حوزه/ استاد حوزه علمیه قم، با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری شایسته از فرصت‌ها و امکانات دوران طلبگی، اعتماد مردم به روحانیت را سرمایه‌ای تاریخی و مسئولیتی خطیر دانست و بر لزوم تقویت اخلاق، مهربانی و مهارت‌های کاربردی در کنار تحصیل علوم حوزوی تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین سید ریاض حکیم، استاد حوزه علمیه قم و فرزند مرحوم آیت‌الله العظمی سید محمدسعید حکیم، در جمع طلاب مدرسه علمیه جعفریه، با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از فرصت‌ها و نعمت‌های الهی در مسیر طلبگی، اظهار کرد: یکی از مبانی عمومی که باید در زندگی ما اساس قرار گیرد، تلاش برای انجام صحیح وظایف است و این مسئله در ارتباط با مسئولیت طلبگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی در تبیین اهمیت قدرشناسی از فرصت‌های تحصیل علوم دینی، به ماجرای زندگی محقق اردبیلی اشاره کرد و گفت: محقق اردبیلی از علمای بزرگ حوزه نجف و جهان تشیع است که در برخی منابع فقهی، از جمله کتاب مکاسب، از ایشان با عنوان مقدس اردبیلی نیز یاد شده است.
استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه محقق اردبیلی در سنین بالاتر به نجف هجرت کرد، افزود: بنا بر نقل معروفی که در میان علما و فضلای نجف نیز شناخته شده است، ایشان پس از ورود به نجف و مدتی تحصیل و مطالعه، احساس کرد از درس‌هایی که می‌خواند بهره کافی نمی‌برد. از سوی دیگر، شرایط زندگی در نجف نیز با زادگاهش اردبیل تفاوت بسیاری داشت.
وی ادامه داد: در آن دوران، نجف از امکانات رفاهی چندانی برخوردار نبود و شرایط آب‌وهوایی آن، به‌ویژه گرمای شدید و کمبود آب، زندگی را دشوار می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که حتی آب مورد نیاز مردم نجف نیز از کوفه تأمین می‌شد. بنابراین، شرایط اقلیمی و رفاهی این شهر با اردبیل قابل مقایسه نبود.
حجت‌الاسلام حکیم خاطرنشان کرد: محقق اردبیلی با مشاهده این شرایط و احساس اینکه از تحصیل خود بهره لازم را نمی‌برد، تصمیم گرفت به زادگاهش بازگردد. از آنجا که در آن زمان امکانات سفر مانند امروز فراهم نبود، منتظر ماند تا کاروانی از اردبیل به نجف برسد و بتواند به آن ملحق شود.
وی افزود: پس از مدتی، کاروانی از اردبیل وارد نجف شد و محقق اردبیلی نیز با هماهنگی مسئول کاروان، تصمیم خود را برای بازگشت عملی کرد و همراه آنان به راه افتاد. هنگامی که کاروان به منطقه‌ای در نزدیکی مسجد سهله رسید که به «چیری سده» معروف بود و کاروان‌ها معمولاً برای تأمین آب در آنجا توقف می‌کردند، مسئول کاروان از زائران خواست از آب چاه استفاده کنند و مقداری آب برای ادامه مسیر بردارند.
وی ادامه داد: محقق اردبیلی نیز مانند دیگران برای برداشتن آب به سراغ چاه رفت. در آن زمان، برای بالا کشیدن آب از چاه، از طناب و سنگ استفاده می‌کردند. هنگامی که ایشان طناب را به حرکت درآورد، متوجه شد که طناب بر اثر تماس مکرر با سنگ، در آن فرورفتگی ایجاد کرده و بر آن اثر گذاشته است.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به تأمل محقق اردبیلی در این اتفاق، اظهار کرد: ایشان با مشاهده این صحنه با خود اندیشید که چگونه طنابی نرم توانسته است در سنگی سخت اثر بگذارد؛ سپس این پرسش برایش مطرح شد که آیا ذهن من از این سنگ سخت‌تر شده و مطالب علمی در آن اثر نمی‌گذارد یا اینکه مشکل از خود من است که حق علم و تحصیل را آن‌گونه که باید ادا نکرده‌ام؟
وی تصریح کرد: محقق اردبیلی در این تأمل به این نتیجه رسید که مشکل از کم‌کاری و جدی نگرفتن تحصیل از سوی خودش بوده است؛ ازاین‌رو تصمیم گرفت از ادامه سفر منصرف شود، به نجف بازگردد و با جدیت و همت بیشتری به تحصیل علم بپردازد.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با بیان اینکه این ماجرا نمونه‌ای از بهره‌گیری از حوادث برای رسیدن به بصیرت است، گفت: انسان صاحب بصیرت از پدیده‌های پیرامون خود درس می‌گیرد و از یک اتفاق ساده، نکته‌ای عمیق برای زندگی خود استخراج می‌کند.
