات درمانی ارجاع داده شود، به این ترتیب، علاوه بر جلوگیری از مراجعات و اقدامات تشخیصی غیرضروری، امکان شناسایی زودهنگام بیماری‌ها، مراقبت مستمر از افراد و مدیریت هزینه‌های درمانی فراهم می‌شود.
اما پزشک خانواده برنامه‌ای تازه متولدشده نیست و سابقه آن در نظام سلامت ایران به بیش از دو دهه قبل بازمی‌گردد.
از طرحی در دهه ۸۰ تا اجرای پایلوت در بویراحمد
پیشینه تدوین برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع در ایران به سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۳ بازمی‌گردد، پس از تدوین دستورالعمل‌ها و فراهم شدن مقدمات قانونی، اجرای برنامه پزشک خانواده و بیمه روستایی از سال ۱۳۸۴ در مناطق روستایی، عشایری و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر آغاز شد.
در سال‌های بعد نیز تلاش‌هایی برای توسعه این برنامه به مناطق شهری انجام گرفت و استان‌هایی از جمله فارس و مازندران در مقاطعی میزبان اجرای آزمایشی نسخه شهری آن بودند، با این حال، اجرای یکپارچه و سراسری طرح با موانعی مانند تأمین منابع مالی پایدار، هماهنگی بیمه‌ها، زیرساخت‌های اجرایی، کمبود نیروی انسانی و اختلاف دیدگاه میان بخش‌های مختلف نظام سلامت روبه‌رو شد.
به این ترتیب، با وجود گذشت سال‌ها از آغاز برنامه، اجرای کامل و یکپارچه آن در همه مناطق کشور محقق نشد و پزشک خانواده همچنان یکی از برنامه‌های ناتمام اصلاح نظام سلامت باقی ماند.
اکنون شهرستان بویراحمد در استان کهگیلویه و بویراحمد به‌عنوان پایلوت اجرای این برنامه انتخاب شده است، انتخابی که از یک جهت اهمیت دارد، زیرا برخلاف برخی استانها که شهرستان‌های کوچک‌تر را برای اجرای آزمایشی در نظر گرفته‌اند، در این استان یک شهرستان مرکز استان برای آغاز برنامه انتخاب شده است.
اجرای پایلوت از ۲۵ مردادماه ۱۴۰۵ آغاز شده و به گفته مسئولان دانشگاه علوم پزشکی، زیرساخت‌های لازم برای استقرار آن در مراکز بهداشتی، پایگاه‌های سلامت شهری و خانه‌های بهداشت روستایی فراهم شده است.
هدف اصلی این مرحله، ساماندهی مسیر دریافت خدمات، شناسایی جمعیت تحت پوشش، تشکیل پرونده الکترونیک سلامت، تقویت مراقبت‌های اولیه، کاهش مراجعات غیرضروری و در نهایت کاهش هزینه‌های پرداختی مردم است.
۲ هزار و ۳۵۴ ویزیت و ۳ هزار و ۸۳۰ ارجاع در بویراحمد
مدیر مرکز بهداشت شهید دامیده بویراحمد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با تشریح آخرین وضعیت اجرای طرح پزشک خانواده در این شهرستان، اظهار کرد: این طرح از ۲۵ مردادماه آغاز شده و بویراحمد به‌عنوان پایلوت کهگیلویه و بویراحمد و تنها مرکز استان در کشور برای اجرای این برنامه انتخاب شده است.
محسن اسدی با اشاره به اینکه برخی استانها شهرستان‌هایی با جمعیت ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر را برای اجرای آزمایشی طرح انتخاب کرده‌اند، افزود: با حمایت و پیگیری مسئولان دانشگاه علوم پزشکی، زمینه اجرای این برنامه در شهرستان بویراحمد فراهم شد و همین موضوع مسئولیت و اهمیت اجرای صحیح آن را دوچندان می‌کند.
