آیا می‌دانید لقب «امیرالمؤمنین» از کجا به امام علی(ع) اختصاص یافت؟ در روایتی شگفت‌انگیز از سید بن طاووس، جبرئیل(ع) پیش از آنکه مردم زمین حضرت علی(ع) را با این عنوان بشناسند، در سیمای دحیه کلبی به ایشان سلام می‌کند؛ روایتی که از منشأ آسمانی این لقب پرده برمی‌دارد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، لقب «امیرالمؤمنین» چگونه به امام علی(ع) اختصاص یافت؟ آیا این عنوان را پیامبر اکرم(ص) انتخاب کردند یا منشأ آن فرمان الهی بود؟ در روایات شیعه، این لقب جایگاهی فراتر از یک عنوان احترام‌آمیز دارد و به‌عنوان نامی معرفی شده است که خداوند برای امیرالمؤمنین علی(ع) برگزیده است؛ تا آنجا که بنا بر روایتی، جبرئیل(ع) پیش از مردم زمین، ایشان را با این عنوان خطاب کرده است.
بنابر روایت ابنا، بر اساس گزارش‌هایی که سید بن طاووس در کتاب «الیقین» نقل کرده، لقب امیرالمؤمنین به فرمان خداوند به امام علی(ع) اختصاص یافته و پیامبر اکرم(ص) نیز مأموریت اعلام این جایگاه به مردم را بر عهده داشته‌اند. در ادامه، مهم‌ترین روایات درباره منشأ این لقب را می‌خوانید.
جبرئیل(ع) پیش از مردم، امام علی(ع) را امیرالمؤمنین خطاب کرد
یکی از روایت‌های مشهور درباره اختصاص لقب امیرالمؤمنین به امام علی(ع)، ماجرای سلام جبرئیل(ع) به ایشان در سیمای دحیه کلبی است.
سید بن طاووس در کتاب «الیقین» از حذیفه نقل می‌کند که روزی برای دیدار پیامبر اکرم(ص) به خانه آن حضرت رفت؛ اما با دیدن دحیه کلبی در کنار پیامبر(ص)، به دلیل دستور قبلی آن حضرت، بازگشت. در مسیر، با امام علی(ع) روبه‌رو شد و ماجرا را برای ایشان تعریف کرد. امام از حذیفه خواستند همراهشان به خانه پیامبر(ص) بازگردد.
هنگامی که امام علی(ع) وارد خانه شدند، حذیفه شنید که دحیه کلبی به ایشان چنین سلام می‌کند:
«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ»
یعنی: سلام بر تو ای امیرالمؤمنین و رحمت و برکات خدا بر تو باد.
در ادامه روایت، دحیه از امام علی(ع) می‌خواهد سر پیامبر(ص) را که در خواب بودند، در دامان خود قرار دهند؛ زیرا ایشان برای این کار سزاوارترند. پس از بیدار شدن پیامبر(ص)، حضرت توضیح می‌دهند که آن شخص دحیه کلبی نبوده، بلکه جبرئیل(ع) بوده است.
پیامبر(ص) همچنین بیان می‌کنند که پیش از آنکه مردم زمین امام علی(ع) را با عنوان امیرالمؤمنین خطاب کنند، فرشتگان و ساکنان آسمان‌ها ایشان را با این نام می‌شناختند و خداوند فرمان داده است این جایگاه به مردم معرفی شود.
(منبع: الیقین، سید بن طاووس، ص ۳۸۴ تا ۳۸۷)
پیامبر(ص): لقب امیرالمؤمنین مخصوص امام علی(ع) است
در روایت دیگری که سید بن طاووس در کتاب الیقین نقل کرده، پیامبر اکرم(ص) به گروهی از اصحاب دستور می‌دهند نزد امام علی(ع) بروند و با عنوان «امیرالمؤمنین» به ایشان سلام کنند.
ابوبکر، عمر و عثمان درباره منشأ این دستور سؤال می‌کنند و می‌پرسند آیا این فرمان از سوی خداوند است یا پیامبر(ص)؟ حضرت پاسخ می‌دهند که این دستور از جانب خدا و رسول اوست.
آنها نزد امام علی(ع) می‌روند و با عنوان امیرالمؤمنین سلام می‌کنند. پس از بازگشت، پیامبر(ص) درباره چگونگی سلام آنان سؤال می‌کنند و سپس می‌فرمایند:
«إِنَّ هَذَا اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ عَلِیًّا عَلَیْهِ السَّلَامُ، لَیْسَ هُوَ إِلَّا لَهُ»
یعنی: این نامی است که خداوند به علی(ع) عطا کرده و این عنوان جز به ایشان اختصاص ندارد.
