پلی‌استیشن ۵ به عنوان یکی از محافظت‌شده‌ترین کنسول‌های بازی، کنترل کاملی بر نرم‌افزار و تجربه کاربری آن دارد و شامل محدودیت‌های امنیتی بسیاری می‌شود. با این حال، گروهی از هکرها و توسعه‌دهندگان مستقل سال‌هاست تلاش می‌کنند راهی برای عبور از این محدودیت‌ها پیدا کنند و قابلیت‌هایی را آزاد کنند که در حالت عادی مجوز دسترسی به آن‌ها وجود ندارد.
این تلاش‌ها در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله تازه‌ای شدند. کشف آسیب‌پذیری‌های جدید، اجرای لینوکس روی کنسول، آزمایش شبیه‌سازهای بازی‌های قدیمی و حتی تلاش برای اجرای نرم‌افزارهای ویندوزی، باعث شده‌اند جیلبریک PS5 دیگر صرفاً سرگرمی گروه کوچکی از علاقه‌مندان به دستکاری سخت‌افزار نباشد. حالا صحبت از جنبشی فناورانه است که می‌خواهد کاربردهای این کنسول را فراتر از بازی کردن گسترش دهد.
در این میان، انتشار اکسپلویت Relapse در سپتامبر ۲۰۲۶ نقطه عطف مهمی بود؛ اتفاقی که دامنه کنسول‌های قابل جیلبریک را به شکل چشمگیری افزایش داد و بار دیگر رقابت میان هکرها و سونی را داغ کرد.
Relapse؛ مهم‌ترین تحول در جیلبریک PS5
تا پیش از انتشار Relapse، بسیاری از روش‌های جیلبریک به نسخه‌های قدیمی‌تر فریمور محدود بودند و کاربران کنسول‌هایی که سیستم‌عامل خود را به‌روزرسانی کرده بودند، عملاً امکان استفاده از آن‌ها را نداشتند. اما اکسپلویت جدید این شرایط را تغییر داد.
بر اساس گزارش آرس تکنیکا، Relapse از فریمورهای ۷.۰۰ تا ۱۳.۶۰ پشتیبانی می‌کند؛ یعنی نسخه‌هایی که پیش از انتشار به‌روزرسانی امنیتی ۱۴.۰۰ سونی روی کنسول‌ها نصب شده بودند. اهمیت این اتفاق فقط به کشف یک آسیب‌پذیری جدید محدود نمی‌شود، بلکه پنجره سازگاری بسیار گسترده‌تری را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.
این اکسپلویت با ترکیب یک آسیب‌پذیری در WebKit و چند ضعف امنیتی دیگر، امکان دسترسی در سطح کرنل را فراهم می‌کند. به زبان ساده، چنین دسترسی‌ای به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد از محدودیت‌های محیط نرم‌افزاری معمول PS5 عبور کنند و کنترل عمیق‌تری بر سیستم‌عامل داشته باشند. حالا دیگر می‌توان کارهایی نظیر اجرای برنامه‌های غیررسمی، نصب ابزارهای توسعه، آزمایش شبیه‌سازها، دستکاری بازی‌ها و حتی راه‌اندازی محیط‌های نرم‌افزاری جایگزین را انجام داد. همچنین، Relapse در مقایسه با برخی روش‌های قبلی، فرایند جیلبریک را سریع‌تر و کاربردی‌تر کرده است.
البته نکته مهم اینجاست که هر PS5 الزاماً قابل جیلبریک نیست. نسخه فریمور نصب‌شده روی کنسول نقش تعیین‌کننده‌ای در این موضوع دارد و به‌روزرسانی سیستم‌عامل می‌تواند امکان استفاده از اکسپلویت‌های موجود را از بین ببرد.
درست زمانی که به نظر می‌رسید سونی با انتشار فریمور ۱۴.۰۰ راه Relapse را بسته است، گزارش دیگری توجه جامعه هک را به خود جلب کرد. توسعه‌دهنده‌ای به نام Gezine مدعی شد که توانسته روی فریمور ۱۴.۱۰ به دسترسی کرنل و منوهای مخفی دیباگ راه پیدا کند.