وی با بیان اینکه طرح پزشک خانواده در ۲۲ مرکز بهداشتی و درمانی، پایگاه سلامت شهری و خانه بهداشت روستایی شهرستان در حال اجرا است، تصریح کرد: از زمان آغاز اجرای طرح تاکنون، ۲ هزار و ۳۵۴ ویزیت در قالب برنامه پزشک خانواده انجام شده و ۳ هزار و ۸۳۰ نفر نیز برای دریافت خدمات تخصصی به سطوح بالاتر ارجاع شده‌اند که این میزان معادل ۱۶ درصد مراجعات ثبت‌شده است.
مدیر مرکز بهداشت شهید دامیده بویراحمد با تشریح سازوکار نظام ارجاع گفت: یکی از ویژگی‌های مهم این برنامه، تسهیل دسترسی مردم به خدمات درمانی و کاهش سردرگمی بیماران است به‌گونه‌ای که در صورت نیاز بیمار به خدمات تخصصی، پزشک خانواده ضمن انجام فرآیند ارجاع، نوبت مراجعه به پزشک متخصص را نیز برای وی ثبت می‌کند.
اسدی ادامه داد: در این فرآیند، بیمار از زمان مراجعه به سطح نخست خدمات درمانی تا دریافت خدمات در سطوح بالاتر هدایت می‌شود و زمان و محل مراجعه به پزشک متخصص نیز برای او مشخص خواهد بود. تاکنون ۲ هزار و ۲۴۰ ویزیت نیز در سطح دوم خدمات درمانی انجام شده است.
وی با اشاره به مزایای اقتصادی طرح پزشک خانواده بیان کرد: چهار ویزیت نخست هر فرد در طول سال در چارچوب این برنامه رایگان است و در صورت نیاز به بستری در بیمارستان، خدمات کلینیکی و اقدامات پاراکلینیکی نیز با فرانشیز پایین‌تری ارائه می‌شود.
مدیر مرکز بهداشت شهید دامیده بویراحمد مدیریت هزینه‌های درمانی را از دیگر اهداف اجرای این طرح عنوان کرد و افزود: در نظام ارجاع، پزشک خانواده بر اساس شرایط و نیاز درمانی بیمار، ضرورت مراجعه به سطوح تخصصی‌تر را تشخیص می‌دهد که این موضوع علاوه بر جلوگیری از مراجعات غیرضروری، موجب استفاده هدفمند از ظرفیت‌های تخصصی و کاهش هزینه‌های مردم و نظام سلامت خواهد شد.
اسدی تشکیل پرونده الکترونیک سلامت را از دیگر مزایای این برنامه برشمرد و گفت: در پایگاه‌های پزشک خانواده، افراد به‌صورت مستقیم با پزشک، مراقب سلامت و ماما در ارتباط هستند و وضعیت جسمی، روحی و روانی آنان مورد بررسی قرار می‌گیرد.
وی اضافه کرد: اطلاعات و اقدامات درمانی افراد در پرونده الکترونیک سلامت ثبت می‌شود و در صورت ارجاع بیمار به سطوح بالاتر یا نیاز به بررسی سوابق درمانی، امکان دسترسی به اطلاعات ثبت‌شده وجود دارد.
اسدی با اشاره به ساختار پوشش جمعیتی در این طرح بیان کرد: در نظام پزشک خانواده، به ازای هر سه هزار نفر یک پایگاه سلامت در نظر گرفته شده و مراقبان سلامت و ماماها مسئولیت ارائه خدمات به جمعیت تحت پوشش را بر عهده دارند، ساختاری که موجب شناخت دقیق‌تر تیم سلامت از وضعیت بهداشتی و درمانی افراد می‌شود.
وی در پایان با قدردانی از مشارکت مردم در اجرای این طرح گفت: تاکنون استقبال و رضایت مناسبی از سوی شهروندان گزارش شده است، اما تحقق کامل اهداف برنامه نیازمند همراهی مردم و رسانه‌ها است تا شهروندان با آگاهی از مزایای پزشک خانواده و نظام ارجاع، خدمات مورد نیاز خود را از مسیر تعیین‌شده دریافت کنند.