وی در ادامه به روایتی از امام صادق(علیه‌السلام) اشاره کرد و افزود: شخصی نزد امام صادق(علیه‌السلام) آمد و عرض کرد که شما همواره ما را به عبرت گرفتن از حوادث دنیا سفارش می‌کنید، اما انسان چگونه باید از این حوادث عبرت بگیرد؟ امام(علیه‌السلام) در پاسخ، به نمونه‌ای ساده اشاره کردند و فرمودند که انسان هنگامی که در مسیر خود از کنار یک بنای مخروبه عبور می‌کند، باید از خود بپرسد این مکان زمانی آباد بوده و افرادی در آن زندگی می‌کرده‌اند؛ پس چه اتفاقی افتاده که آن بنای آباد به ویرانه تبدیل شده و ساکنان آن کجا رفته‌اند؟
وی خاطرنشان کرد: همین پرسش ساده می‌تواند انسان را به تأمل درباره سرانجام زندگی و گذر عمر وادار کند. بنابراین، عبرت گرفتن همیشه نیازمند مشاهده اتفاقات بزرگ نیست و گاهی یک صحنه عادی نیز می‌تواند زمینه بیداری و بصیرت انسان را فراهم کند.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به سرانجام علمی محقق اردبیلی، اظهار کرد: ایشان با همان تصمیم و جدیت به تحصیل بازگشت و در ادامه به یکی از شخصیت‌های برجسته علمی و معنوی جهان تشیع تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که امروز نیز نام ایشان به‌عنوان محقق و مقدس اردبیلی در تاریخ حوزه‌های علمیه ماندگار است و مرقد ایشان در جوار حرم امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) قرار دارد.
وی افزود: اگر محقق اردبیلی از آن اتفاق درس نمی‌گرفت و به مسیر بازگشت خود ادامه می‌داد، شاید زندگی علمی ایشان به شکل دیگری رقم می‌خورد؛ اما همان حادثه زمینه‌ای شد تا با شناخت ضعف خود، مسیر تحصیل را با جدیت بیشتری ادامه دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با تأکید بر ضرورت قدرشناسی طلاب از امکانات و فرصت‌های موجود، بیان کرد: خداوند متعال نعمت‌های فراوانی به ما عطا کرده است و وظیفه داریم قدر این نعمت‌ها را بدانیم و شکر آن‌ها را به‌جا آوریم. شکرگزاری تنها به زبان نیست و اگرچه شکر زبانی یکی از مراتب آن به شمار می‌رود، مهم‌تر از آن، ادای حق نعمت و استفاده صحیح از آن است.
وی خطاب به طلاب مدرسه علمیه جعفریه، گفت: شما به لطف خداوند از امکاناتی برخوردار هستید و فرصت تحصیل، مطالعه و مباحثه برایتان فراهم شده است؛ بنابراین باید قدر این امکانات و زحمات افرادی را که برای ایجاد چنین شرایطی تلاش کرده‌اند، بدانید و شکر این نعمت را در عمل به‌جا آورید؛ به‌گونه‌ای که خداوند متعال شاهد باشد بندگانش از فرصت‌هایی که در اختیارشان قرار گرفته، به بهترین شکل استفاده می‌کنند.