این اتفاق از آن جهت اهمیت داشت که فریمور ۱۴.۱۰ خارج از محدوده سازگاری Relapse قرار می‌گیرد. با این حال، نباید دسترسی محدود به بخش‌هایی از سیستم را با انتشار یک جیلبریک کامل و عمومی اشتباه گرفت. تا به این لحظه، نسخه‌ای تأییدشده و عمومی از جیلبریک کامل فریمور ۱۴ دیده نشده و حالا سونی فریمور ۱۴.۲۲ را هم منتشر کرده است. طبق گزارش‌ها، عبور از لایه‌های امنیتی عمیق‌تر، به‌ویژه هایپروایزر، همچنان یکی از موانع اصلی توسعه‌دهندگان محسوب می‌شود.
برای درک بهتر این موضوع، باید بدانید که امنیت PS5 از چند لایه مختلف تشکیل شده است. دسترسی Userland به محیط محدود برنامه‌ها مربوط می‌شود، دسترسی Kernel امکان کنترل بخش مرکزی سیستم‌عامل را فراهم می‌کند و Hypervisor نیز لایه امنیتی عمیق‌تری است که وظیفه محافظت از قابلیت‌های حساس سیستم را بر عهده دارد. بنابراین، نفوذ به تنها یکی از این لایه‌ها لزوماً به معنای تسلط کامل بر کنسول نیست.
همین مسئله نشان می‌دهد چرا باید اخبار مربوط به «هک شدن کامل PS5» را با احتیاط دنبال کرد، زیرا دستیابی به یک آسیب‌پذیری مهم با انتشار جیلبریکی که همه کاربران بتوانند از آن استفاده کنند تفاوت زیادی دارد.
واکنش سونی؛ فریمور ۱۴.۲۰ و ۱۴.۲۲ و یک اختلاف جنجالی
سونی در مقابل این تحولات بیکار نمانده است. پس از انتشار Relapse و مطرح شدن دسترسی‌های جدید در فریمور ۱۴.۱۰، به‌روزرسانی ۱۴.۲۰ در تاریخ ۲۱ اکتبر منتشر شد. طبق گزارش‌ها، این نسخه آسیب‌پذیری مربوط به هایپروایزر را که در پروژه‌های اجرای لینوکس روی PS5 نقش مهمی داشت، برطرف کرده است.
ماجرای این آسیب‌پذیری با یک اختلاف جدی در جامعه هک همراه شد. طبق گزارش Tom’s Hardware، پژوهشگری به نام Jordy پس از گزارش این حفره امنیتی به سونی، پاداش ۵۰ هزار دلاری دریافت کرد. این آسیب‌پذیری پیش‌تر امکان آزمایش و اجرای لینوکس روی کنسول‌هایی با فریمور تا نسخه ۱۳.۶۰ را فراهم کرده بود.
اما تصمیم او برای گزارش دادن آسیب‌پذیری به سونی با انتقاد برخی اعضای جامعه هوم‌برو مواجه شد. ظاهراً گروهی از پژوهشگران قصد داشتند افشای این حفره را تا زمان عرضه GTA 6 به تعویق بیندازند تا کاربران همچنان بتوانند از قابلیت‌های مبتنی بر لینوکس استفاده کنند و در عین حال، امکان اجرای بازی‌های جدید را نیز از دست ندهند.
Jordy وقتی فهمید پژوهشگران دیگری نیز به این آسیب‌پذیری دست پیدا کرده‌اند، تصمیم گرفت آن را به سونی گزارش دهد. این اتفاق واکنش منفی برخی چهره‌های شناخته‌شده جامعه هک، از جمله Andy Nguyen، را به دنبال داشت؛ فردی که زمان و تلاش زیادی را صرف پروژه لینوکس کرده بود.
این اختلاف فراتر از یک بحث فنی بود و تضاد میان افشای مسئولانه آسیب‌پذیری‌ها، دریافت پاداش مالی، توسعه نرم‌افزار متن‌باز و حفظ آزادی عمل کاربران را آشکار کرد.
هدف بزرگ‌تر؛ تبدیل PS5 به یک کامپیوتر
شاید جذاب‌ترین بخش ماجرای جیلبریک PS5 اصلاً به اجرای بازی‌های پلی‌استیشن مربوط نباشد. برخی توسعه‌دهندگان به‌دنبال تبدیل این کنسول به دستگاهی شبیه کامپیوترهای شخصی هستند تا بتواند کاربردهای آن را به شکل قابل‌توجهی گسترش دهد.
یکی از مهم‌ترین پروژه‌ها در این زمینه، اجرای لینوکس روی PS5 است. سخت‌افزار قدرتمند مبتنی بر AMD این کنسول ظرفیت مناسبی برای اجرای یک سیستم‌عامل جایگزین دارد. تصور کنید بتوانید با اتصال مانیتور، کیبورد و ماوس، از PS5 به‌عنوان یک کامپیوتر رومیزی استفاده کنید.
