این روزها پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چند درصد کتاب‌های درسی توزیع شده است؛ سؤال مهم‌تر این است که آیا آخرین دانش‌آموز هم کتابش را دریافت کرده است؟
چند هفته از آغاز سال تحصیلی گذشته است و عمده دانش‌آموزان همان ابتدای سال کتاب‌های درسی امسال را تحویل گرفتن اما هنوز برخی محصلان کتاب ندارند یا همه کتاب‌هایشان را نگرفتند.
این در حالی است که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اعلام می‌کند بیش از ۹۹ درصد کتاب‌های درسی تا حدود مهرماه توزیع شده و بخش باقی‌مانده عمدتاً به مشکلات ثبت‌نام، ثبت سفارش یا اختلال در مراحل توزیع منطقه‌ای مربوط می‌شود.
اما همین «درصد اندک» وقتی به مقیاس چند میلیون دانش‌آموز نگاه کنیم، دیگر الزاماً عدد کوچکی نیست؛ به‌ویژه برای دانش‌آموزی که در کلاس نشسته اما کتابی برای دنبال کردن درس، انجام تکلیف یا مرور مطالب ندارد.
۱۶۴ میلیون جلد کتاب برای سال تحصیلی جدید
مدیرکل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی پیش‌تر درباره ابعاد این فرایند گفته است که برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵، مجموعاً ۹۳۶ عنوان کتاب درسی با شمارگان حدود ۱۶۴ میلیون جلد تولید شده است.
بر اساس آخرین داده‌های اعلام‌شده از سوی این سازمان، بیش از ۹۹ درصد این کتاب‌ها توزیع شده‌اند.
تولید و توزیع چنین حجمی از کتاب، یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های پشتیبانی در نظام آموزشی کشور است؛ عملیاتی که از برآورد جمعیت دانش‌آموزی و ثبت سفارش آغاز می‌شود، به چاپ و بسته‌بندی می‌رسد و پس از آن باید از مسیر استان و منطقه به مدرسه و در نهایت به دست دانش‌آموز برسد.
هر اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند باعث شود دانش‌آموزی که در ابتدای سال تحصیلی ثبت‌نام کرده، هنوز بخشی از کتاب‌های خود را در اختیار نداشته باشد.
هیچ کتابی چاپ نشده نیست
علی لطیفی رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، درباره گلایه‌های مطرح‌شده درباره نرسیدن کتاب‌های درسی به برخی دانش‌آموزان، توضیح دیگری ارائه کرده است.
او می‌گوید: روال هر سال این است که تا حدود مهرماه بیش از ۹۹ درصد کتاب‌ها توزیع می‌شود و درصد بسیار اندک باقی‌مانده عمدتاً به اختلال در فرایند ثبت‌نام، ثبت سفارش یا توزیع، به‌ویژه در سطح منطقه، مربوط است.
لطیفی همچنین به دانش‌آموزانی اشاره کرده که دیرتر ثبت‌نام کرده‌اند یا ثبت‌نام آنها در سامانه هنوز قطعی نشده است.
به گفته وی، در مواردی که دانش‌آموز یا مدرسه‌ای با مشکل دریافت کتاب مواجه است، لازم است مشخصات دقیق مدرسه یا دانش‌آموز اعلام شود تا موضوع به‌صورت موردی بررسی شود.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی حتی به مواردی اشاره کرده که در هفته گذشته برخی مدارس به دلیل اختلال در مرحله توزیع منطقه‌ای، کتاب تعدادی از دانش‌آموزانشان را دریافت نکرده بودند؛ اما این موارد شناسایی و نقص توزیع برطرف شده است.
لطیفی درباره گزارش‌هایی مبنی بر چاپ نشدن کتاب‌های برخی پایه‌ها نیز تأکید کرده است که «هیچ کتابی» وجود ندارد که چاپ نشده باشد و استفاده از تعبیر «کتاب چاپ نشده» دقیق نیست.
مشکل از کجا شروع می‌شود؟
مسئولان سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی بخشی از مشکل را به افزایش جمعیت دانش‌آموزی نسبت به برآورد اولیه مرتبط می‌دانند.
برای مثال، در پایه دهم رشته‌های ریاضی و تجربی، تعداد دانش‌آموزان ثبت‌نام‌شده نسبت به برآورد اولیه افزایش پیدا کرده است. وقتی آمار نهایی دانش‌آموزان بیشتر از میزان پیش‌بینی‌شده باشد، موجودی کتاب نیز ممکن است پاسخگوی جمعیت جدید نباشد.