تجربه طلاب در شرایط دشوار؛ فرصتی برای شناخت ارزش امکانات حوزه
استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به دشواری‌های اقتصادی، اجتماعی و دیگر مشکلات زندگی، خاطرنشان کرد: همه انسان‌ها در این دنیا با مشکلات و گرفتاری‌هایی مواجه هستند و طلاب نیز از این قاعده مستثنا نیستند؛ اما اگر شرایط خود را با وضعیت طلابی که در کشورهای مختلف به تحصیل علوم دینی مشغول‌اند یا در گذشته با دشواری‌های فراوان تحصیل کرده‌اند، مقایسه کنیم، بهتر می‌توانیم ارزش امکانات و فرصت‌های موجود را درک کنیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم ادامه داد: در یکی از شهرهای کوچک پاکستان به نام «شهر جنگ» که در آن زمان از مراکز فعالیت وهابی‌ها بود، به یک حوزه علمیه سر زدیم. آن مجموعه در شرایط بسیار نامناسبی قرار داشت و از امکانات رفاهی برخوردار نبود؛ بااین‌حال، گروهی از طلاب در آنجا مشغول تحصیل بودند.
وی افزود: هنگامی که با طلاب آن مجموعه دیدار کردیم، آنان درباره شرایط زندگی و تحصیل خود توضیح دادند و گفتند که برنامه روزانه‌شان به این صورت است که روزها به درس و مباحثه می‌پردازند و شب‌ها برای دفاع از خود در برابر حملات احتمالی گروه‌های وهابی، مسلحانه از محل تحصیل و زندگی‌شان محافظت می‌کنند؛ زیرا نیروهای امنیتی نیز برای دفاع از آنان حضور پیدا نمی‌کنند.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه این طلاب با وجود چنین شرایط دشواری تحصیل را رها نکرده بودند، اظهار کرد: این نمونه‌ای از وضعیت طلاب در برخی مناطق است. آنان با وجود ناامنی و محرومیت از امکانات اولیه، همچنان درس و مباحثه را ادامه می‌دادند؛ بنابراین باید به شرایط خود توجه کنیم و بدانیم چه نعمت‌هایی در اختیار داریم.
وی در ادامه به خاطراتی از وضعیت حوزه علمیه نجف در دوران رژیم بعث عراق اشاره کرد و گفت: در دوران مرحوم آیت‌الله سیدمحسن حکیم، حوزه نجف از نظر تعداد طلاب بسیار گسترده بود و مدارس علمیه ظرفیت کافی برای اسکان آنان نداشتند؛ به همین دلیل، حتی برخی مسافرخانه‌ها اجاره می‌شد تا طلاب در اتاق‌های آن سکونت کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم افزود: در آن دوران، مدرسه‌ای با ۱۶۸ اتاق ساخته شد که در شمار بهترین مدارس نجف قرار داشت و از امکانات نسبتاً مناسبی برخوردار بود. بااین‌حال، با وجود این ظرفیت، در مقطعی که به سال ۱۳۶۱ شمسی نزدیک بود، تنها یک طلبه در آن مدرسه حضور داشت و این مسئله نشان‌دهنده شرایط دشوار و محدودیت‌هایی بود که حوزه نجف با آن مواجه شده بود.
وی با اشاره به فشارهای رژیم بعث بر حوزه علمیه نجف، اظهار کرد: پس از مدتی، رژیم صدام این مدرسه را به‌طور کامل تخریب کرد و زمین آن را مصادره و برای فروش عرضه کرد. در ادامه، با هماهنگی‌هایی که با برخی افراد متمول نجف انجام شد، زمین مدرسه خریداری شد تا در قالب یک پروژه معمولی مورد استفاده قرار گیرد؛ اما آن را تا زمان سقوط صدام نگه داشتند و پس از آن، مدرسه از نو بازسازی شد.
استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: مدرسه پس از بازسازی، با تغییراتی در ساختار و تعداد اتاق‌ها، فعالیت خود را از سر گرفت و با توجه به نزدیکی آن به حرم مطهر، نیازهای اسکان و فعالیت اساتید و طلاب نیز در نظر گرفته شد.