اجرای لینوکس می‌تواند دسترسی به محیط دسکتاپ، نرم‌افزارهای کاربردی، ابزارهای برنامه‌نویسی، برنامه‌های چندرسانه‌ای و پلتفرم‌های بازی را فراهم کند. همچنین توسعه‌دهندگان می‌توانند درایورهای گرافیکی و قابلیت‌های سخت‌افزاری کنسول را با آزادی عمل بیشتری آزمایش کنند.
البته اجرای چنین پروژه‌ای به دسترسی‌های امنیتی خاصی وابسته است و آسیب‌پذیری مهم مربوط به هایپروایزر نیز در فریمور ۱۴.۲۰ برطرف شده. به همین دلیل، نسخه‌های قدیمی‌تر سیستم‌عامل همچنان اهمیت زیادی دارند.
Mihawk OS؛ رؤیای اجرای ویندوز روی PS5
تلاش‌ها برای تبدیل PS5 به یک کامپیوتر به اجرای لینوکس محدود نمی‌شوند. پروژه Mihawk OS یکی از نمونه‌های جاه‌طلبانه‌تری است که سازگاری نرم‌افزارهای ویندوزی با سخت‌افزار این کنسول را بررسی می‌کند. این پروژه با تکیه بر فناوری‌های آزمایشی سازگاری و ترجمه گرافیکی، به‌دنبال اجرای برنامه‌ها و بازی‌های ویندوز روی PS5 است. گزارش Windows Central به نمونه‌هایی از اجرای Windows 11، نرم‌افزار RetroArch و بازی Hades در جریان آزمایش‌های مربوط به این پروژه اشاره می‌کند.
اهمیت Mihawk OS در این است که نگاه توسعه‌دهندگان را از اجرای چند بازی بیشتر روی کنسول فراتر می‌برد. هدف آن‌ها این است که ببینند آیا می‌توان PS5 را به پلتفرمی کاملاً متفاوت تبدیل کرد یا خیر؛ دستگاهی که علاوه بر بازی، برای کارهای روزمره، اجرای برنامه‌ها و توسعه نرم‌افزار نیز کاربرد داشته باشد.
البته Mihawk OS هنوز پروژه‌ای آزمایشی به حساب می‌آید و نباید آن را با یک نسخه کامل و پایدار از ویندوز اشتباه گرفت. سازگاری نرم‌افزارها، عملکرد، پایداری سیستم و پشتیبانی سخت‌افزاری همچنان از چالش‌های اصلی آن هستند.
انفجار شبیه‌سازها؛ بازگشت نسل‌های قدیمی بازی به PS5
برای بسیاری از علاقه‌مندان به جیلبریک، اجرای شبیه‌سازها یکی از مهم‌ترین دلایل دنبال کردن این پروژه‌هاست. سخت‌افزار PS5 قدرت پردازشی قابل‌توجهی دارد و توسعه‌دهندگان مستقل تلاش می‌کنند از این ظرفیت برای اجرای بازی‌های نسل‌های قدیمی‌تر استفاده کنند.
در میان پروژه‌های مطرح می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- RetroArch PS5: نسخه‌ای از پلتفرم شناخته‌شده RetroArch که امکان استفاده از هسته‌های مختلف شبیه‌ساز را در یک محیط واحد فراهم می‌کند.
- PS5SX2: پروژه‌ای آزمایشی مبتنی بر فناوری PCSX2 برای شبیه‌سازی بازی‌های پلی‌استیشن ۲.
- Porpoise: پروژه‌ای مبتنی بر فناوری Dolphin که اجرای آزمایشی بازی‌های GameCube و Wii را روی PS5 دنبال می‌کند.
- RPCS3–5: تلاشی برای انتقال فناوری شبیه‌ساز RPCS3 و اجرای آزمایشی بازی‌های پلی‌استیشن ۳ در محیط PS5.
- ProsperoEden: پروژه‌ای آزمایشی مبتنی بر فناوری Eden برای شبیه‌سازی بازی‌های Nintendo Switch.
البته این پروژه‌ها ارتباطی با قابلیت رسمی Backward Compatibility پلی‌استیشن ندارند و همگی به عنوان تلاش‌هایی مستقل در حال توسعه هستند. به همین دلیل، میزان سازگاری و عملکرد آن‌ها می‌تواند تفاوت زیادی داشته باشد.