در چنین شرایطی، چاپ تکمیلی آغاز می‌شود؛ اما چاپ تکمیلی زمان می‌برد و پس از آن نیز کتاب باید به استان، منطقه و مدرسه برسد.
لطیفی با اشاره به همین مسئله گفته است که در سال جاری، حتی تا هفته سوم مهرماه ثبت‌نام‌های جدید برای پایه دهم رشته‌های ریاضی و تجربی ادامه داشته و تعداد دانش‌آموزان چند ده هزار نفر بیشتر از برآورد اولیه شده است.
بنابراین بخشی از تأخیر، نه به چاپ نشدن کتاب، بلکه به «افزایش جمعیت دانش‌آموزی پس از برآورد اولیه و نیاز به چاپ تکمیلی» مربوط می‌شود.
زنجیره‌ای که باید تا آخرین مدرسه ادامه پیدا کند
توزیع کتاب درسی تنها با خروج کتاب از چاپخانه تمام نمی‌شود. کتاب باید از مسیر توزیع عبور کند و در نهایت به مدرسه برسد.
مدیرکل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی نیز یکی از دلایل نرسیدن کتاب به برخی دانش‌آموزان را خطاهای ثبت‌نام، تغییر رشته یا مدرسه و اختلال در مراحل توزیع در سطح منطقه و مدرسه عنوان کرده است.
در واقع ممکن است کتاب تولید شده باشد، در انبار موجود باشد و حتی بخش عمده محموله استان نیز توزیع شده باشد، اما در یکی از حلقه‌های پایانی زنجیره، کتاب به دانش‌آموز مشخصی نرسیده باشد.
اینجاست که تفاوت میان «درصد توزیع» و «دسترسی واقعی دانش‌آموز» اهمیت پیدا می‌کند.
ممکن است بیش از ۹۹ درصد کتاب‌ها توزیع شده باشند، اما برای دانش‌آموزی که کتابش به مدرسه نرسیده، عدد ۹۹ درصد مسئله را حل نمی‌کند؛ او همچنان با یک کتاب نرسیده، یک کلاس و یک برنامه آموزشی مواجه است که باید بدون آن ادامه پیدا کند.
خانواده‌ها از کجا پیگیری کنند؟
مسئولان آموزشی تأکید کرده‌اند که خانواده‌ها ابتدا باید وضعیت ثبت سفارش کتاب درسی را بررسی کنند.
بر اساس توضیحات مدیرکل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی، دانش‌آموزان و والدین می‌توانند وضعیت ثبت سفارش خود را از طریق سامانه irtextbook.ir بررسی کنند و اگر مشکلی وجود داشت، موضوع را ابتدا از طریق مدرسه و سپس اداره آموزش‌وپرورش منطقه پیگیری کنند.
از سوی دیگر، لطیفی نیز بر اعلام مشخصات دقیق دانش‌آموز یا مدرسه تأکید کرده است؛ چراکه به گفته او، پیگیری موردی امکان شناسایی محل اختلال و رفع آن را فراهم می‌کند.
یک درصد کوچک، اما مسئله‌ای بزرگ برای همان دانش‌آموز
ماجرای کتاب‌های درسی شاید در آمار کلی، مسئله‌ای حل‌شده به نظر برسد؛ ۹۳۶ عنوان، ۱۶۴ میلیون جلد و بیش از ۹۹ درصد توزیع.
اما در کلاس درس، مسئله با عددهای کلان سنجیده نمی‌شود. برای دانش‌آموزی که کتابش هنوز نرسیده، یک جلد کتاب می‌تواند تفاوت میان همراه شدن با درس و عقب ماندن از جریان کلاس باشد.
از طرف دیگر، توضیحات مسئولان نیز نشان می‌دهد که همه موارد نرسیدن کتاب را نمی‌توان به کمبود تولید یا چاپ نسبت داد. ثبت‌نام‌های دیرهنگام، تغییر مدرسه یا رشته، افزایش جمعیت دانش‌آموزی نسبت به برآورد اولیه و اختلال در توزیع منطقه‌ای، حلقه‌هایی هستند که می‌توانند مسیر کتاب را تا رسیدن به دست دانش‌آموز طولانی کنند.
حالا پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چند درصد کتاب‌ها توزیع شده است؛ سؤال مهم‌تر این است که آیا آخرین دانش‌آموز هم کتابش را دریافت کرده است؟
سازمان پژوهش می‌گوید متعهد است تا آخرین دانش‌آموز را به کتاب درسی برساند. برای خانواده‌ای که هنوز منتظر کتاب فرزندش است، اما این تعهد زمانی معنا پیدا می‌کند که کتاب از چرخه آمار خارج شود و در نهایت روی میز همان دانش‌آموز قرار بگیرد.