وی همچنین با اشاره به شرایط تدریس و مباحثه در نجف در دوران رژیم بعث، گفت: در آن زمان، حتی هنگامی که طلاب در مساجد برای درس و مباحثه حضور پیدا می‌کردند، نیروهای امنیتی گاهی با سلاح به محل می‌آمدند، آنان را دستگیر می‌کردند و مورد توهین و آزار قرار می‌دادند؛ بااین‌حال، طلاب از درس و مباحثه دست نمی‌کشیدند.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با اشاره به جایگاه مسجد هندی در نظام آموزشی حوزه نجف، خاطرنشان کرد: مسجد هندی یکی از مراکز مهم درس و بحث در نجف بود و به دلیل شیوه سنتی آموزش در این حوزه، مساجد نقش مهمی در فعالیت‌های علمی داشتند.
وی افزود: در مقطعی، به دلیل فشارهای رژیم بعث، تنها گروه محدودی از طلاب و اساتید جرئت حضور در این مسجد و شرکت در جلسات درس را داشتند و بسیاری از افراد یا دستگیر شده بودند، یا به شهادت رسیده بودند و یا از ترس برخوردهای امنیتی، امکان حضور نداشتند.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به خاطره‌ای از تلاش رژیم برای محدود کردن فعالیت‌های علمی حوزه نجف، گفت: در آن دوران، مرحوم شیخ هادی قرشی، برادر بزرگ‌تر شیخ باقر قرشی و از اساتید حوزه نجف، پیامی به مرحوم آیت‌الله حکیم منتقل کرد. مضمون پیام این بود که به ایشان اطلاع داده‌اند رژیم با برگزاری درس و تدریس در مسجد هندی موافق نیست و بهتر است جلسات علمی در منازل برگزار شود تا مسجد به مرکز فعالیت‌های درسی تبدیل نشود.
وی ادامه داد: مرحوم آیت‌الله حکیم در پاسخ تأکید کردند که این شیوه برخورد پذیرفتنی نیست؛ زیرا رژیم در برابر مردم اعلام می‌کند که مانعی برای فعالیت‌های علمی وجود ندارد، اما در خفا طلاب و اساتید را تهدید می‌کند. ایشان معتقد بودند که اگر قرار است مانعی وجود داشته باشد، باید به‌صورت علنی اعلام شود و تا زمانی که مسجد رسماً تعطیل نشده است، درس و مباحثه ادامه پیدا کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم خاطرنشان کرد: این موضع نشان‌دهنده اهمیت حفظ فعالیت علمی حوزه حتی در دشوارترین شرایط بود؛ هرچند پس از چند روز، نیروهای رژیم اقدام به دستگیری کردند و این برخوردها نیز ادامه یافت.
وی با اشاره به این خاطرات تأکید کرد: وقتی شرایط طلاب در گذشته و مناطق مختلف را با وضعیت امروز خود مقایسه می‌کنیم، بهتر می‌توانیم ارزش فرصت‌های موجود را بشناسیم. بنابراین، اگر در بهره‌گیری از این امکانات کوتاهی یا قصوری وجود دارد، باید از همین امروز برای اصلاح آن اقدام کنیم و ببینیم چگونه می‌توانیم از وقت و فرصت‌هایی که در اختیار داریم، استفاده بهتری داشته باشیم.
اعتماد مردم به روحانیت؛ سرمایه‌ای تاریخی و مسئولیتی خطیر
استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود، اعتماد مردم به روحانیت را یکی از ویژگی‌های برجسته روحانیت شیعه در طول تاریخ دانست و اظهار کرد: یکی از خصوصیات مهم روحانیون شیعه این بوده است که همواره مورد اعتماد مردم قرار داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که مردم در مواجهه با مشکلات و مسائل مختلف زندگی، به عالم منطقه، امام جماعت، روحانی مسجد یا مُبلّغ مراجعه می‌کنند و مسائل خود را با آنان در میان می‌گذارند.
وی افزود: گاهی مردم مسائل خصوصی و خانوادگی خود را که حتی با نزدیک‌ترین افراد خانواده، پدر و مادر یا بستگانشان مطرح نمی‌کنند، با یک روحانی در میان می‌گذارند؛ زیرا به او اعتماد کامل دارند و او را امین خود می‌دانند.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با تأکید بر اینکه این اعتماد به‌سادگی و بدون تلاش به دست نیامده است، تصریح کرد: این سرمایه حاصل زحمات صدها ساله علما، فضلا و روحانیون است که با استقامت، تحمل سختی‌ها و رفتار شایسته خود، زمینه شکل‌گیری چنین اعتمادی را فراهم کرده‌اند؛ ازاین‌رو حفظ این سرمایه، مسئولیتی است که بر عهده ما قرار دارد و نباید اجازه دهیم اعتماد مردم به روحانیت از بین برود.