در صورت پیشرفت این پروژه‌ها، PS5 می‌تواند به دستگاهی تبدیل شود که چندین نسل از بازی‌ها را در یک محیط واحد اجرا می‌کند. بهبودهای گرافیکی و وضوح تصویر، ساخت رابط‌های کاربری اختصاصی برای مدیریت مجموعه بازی‌ها و حفظ آثار قدیمی نیز از دیگر قابلیت‌هایی هستند که می‌توانند در آینده اهمیت پیدا کنند.
این موضوع از منظر حفظ تاریخ بازی‌های ویدیویی نیز مهم است؛ به‌خصوص در دورانی که توزیع دیجیتالی، سرویس‌های اشتراکی و وابستگی برخی بازی‌ها به اینترنت، دسترسی بلندمدت به آثار قدیمی را دشوارتر کرده‌اند. البته اجرای شبیه‌ساز با در اختیار داشتن نسخه‌های غیرمجاز بازی‌های تجاری یکسان نیست و توسعه هوم‌برو و حفظ قانونی آثار قدیمی را نباید با دانلود غیرقانونی آن‌ها اشتباه گرفت.
آیا PS5 Pro گزینه بهتری برای جیلبریک است؟
عرضه PS5 Pro بُعد دیگری به این ماجرا اضافه کرده است. طبق گزارش‌ها، اکسپلویت Relapse از مدل استاندارد PS5 و Pro در محدوده فریمورهای سازگار پشتیبانی می‌کند. سخت‌افزار گرافیکی قدرتمندتر مدل Pro نیز آن را به گزینه‌ای جذاب برای آزمایش سیستم‌عامل‌های جایگزین، شبیه‌سازها و قابلیت‌های گرافیکی تبدیل خواهد کرد.
با این حال، قدرت سخت‌افزاری بیشتر لزوماً به معنای امکان جیلبریک ساده‌تر یا گسترده‌تر نیست. همچنان نسخه فریمور و معماری امنیتی کنسول تعیین می‌کنند که توسعه‌دهندگان به چه قابلیت‌هایی دسترسی داشته باشند.
در واقع، ممکن است یک PS5 Pro با فریمور ناسازگار برای علاقه‌مندان به جیلبریک گزینه بدتری از یک PS5 معمولی با فریمور قدیمی و سازگار باشد. این یکی از واقعیت‌های عجیب هک کنسول‌های امروزی است: جدیدترین و قدرتمندترین سخت‌افزار، همیشه مطلوب‌ترین گزینه برای هکرها نیست.
وضعیت جیلبریک PS5 در سال ۲۰۲۶
با توجه به اطلاعات منتشرشده تا به امروز، وضعیت فریمورهای مختلف PS5 به این شکل است:
- فریمورهای ۷.۰۰ تا ۱۳.۶۰: اکسپلویت Relapse با این نسخه‌ها سازگار است و امکان استفاده از جیلبریک عمومی و توسعه هوم‌برو وجود دارد.
- فریمور ۱۴.۰۰: آسیب‌پذیری Relapse در این نسخه برطرف شده است.
- فریمور ۱۴.۱۰: ادعاهایی درباره دسترسی کرنل و منوهای مخفی دیباگ مطرح شده، اما هنوز جیلبریک کامل و عمومی آن تأیید نشده است.
- فریمور ۱۴.۲۰ و ۱۴.۲۲: آسیب‌پذیری مربوط به هایپروایزر طبق گزارش‌ها برطرف شده و در حال حاضر جیلبریک کامل و عمومی برای آن در دسترس نیست.
باید توجه داشت که سازگاری یک فریمور با اکسپلویت به معنای عملکرد تضمین‌شده تمام برنامه‌ها و ابزارهای هوم‌برو روی همه مدل‌های کنسول نیست. برای پیگیری جزئیات ابزارها و نسخه‌های سازگار نیز پروژه‌های جامعه‌محور مانند PS5 JB Status Hub اطلاعات بیشتری ارائه می‌دهند.
جیلبریک PS5 چه خطراتی دارد؟
با وجود تمام قابلیت‌هایی که جیلبریک می‌تواند در اختیار کاربران قرار دهد، عبور از محدودیت‌های امنیتی کنسول بدون هزینه نیست و نخستین مسئله، دسترسی به PlayStation Network است. کنسول‌های دستکاری‌شده شاید با مشکلات سازگاری در اتصال به PSN مواجه شوند و تغییرات غیرمجاز نیز می‌توانند حساب کاربری یا خود دستگاه را در معرض اقدامات انضباطی سونی قرار دهند.