پزشک خانواده؛ راهکار عبور از بحران هزینه‌های سلامت
رئیس مرکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با تشریح چالش‌های نظام سلامت کشور و ضرورت اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع، اظهار کرد: برای ارزیابی وضعیت نظام سلامت باید به این پرسش پاسخ داد که آیا مردم از فرآیند دریافت خدمات درمانی رضایت دارند و هزینه‌های سلامت به شکل مناسبی مدیریت می‌شود یا همچنان مراجعه به مراکز درمانی با سردرگمی، نگرانی و هزینه‌های سنگین همراه است؟
مسلم شریفی افزود: در نظام فعلی، انتخاب پزشک، نوع خدمات دریافتی، میزان هزینه‌های درمانی و حتی استفاده از بیمه تکمیلی بر عهده افراد گذاشته شده است که اگرچه در ظاهر دسترسی آزادانه‌تری به خدمات ایجاد می‌کند، اما در عمل موجب افزایش هزینه‌ها و دشواری مدیریت منابع محدود نظام سلامت شده است.
وی با اشاره به اینکه سهم پرداخت مستقیم مردم از هزینه‌های سلامت در کشور به حدود ۶۷ درصد رسیده است، تصریح کرد: این در حالی است که استاندارد مورد اشاره حدود ۳۰ درصد بوده و بخش قابل توجهی از هزینه‌های درمانی مستقیماً از جیب مردم پرداخت می‌شود.
شریفی ادامه داد: نظام بازارمحور سلامت به‌گونه‌ای عمل می‌کند که افزایش تعداد مطب‌ها، گسترش خدمات تخصصی و انجام اقدامات تشخیصی و درمانی غیرضروری را تشویق می‌کند که منابع نظام سلامت محدود است و باید به جای هزینه‌کرد در خدمات غیرضروری، برای نیازهای واقعی مردم، پیشگیری و ارتقای سلامت جامعه اختصاص یابد.
رئیس مرکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج با بیان اینکه فلسفه اصلی پزشک خانواده ایجاد مدیریت یکپارچه در فرآیند ارائه خدمات سلامت است، گفت: در نظام فعلی ممکن است پزشک، مرکز تصویربرداری و بیمه هرکدام بخشی از فرآیند درمان را بر عهده داشته باشند، اما مدیریت یکپارچه‌ای برای کنترل هزینه‌ها وجود ندارد و پزشک خانواده با هدایت صحیح بیماران و منابع، این خلأ را برطرف می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه پزشک خانواده صرفاً یک برنامه درمانی نیست، بیان کرد: در این نظام، به جای تمرکز صرف بر درمان بیماری‌ها، پیشگیری، مراقبت‌های مستمر، غربالگری و شناسایی زودهنگام بیماری‌ها در اولویت قرار می‌گیرد.
شریفی افزود: در نظام ارجاع، مراجعه بیماران به سطوح تخصصی بر اساس تشخیص و نیاز واقعی انجام می‌شود و از تجویز دارو، آزمایش و اقدامات تشخیصی غیرضروری جلوگیری خواهد شد.
وی با اشاره به نتایج برخی طرح‌های اجراشده در این زمینه بیان کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد اجرای نظام ارجاع می‌تواند میزان مراجعات و ارجاعات غیرضروری به سطوح بالاتر را کاهش دهد و با مدیریت مصرف دارو و خدمات تشخیصی، زمینه اختصاص منابع بیشتر به برنامه‌های پیشگیری و ارتقای سلامت را فراهم کند.
رئیس مرکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در ادامه با اشاره به روند اجرای طرح پزشک خانواده در بویراحمد اظهار کرد: زیرساخت‌های استقرار این طرح در شهرستان فراهم شده و جمعیت تحت پوشش به بلوک‌های مشخص تقسیم شده‌اند به‌گونه‌ای که برای هر فرد، تیم سلامت خانواده تعریف شده و مشخص است که به کدام پایگاه سلامت و پزشک خانواده تعلق دارد.
شریفی افزود: شهروندان می‌توانند با مراجعه به مراکز بهداشت و درمان یا از طریق تماس با مجموعه‌های مربوط، از تیم سلامت و پزشک خانواده خود مطلع شوند. همچنین چهار نوبت ویزیت رایگان برای هر فرد در طول سال پیش‌بینی شده و فرانشیز خدمات نیز بسیار ناچیز است.