وی در ادامه به خاطره‌ای از گفت‌وگوی خود با یکی از مسئولان نظام اشاره کرد و گفت: حدود ۳۰ سال پیش، یکی از مسئولان که از جایگاه و موقعیت مهمی برخوردار بود، در نجف حضور داشت و ارتباطی نیز میان ما برقرار بود. در مقطعی، ایشان سخنان تندی مطرح کرده بود و من با وجود اینکه از نظر سنی از ایشان کوچک‌تر بودم، با وی تماس گرفتم و یادآور شدم که صرف‌نظر از مسئولیتی که بر عهده دارد، نباید فراموش کند که یک روحانی است و مردم همچنان با نگاه روحانی به او می‌نگرند.
استاد حوزه علمیه قم افزود: به وی گفتم ممکن است در برخی شرایط، به اقتضای مسئولیت، لازم باشد سخنان قاطع یا تندی مطرح شود؛ اما بهتر است این نوع موضع‌گیری‌ها را افراد دیگری که در مجموعه مسئولیت دارند، انجام دهند و روحانی همواره با مردم با نرمی، مهربانی و رحمت برخورد کند.
وی ادامه داد: روحانی باید مظهر رحمت باشد و از رفتارهایی که موجب نفرت مردم می‌شود، پرهیز کند. در هر مجموعه و اداره‌ای مسئولان متعددی حضور دارند و لازم نیست همه موضع‌گیری‌های تند از سوی فردی باشد که مردم او را به‌عنوان روحانی می‌شناسند. روحانیت باید جایگاه محبت، عفو و مدارا را حفظ کند؛ زیرا این ویژگی‌ها بخشی از سرمایه‌ای است که در طول تاریخ برای روحانیون به وجود آمده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با اشاره به برخی برداشت‌ها درباره رفتار جوانان متدین، اظهار کرد: گاهی از سوی برخی افراد گفته می‌شود که جوانان متدین، با وجود برخورداری از ویژگی‌های مثبت، رفتار خشنی دارند. این مسئله جای تأمل دارد که چرا دینداری باید با خشونت همراه شود؛ درحالی‌که خداوند متعال در خطاب به پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»؛ یعنی اگر خشن و سنگدل بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می‌شدند.
وی خاطرنشان کرد: پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) با وجود برخورداری از وحی الهی، معجزات و کرامات و پیروزی‌های متعدد، آنچه در ارتباط با مردم بیشترین اثر را داشت، سیره و رفتار ایشان بود. بنابراین، نباید انتظار داشته باشیم مردم به ما محبت کنند و در اطراف ما جمع شوند، اما خودمان با آنان رفتاری خشن داشته باشیم.
استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به ماجرای اسماعیل حِمیَری و سفارش امام صادق(علیه‌السلام) درباره خوش‌رفتاری با پدر و مادر، گفت: در نقل این ماجرا آمده است که اسماعیل حِمیَری نزد امام صادق(علیه‌السلام) از وضعیت پدر و مادر خود شکایت کرد؛ زیرا آنان به امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) دشنام می‌دادند و این مسئله برای او دشوار بود.
وی افزود: او از امام(علیه‌السلام) پرسید با وجود چنین رفتاری از سوی پدر و مادرش، چگونه باید با آنان زندگی کند؟ امام صادق(علیه‌السلام) به او سفارش کردند که به مادرش نیکی کند و رسیدگی به او را افزایش دهد؛ حتی با وجود اینکه مادرش به امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) دشنام می‌داد.