از سوی دیگر، دستکاری در سطح کرنل می‌تواند باعث ناپایداری سیستم، کرش کردن بازی‌ها، خرابی اطلاعات و حتی بروز مشکلاتی هنگام راه‌اندازی کنسول شود. باقی ماندن روی فریمور قدیمی نیز ممکن است دسترسی به بازی‌های جدید، به‌روزرسانی‌های سیستم و سرویس‌های آنلاین را محدود کند.
مسائل امنیت نیز اهمیت زیادی دارد. نصب فایل‌های ناشناس، Payloadهای غیررسمی و برنامه‌های متفرقه می‌تواند دستگاه و اطلاعات شخصی کاربر را در معرض بدافزار یا دسترسی‌های ناخواسته قرار دهد. علاوه بر این، سونی از جیلبریک پشتیبانی نمی‌کند و شرایط گارانتی، مجوزهای نرم‌افزاری و قوانین مربوط به دور زدن محدودیت‌های امنیتی نیز بسته به کشور و شرایط متفاوت هستند.
در نهایت، مهم‌ترین بده‌بستان جیلبریک همین است: کاربر آزادی عمل بیشتری برای کنترل کنسول به دست می‌آورد، اما ممکن است بخشی از امکانات، امنیت و راحتی تجربه استاندارد پلی‌استیشن را از دست بدهد.
آینده جیلبریک PS5 به کجا می‌رسد؟
با وجود واکنش‌های امنیتی سونی، به نظر می‌رسد ماجرای جیلبریک PS5 هنوز به مراحل پایانی خود نرسیده است. چند حوزه مهم وجود دارند که می‌توانند مسیر آینده این جنبش را مشخص کنند.
نخست، انتشار احتمالی جیلبریک عمومی برای فریمور ۱۴.۱۰ است. دسترسی‌هایی که Gezine از آن‌ها خبر داده، توجه زیادی را به خود جلب کرده‌اند، اما باید دید آیا این تحقیقات در نهایت به ابزاری پایدار و قابل استفاده برای عموم تبدیل می‌شوند یا خیر.
در کنار آن، پژوهشگران همچنان به‌دنبال کشف آسیب‌پذیری‌های تازه در فریمور ۱۴.۲۰ و نسخه‌های بعدی خواهند بود. تجربه انتشار این نسخه نشان می‌دهد سونی برای بستن حفره‌های امنیتی جدیت زیادی دارد؛ بنابراین رقابت میان این شرکت و جامعه هک احتمالاً ادامه پیدا کند.
پیشرفت پشتیبانی از لینوکس، توسعه شبیه‌سازهای کنسول‌های قدیمی و بهبود سازگاری با نرم‌افزارهای ویندوزی نیز از دیگر اتفاقاتی هستند که باید دنبال کرد. اگر پروژه‌هایی مانند Mihawk OS به سطح قابل‌قبولی از عملکرد و پایداری برسند، PS5 می‌تواند فراتر از یک کنسول بازی کاربرد داشته باشد.
در مجموع، جنبش جیلبریک PS5 دیگر صرفاً به تلاش برای دور زدن محدودیت‌های سونی خلاصه نمی‌شود. آنچه توسعه‌دهندگان دنبال می‌کنند، آزادی بیشتر در استفاده از سخت‌افزار، حفظ بازی‌های قدیمی، ساخت نرم‌افزارهای مستقل و کشف قابلیت‌هایی است که در تجربه رسمی پلی‌استیشن جایی ندارند.
Relapse با گسترش محدوده فریمورهای سازگار، نقطه عطفی در این مسیر بود. تحقیقات مربوط به نسخه ۱۴.۱۰ نشان دادند که هنوز راه‌هایی برای عبور از لایه‌های امنیتی کنسول وجود دارد و انتشار فریمور ۱۴.۲۰ نیز ثابت کرد سونی قصد ندارد به‌سادگی از کنترل پلتفرم خود دست بکشد.
با این حال، شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین تضاد باشد: سونی PS5 را به‌عنوان دستگاهی اختصاصی برای بازی طراحی کرده، اما بخشی از جامعه توسعه‌دهندگان آن تلاش می‌کنند این سخت‌افزار را به کامپیوتری چندمنظوره تبدیل کنند. پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که آیا می‌توان قفل PS5 را شکست؛ این است که چه مقدار از ظرفیت واقعی این کنسول هنوز ناشناخته باقی مانده.