وی ادامه داد: در این فرآیند، مسیر ارجاع بیمار مشخص است و پس از بررسی اولیه توسط پزشک خانواده، در صورت نیاز به خدمات تخصصی، بیمار به پزشک مربوط ارجاع داده شده و نوبت مراجعه برای او تعیین می‌شود تا مردم بدون سردرگمی و معطلی، خدمات مورد نیاز خود را در زمان و مکان مشخص دریافت کنند.
شریفی با اشاره به برخی موانع اجرای کامل طرح گفت: هنوز مراکز درمانی به اندازه کافی خلوت نشده‌اند و در ماه‌های ابتدایی اجرای برنامه، به دلیل طولانی بودن زمان نوبت‌دهی برخی پزشکان متخصص، بخشی از مردم همچنان تمایل دارند خارج از فرآیند ارجاع خدمات درمانی دریافت کنند.
وی تصریح کرد: پس از استقرار کامل نظام ارجاع، دریافت خدمات تخصصی از مسیر تعریف‌شده و با کد ارجاع انجام خواهد شد و مراجعه خارج از این فرآیند، مشمول محاسبه آزاد هزینه‌ها خواهد بود.
رئیس مرکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج با تأکید بر ضرورت اصلاح نگرش مردم نسبت به دریافت خدمات سلامت افزود: سال‌ها این فرهنگ در جامعه شکل گرفته که حتی برای یک سردرد ساده نیز باید به پزشک متخصص یا فوق تخصص مراجعه کرد؛ در حالی که پزشک خانواده می‌تواند بسیاری از نیازهای اولیه سلامت را شناسایی و مدیریت کند و در صورت ضرورت، بیمار را به سطوح تخصصی ارجاع دهد.
شریفی با انتقاد از کم‌توجهی برخی رسانه‌ها به جایگاه پزشک خانواده خاطرنشان کرد: در بسیاری از برنامه‌های رسانه‌ای حوزه سلامت، تمرکز اصلی بر پزشکان متخصص و فوق تخصص است و کمتر به نقش پزشک خانواده، مراقبت‌های اولیه و پیشگیری پرداخته می‌شود بنابراین تغییر فرهنگ درمانی جامعه نیازمند همراهی رسانه‌ها، پزشکان و مردم است.
وی با اشاره به سابقه اجرای پزشک خانواده در کشور گفت: این طرح از سال ۱۳۸۳ آغاز شده و در طول سال‌های گذشته با فراز و نشیب‌ها و مخالفت‌هایی روبه‌رو بوده است؛ به‌گونه‌ای که برخی دانشگاه‌های علوم پزشکی در مقاطعی به دلیل اشکالات اجرایی و رعایت نشدن دستورالعمل‌ها با شیوه اجرای آن مخالفت کردند.
شریفی افزود: اکنون دستورالعمل‌های مشخص‌تری برای اجرای طرح وجود دارد و در مناطق روستایی نیز پزشکان به شکل فعال در فرآیند مراقبت از جمعیت تحت پوشش مشارکت می‌کنند، با این حال تضاد منافع در حوزه سلامت و مقاومت برخی گروه‌ها همچنان از چالش‌هایی است که باید برای عبور از آن برنامه‌ریزی کرد.
رئیس مرکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در پاسخ به پرسشی درباره میزان همراهی پزشکان با اجرای این طرح بیان کرد: اگر همه گروه‌ها با پزشک خانواده موافق بودند، امروز با چنین شرایطی مواجه نبودیم. باید واقعیت‌های اقتصادی کشور و محدودیت منابع مالی را در نظر گرفت؛ چراکه حتی کشورهای دارای درآمد سرانه بالاتر نیز برای مدیریت هزینه‌های سلامت، سازوکارهای نظارتی و نظام ارجاع مشخصی دارند.
وی با اشاره به ضرورت تداوم سیاست‌های کلان حوزه سلامت اظهار کرد: تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که اجرای طرح‌های آزمایشی و پرهزینه بدون تأمین منابع مالی پایدار نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای نظام سلامت باشد؛ از این رو حرکت به سمت مدل مدیریتی پزشک خانواده و نظام ارجاع می‌تواند ضمن مدیریت هزینه‌ها، دسترسی عادلانه‌تر مردم به خدمات سلامت را فراهم کند.
