اگر در یک صبح مه‌آلود پاییزی وارد جنگل‌های شمال ایران شوید، شاید اولین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه‌های بلندشان عبور می‌دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگل‌ها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود. «جنگل‌های هیرکانی» بسیار قدیمی‌تر از آن هستند که تصور می‌کنیم.
الهه جعفرزاده: برای دیدن بخشی از جهانِ میلیون‌ها سال پیش، لازم نیست به سراغ فسیل‌ها برویم. کافی است در امتداد جنوب دریای خزر، وارد جنگل‌های شمال ایران شویم؛ جایی که درختان راش، بلوط، ممرز و انجیلی بازمانده اکوسیستمی هستند که پیشینه آن به ده‌ها میلیون سال قبل می‌رسد. جنگل‌های هیرکانی عصرهای یخبندان، تغییرات بزرگ اقلیمی و هزاران سال حضور انسان را پشت سر گذاشته‌اند؛ جنگل‌هایی که امروز نه فقط میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان‌اند.
اگر در یک صبح مه‌آلود پاییزی وارد جنگل‌های شمال ایران شوید، شاید اولین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه‌های بلندشان عبور می‌دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگل‌ها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود.
جنگل‌های هیرکانی بسیار قدیمی‌تر از آن هستند که تصور می‌کنیم.
بر اساس اطلاعات یونسکو، تاریخ این جنگل‌های پهن‌برگ به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قبل بازمی‌گردد؛ زمانی که جنگل‌هایی از این جنس بخش بزرگی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشانده بودند. بسیاری از آن جنگل‌ها در جریان تغییرات شدید اقلیمی و دوره‌های یخبندان از میان رفتند، اما هیرکانی‌ها دوام آوردند.
همین گذشته دور است که آنها را به چیزی بیشتر از «جنگل‌های شمال» تبدیل می‌کند.
وقتی سرما آمد، جنگل عقب نشست
در دوره‌های یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرمای شدید روبه‌رو شد و بسیاری از جنگل‌های پهن‌برگ عقب نشستند یا از بین رفتند. هیرکانی نیز کوچک‌تر شد، اما کاملاً ناپدید نشد.
شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به کمک آن آمد. دریای خزر در یک سو و رشته‌کوه البرز در سوی دیگر، همراه با رطوبت و شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی ایجاد کردند. وقتی آب‌وهوا دوباره ملایم‌تر شد، این جنگل‌ها توانستند گسترش پیدا کنند. یونسکو دقیقاً به همین ویژگی اشاره می‌کند: جنگل‌هایی که در دوره‌های یخبندان عقب نشستند و با بازگشت شرایط معتدل دوباره توسعه یافتند.
به همین دلیل در ادبیات علمی از هیرکانی به‌عنوان یکی از پناهگاه‌های مهم گونه‌های گیاهی در دوره‌های سرد یاد می‌شود؛ مکانی که امکان داد بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین باقی بماند.
اما یک سوءبرداشت را هم باید کنار گذاشت: وقتی گفته می‌شود جنگل‌های هیرکانی ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت دارند، منظور این نیست که درختانی که امروز می‌بینیم میلیون‌ها سال عمر کرده‌اند. یونسکو سن برخی از کهنسال‌ترین درختان موجود را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال و احتمالاً تا ۵۰۰ سال برآورد می‌کند. آنچه میلیون‌ها سال دوام آورده، اکوسیستم و تداوم این نوع جنگل است، نه یک درخت مشخص.
موزه‌ای که نفس می‌کشد
شاید بهترین توصیف برای هیرکانی همین باشد: موزه‌ای که اشیای آن پشت ویترین نیستند، بلکه هنوز رشد می‌کنند.
راش، بلوط، توسکا، ممرز، افرا و انجیلی بخشی از چهره این جنگل‌ها را ساخته‌اند. برخی گونه‌ها و تبارهای گیاهی موجود در این منطقه، یادگار پوشش گیاهی دوران بسیار دور زمین‌اند و انزوای طولانی این اکوسیستم نیز به شکل‌گیری مجموعه‌ای از گونه‌های نادر، بومی و بازمانده کمک کرده است.
تنوع زیستی هیرکانی فقط به درختان محدود نمی‌شود. یونسکو بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاه آوندی را در این منطقه ثبت کرده است. همچنین ۱۸۰ گونه پرنده مرتبط با جنگل‌های پهن‌برگ معتدل و ۵۸ گونه پستاندار در این اکوسیستم شناسایی شده‌اند. پلنگ، گرگ و خرس قهوه‌ای نیز در میان شکارچیان رأس هرم غذایی آن قرار دارند.