بر اساس این روایت، لقب امیرالمؤمنین صرفاً یک خطاب تشریفاتی نیست، بلکه عنوانی با منشأ الهی و مختص به امام علی(ع) معرفی شده است.
(منبع: الیقین، سید بن طاووس، ص ۳۱۲)
انتخاب امام علی(ع) به جانشینی پیامبر در شب معراج
در روایتی منقول از پیامبر اکرم(ص) درباره شب معراج، اختصاص مقام امیرالمؤمنین به انتخاب خداوند پیوند خورده است.
بر اساس این گزارش، پیامبر(ص) پس از رسیدن به سدرةالمنتهی، با خداوند سخن گفتند. خداوند از ایشان پرسید چه کسی را فرمان‌بردارترین بنده خود یافته‌اند و پیامبر(ص) امام علی(ع) را نام بردند.
سپس خداوند به پیامبر(ص) فرمود که علی(ع) را برای جانشینی و وصایت ایشان برگزیده است و دانش و بردباری خود را به او عطا کرده است. در ادامه، امام علی(ع) با عنوان امیرالمؤمنین معرفی می‌شوند؛ مقامی که بنا بر متن روایت، پیش از ایشان به کسی داده نشده و پس از ایشان نیز به کسی داده نخواهد شد.
این گزارش، لقب امیرالمؤمنین را با انتخاب الهی، وصایت پیامبر(ص) و مسئولیت هدایت مردم مرتبط می‌داند.
(منبع: مناقب الخوارزمی، ص ۳۰۴)
واقعه غدیر؛ اعلام عمومی ولایت و امارت امام علی(ع)
یکی دیگر از گزارش‌های مهم درباره لقب امیرالمؤمنین، به خطبه غدیر مربوط می‌شود. در این خطبه، پیامبر اکرم(ص) پس از معرفی جایگاه قرآن و اهل‌بیت(ع)، درباره اختصاص مقام امارت مؤمنان به امام علی(ع) می‌فرمایند:
«إِنَّهُ لَیْسَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أَخِی، وَلَا تَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنِینَ لِأَحَدٍ بَعْدِی غَیْرُهُ»
یعنی: امیرالمؤمنین جز برادر من نیست و پس از من، مقام امارت مؤمنان برای هیچ‌کس جز او شایسته نیست.
در ادامه خطبه، پیامبر(ص) دست امام علی(ع) را بالا می‌برند و ایشان را برادر، وصی و جانشین خود معرفی می‌کنند. همچنین مسئولیت تبیین قرآن، هدایت مردم و دعوت آنان به اطاعت خداوند را از جایگاه‌های ویژه امام علی(ع) برمی‌شمارند.
بر اساس این گزارش، واقعه غدیر فرصتی برای اعلام عمومی ولایت و جانشینی امام علی(ع) و تأکید بر اختصاص عنوان امیرالمؤمنین به ایشان بوده است.
(منبع: الیقین، سید بن طاووس، ص ۳۵۲)
جمع‌بندی؛ آیا لقب امیرالمؤمنین از سوی خداوند به امام علی(ع) اختصاص یافت؟
بر اساس روایاتی که در منابع شیعه نقل شده، لقب «امیرالمؤمنین» عنوانی با منشأ الهی و مختص به امام علی(ع) است. در روایت حذیفه، جبرئیل(ع) با این عنوان به ایشان سلام می‌کند؛ در روایتی دیگر، پیامبر(ص) اصحاب را مأمور می‌کنند امام را با همین لقب خطاب کنند و در گزارش‌های مربوط به معراج و غدیر نیز این عنوان با انتخاب الهی، وصایت و ولایت امام علی(ع) پیوند خورده است.
بنابراین، مطابق این دسته از روایات شیعه، اختصاص لقب امیرالمؤمنین به امام علی(ع) به فرمان خداوند بوده و پیامبر اکرم(ص) مأمور اعلام و تبیین این جایگاه برای مردم بوده‌اند.
منابع:
- سید بن طاووس، الیقین، ص ۳۱۲، ۳۵۲ و ۳۸۴ تا ۳۸۷.
- موفق بن احمد خوارزمی، المناقب، تحقیق مالک محمودی، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۱ قمری، ص ۳۰۴.
- حسن بن ابی‌الحسن دیلمی، إرشاد القلوب، تحقیق سید هاشم میلانی، ج ۲، ص ۱۸۵ تا ۱۹۸.