حجت‌الاسلام حکیم با بیان اینکه این روایت نمونه‌ای از تأکید مکتب اهل‌بیت(علیهم‌السلام) بر اخلاق و رفتار نیکو حتی در شرایط دشوار است، تصریح کرد: پس از مدتی، مادر متوجه تغییر رفتار فرزندش شد و از او پرسید چرا برخلاف گذشته با مهربانی بیشتری با او برخورد می‌کند. اسماعیل حِمیَری نیز توضیح داد که این رفتار به سفارش امام صادق(علیه‌السلام) است.
وی خاطرنشان کرد: این سیره نشان می‌دهد که در مواجهه با رفتارهای نادرست دیگران نیز نباید از مسیر اخلاق و مهربانی خارج شویم. البته عمل به این توصیه‌ها گاهی دشوار است، اما باید تلاش کنیم رفتار ما نشان‌دهنده اخلاق و تعالیم اهل‌بیت(علیهم‌السلام) باشد.
استاد حوزه علمیه قم در ادامه به توصیه امام صادق(علیه‌السلام) درباره نشست‌های علمی و گفت‌وگو میان شیعیان اشاره کرد و گفت: در روایتی، امام صادق(علیه‌السلام) از یکی از اصحاب خود درباره فرصت شیعیان برای نشستن در کنار یکدیگر و گفت‌وگو پرس‌وجو می‌کنند. آن شخص پاسخ می‌دهد که با توجه به حضور شیعیان در کوفه، امکان برگزاری چنین نشست‌هایی برای آنان فراهم است.
وی افزود: امام صادق(علیه‌السلام) با تأکید بر اهمیت این جلسات، بر ضرورت بهره‌گیری از فرصت گفت‌وگو و هم‌نشینی میان شیعیان تأکید می‌کنند؛ زیرا این نشست‌ها زمینه یادآوری، تذکر و تقویت ارتباط علمی و معنوی را فراهم می‌آورد.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با اشاره به اینکه این جلسات نباید صرفاً به بیان مطالب نظری محدود شود، اظهار کرد: همه ما به موعظه و تذکر نیاز داریم و این مسئله اختصاص به فرد خاصی ندارد. آنچه اهمیت دارد، این است که مطالبی را که آموخته‌ایم و شنیده‌ایم، در زندگی و رفتار خود به کار بگیریم.
ضرورت تقویت مهارت‌های کاربردی فقهی در کنار تحصیل علوم حوزوی
استاد حوزه علمیه قم، با تأکید بر ضرورت تبدیل آموخته‌های علمی به مهارت‌های عملی، اظهار کرد: صرف مطالعه و حفظ مطالب علمی برای موفقیت کافی نیست و باید تلاش کنیم آنچه را آموخته‌ایم، در عمل نیز به کار بگیریم.
وی برای تبیین این مسئله به آموزش پزشکی اشاره کرد و افزود: دانشجویان پزشکی علاوه بر نمره نظری، در بخش عملی نیز ارزیابی می‌شوند و باید آموخته‌های خود را در محیط درمانی به کار بگیرند. ممکن است دانشجویی در دوران تحصیل نمرات نظری بالایی کسب کرده باشد، اما هنگام مواجهه با بیمار نتواند بیماری را به‌درستی تشخیص دهد؛ در چنین شرایطی، ضعف او در بخش عملی آشکار می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم ادامه داد: بنابراین، صرف حفظ مطالب کافی نیست و باید برای به‌کارگیری آموخته‌ها نیز مهارت لازم را کسب کرد. در حوزه‌های علمیه نیز همین مسئله وجود دارد و طلبه باید در کنار تحصیل علوم دینی، توانایی تطبیق آموخته‌های خود با مسائل واقعی و نیازهای مردم را به دست آورد.
وی با اشاره به یکی از نیازهای مهم حوزه‌های علمیه در عرصه تبلیغ، بیان کرد: یکی از مشکلاتی که گاهی مُبلّغان هنگام حضور در شهرستان‌ها و مناطق مختلف با آن مواجه می‌شوند، پاسخ‌گویی به پرسش‌های فقهی مردم است. مردم در مسائل روزمره زندگی، از جمله خمس، اجاره، مسائل خانوادگی و حقوق متقابل افراد، پرسش‌هایی دارند و انتظار دارند روحانی منطقه بتواند پاسخ دقیق و درستی به آنان ارائه دهد.
استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: طلبه ممکن است رساله عملیه را مطالعه کرده باشد، شرح لمعه و مکاسب خوانده باشد و با مباحث کلی فقه آشنایی داشته باشد، اما هنگامی که با یک مسئله واقعی و مبتلابه مردم مواجه می‌شود، نتواند پاسخ مناسبی ارائه کند یا پاسخ او از دقت کافی برخوردار نباشد.
وی افزود: علت بخشی از این مشکل، نداشتن مهارت کافی در تطبیق مطالب فقهی بر مصادیق و مسائل واقعی است. طلبه مطالب کلی را آموخته، اما برای تشخیص موضوع و تطبیق حکم بر مسئله‌ای که مردم با آن مواجه هستند، به تمرین و ممارست بیشتری نیاز دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با اشاره به شیوه انتخاب افراد برای فعالیت در بخش استفتائات مراجع تقلید، گفت: مراجع تقلید برای حضور در بخش استفتائات از افراد فاضل و توانمند استفاده می‌کنند؛ زیرا پاسخ‌گویی به پرسش‌های فقهی، صرفاً به معنای مراجعه به یک مسئله در رساله عملیه نیست، بلکه نیازمند مهارت علمی و توانایی بررسی دقیق موضوع و تطبیق حکم بر آن است.
وی ادامه داد: گاهی ممکن است پاسخ یک مسئله در رساله عملیه وجود داشته باشد، اما تشخیص اینکه پرسش مطرح‌شده دقیقاً با کدام مسئله فقهی ارتباط دارد و حکم آن چگونه باید بر مورد موردنظر تطبیق داده شود، به مهارت نیاز دارد؛ مهارتی که باید از دوران تحصیل برای کسب آن برنامه‌ریزی کرد.
استاد حوزه علمیه قم برای تقویت این توانایی، پیشنهاد کرد: طلاب می‌توانند از همین دوران تحصیل، مجموعه استفتائات مراجع تقلید را مطالعه کنند و به‌صورت گروهی، پرسش‌های مطرح‌شده در این مجموعه‌ها را میان خود به بحث بگذارند.
وی افزود: به‌عنوان نمونه، یکی از طلاب می‌تواند پرسشی را مطرح کند و دیگر طلاب بدون آنکه از ابتدا پاسخ مرجع تقلید را ببینند، نظر خود را درباره آن بیان کنند؛ سپس پاسخ‌های ارائه‌شده با نظر مرجع تقلید مقایسه شود تا نقاط قوت و ضعف پاسخ‌ها مشخص شود و طلاب دریابند که فقیه بر اساس چه نکته‌ای به آن پاسخ رسیده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین حکیم با بیان اینکه این تمرین می‌تواند در موضوعات مختلف فقهی دنبال شود، اظهار کرد: مسائل مربوط به نماز، معاملات، امور خانوادگی، مشکلات اجتماعی و دیگر موضوعات مبتلابه مردم، ظرفیت مناسبی برای چنین مباحثاتی دارند. این شیوه به طلاب کمک می‌کند تا در کنار آموختن مباحث نظری، توانایی پاسخ‌گویی به مسائل واقعی مردم را نیز به دست آورند.
وی خاطرنشان کرد: این نوع مباحثه می‌تواند بدون هزینه، امتحان و نمره برگزار شود و در عین حال، بسیار مفید و لذت‌بخش باشد؛ زیرا طلبه احساس می‌کند در حال کسب مهارتی است که در آینده برای پاسخ‌گویی به نیازهای مردم و فعالیت تبلیغی به آن احتیاج خواهد داشت.
استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر ضرورت توجه به این موضوع در برنامه‌های آموزشی مدرسه علمیه جعفریه، گفت: اگر مسئولان مدرسه صلاح بدانند، می‌توانند زمینه اجرای چنین برنامه‌ای را فراهم کنند و حتی خود طلاب نیز می‌توانند با تشکیل گروه‌های علمی و مباحثاتی، این کار را آغاز کنند.
وی در پایان برای طلاب آرزوی موفقیت و توفیق کرد و از آنان خواست در جوار بارگاه ملکوتی امام رضا(علیه‌السلام) برای ایشان نیز دعا کنند.