شریفی در پایان با تأکید بر اینکه اجرای موفق پزشک خانواده نیازمند مشارکت همگانی است، گفت: از کارشناسان، پزشکان، رسانه‌ها و مردم انتظار داریم برای فرهنگ‌سازی و اجرای صحیح این طرح همکاری کنند زیرا با توجه به افزایش هزینه‌های دارو، تجهیزات و خدمات درمانی، راهی جز حرکت به سمت مدیریت یکپارچه سلامت، تقویت پیشگیری و استقرار نظام ارجاع وجود ندارد و پزشک خانواده می‌تواند یکی از راهکارهای اصلی عبور نظام سلامت از بحران‌های پیش‌رو باشد.
کاهش هزینه‌های درمان؛ محور اجرای پزشک خانواده
رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با تأکید بر اهمیت اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع اظهار کرد: هزینه‌های درمانی و اقدامات پاراکلینیکی غیرضروری فشار زیادی بر مردم وارد می‌کند و اجرای کامل طرح پزشک خانواده می‌تواند نقش مهمی در مدیریت این هزینه‌ها و کاهش پرداخت از جیب خانوارها داشته باشد.
رقیه پناهی افزود: در قالب طرح پزشک خانواده، به ازای هر سه هزار نفر یک پزشک معین تعریف می‌شود که مسئولیت پایش سلامت، غربالگری، پیشگیری و هدایت بیماران به سطوح تخصصی درمان را بر عهده دارد.
وی با بیان اینکه یکی از اهداف اصلی این برنامه کاهش مراجعات و اقدامات درمانی غیرضروری است، تصریح کرد: در نظام پزشک خانواده، افراد ابتدا تحت مراقبت و بررسی پزشک خانواده قرار می‌گیرند و در صورت نیاز، برای دریافت خدمات تخصصی به سطوح بالاتر ارجاع داده می‌شوند.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج ادامه داد: این فرآیند موجب می‌شود منابع نظام سلامت به شکل هدفمندتری مورد استفاده قرار گیرد و بیماران متناسب با شرایط و نیاز درمانی خود خدمات دریافت کنند.
پناهی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد نظام سلامت از درمان‌محوری به پیشگیری‌محوری بیان کرد: با اولویت دادن به پیشگیری، شناسایی زودهنگام بیماری‌ها و اجرای صحیح نظام ارجاع، می‌توان از تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی به مردم جلوگیری کرد.
وی همچنین با اشاره به اجرای آزمایشی طرح پزشک خانواده در شهرستان بویراحمد گفت: مجوزهای قانونی لازم برای اجرای پایلوت این برنامه اخذ شده و به‌زودی فراخوان رسمی جذب نیرو از طریق آزمون، مصاحبه و گزینش منتشر خواهد شد.
پناهی در پایان تأکید کرد: اجرای موفق طرح پزشک خانواده نیازمند استقرار صحیح نظام ارجاع و همکاری مردم است و با تقویت این ساختار می‌توان ضمن ارتقای کیفیت خدمات سلامت، دسترسی عادلانه‌تر شهروندان به خدمات درمانی و کاهش هزینه‌های پرداختی مردم را محقق کرد.
مجموع آمارها و اظهارات مسئولان حوزه سلامت نشان می‌دهد طرح پزشک خانواده در بویراحمد از مرحله آماده‌سازی زیرساخت‌ها عبور کرده و وارد مرحله ارائه خدمات شده است اما با این حال، نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد ویزیت‌ها و ارجاعات، از موفقیت کامل آن سخن گفت.
طولانی بودن زمان انتظار برای خدمات تخصصی، ضرورت فرهنگ‌سازی میان مردم و تأمین منابع مالی پایدار همچنان از چالش‌های پیش‌روی این برنامه است و اکنون مهم‌ترین معیار سنجش موفقیت پزشک خانواده، نه تعداد مراکز فعال و آمارهای اولیه، بلکه میزان رضایت مردم، کاهش هزینه‌های پرداختی خانوارها و دسترسی آسان‌تر به خدمات درمانی است، موضوعی که مشخص می‌کند تجربه بویراحمد می‌تواند به الگویی موفق برای سایر شهرستان‌های استان تبدیل شود یا خیر.