یک آمار دیگر بهتر نشان می‌دهد این نوار سبز چقدر استثنایی است: یونسکو هنگام ثبت هیرکانی اعلام کرد که حدود ۴۴ درصد گونه‌های گیاهان آوندی شناخته‌شده ایران در منطقه هیرکانی یافت می‌شوند؛ در حالی که این منطقه تنها حدود ۷ درصد مساحت کشور را دربر می‌گیرد.
رگ سبزی که از گیلان تا گلستان ادامه دارد
هیرکانی نام یک جنگل مشخص نیست؛ مجموعه‌ای وسیع از جنگل‌های پهن‌برگ معتدل است که مانند نواری سبز در حاشیه جنوبی و جنوب‌غربی دریای خزر امتداد پیدا کرده است.
بخش ایرانی این جنگل‌ها از گیلان و مازندران تا گلستان کشیده شده و در سال ۲۰۱۹ در چهل‌وسومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. در پرونده اولیه، ۱۵ بخش از جنگل‌های هیرکانی ایران به‌عنوان اجزای این میراث طبیعی معرفی شدند.
در سال ۲۰۲۳، محدوده میراث جهانی گسترش پیدا کرد و بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی جمهوری آذربایجان نیز به آن افزوده شد. پرونده جهانی امروز ۱۷ بخش دارد و این کمربند جنگلی را از جنوب شرقی جمهوری آذربایجان تا استان گلستان در ایران دنبال می‌کند.
یونسکو این منطقه را بر اساس معیار شماره ۹ میراث جهانی ثبت کرده است؛ معیاری که به نمونه‌های برجسته از فرایندهای اکولوژیک و زیستی در تکامل اکوسیستم‌ها مربوط می‌شود. به بیان ساده‌تر، هیرکانی ارزش جهانی دارد چون هنوز می‌توان در آن بخشی از داستان تکامل و تغییر جنگل‌های معتدل زمین را مشاهده کرد.
میلیون‌ها سال قدمت امروز در معرض تهدید است
جنگلی که از تغییرات عظیم اقلیمی و دوره‌های یخبندان جان سالم به در برده، امروز با مجموعه‌ای از فشارهای انسانی مواجه است. بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی، به‌خصوص در مناطق کم‌ارتفاع و دره‌های در دسترس، در طول زمان دچار تخریب و جنگل‌زدایی شده‌اند. گزارش‌های ارزیابی یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت نیز بر ضرورت حفظ پیوستگی جنگل‌ها، کنترل برداشت چوب، مدیریت چرای دام، محدود کردن دسترسی جاده‌ای و مدیریت گردشگری تأکید کرده‌اند.
همچنین بخوانید:
-
قطع‌عام درختان؟ واقعیت پشت ویدئوی جنجالی چمستان/ جنگل‌های جلگه‌ای؛ آخرین لکه‌های زیستی در معرض تهدید
-
جهنم سبز؛ مرور مرگبارترین حریق‌های جنگلی جهان/ از تابستان سیاه استرالیا تا حریق ۲۰ روزه‌ی جنگل‌های هیرکانی در ایران
-
حریق سبزِ «الیت»؛ مرور آتش‌سوزی‌های شاخص جنگل‌های ایران در یک دهه اخیر
چیزی که دیگر نمی‌توان دوباره ساخت
درخت را می‌توان کاشت. حتی می‌توان هزاران هکتار زمین را جنگل‌کاری کرد. اما جنگلی با تاریخ تکاملی چند ده میلیون سال را نمی‌توان از نو ساخت.
ارزش هیرکانی دقیقاً در همین تفاوت نهفته است. این جنگل محصول یک پروژه چندساله یا حتی چند هزارساله نیست؛ نتیجه میلیون‌ها سال تغییر اقلیم، مهاجرت گونه‌ها، انزوا، سازگاری و انتخاب طبیعی است.
وقتی امروز میان درختان هیرکانی قدم می‌زنیم، در واقع وارد اکوسیستمی شده‌ایم که ریشه‌هایش به زمانی بسیار پیش از پیدایش انسان بازمی‌گردد. بسیاری از جنگل‌های مشابه آن در نقاط دیگر نیمکره شمالی در دوره‌های یخبندان از بین رفتند، اما این نوار سبز در جنوب خزر دوام آورد.
شاید به همین دلیل عنوان «بازمانده عصر یخبندان» درباره هیرکانی صرفاً یک توصیف نیست. این جنگل واقعاً بخشی از حافظه زنده زمین است؛ حافظه‌ای که میلیون‌ها سال برای شکل گرفتنش زمان صرف شده و اگر از دست برود، هیچ برنامه جنگل‌کاری قادر نیست آن میلیون‌ها سال را دوباره به طبیعت برگرداند.
