تهران-ایرنا- «دیدار رؤسای جمهوری مکزیک و چین در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، در شرایط افزایش فشارهای تجاری واشنگتن بر مکزیک، بار دیگر اهمیت تنوعبخشی به شرکای اقتصادی را برجسته کرده است؛ روندی که میتواند فرصتهای تازهای برای گسترش دیپلماسی اقتصادی ایران در آمریکای لاتین و تقویت همکاریهای جنوب ـ جنوب فراهم کند.»
دیدار کلائودیا شینباوم، رئیسجمهوری مکزیک، با شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) را نمیتوان صرفاً یک ملاقات دوجانبه در چارچوب مناسبات دیپلماتیک دو کشور دانست. این دیدار در شرایطی انجام شد که مکزیک از یک سو با فشارهای فزاینده تجاری واشنگتن مواجه است و از سوی دیگر، برای گسترش روابط اقتصادی و فناورانه با قدرتهای آسیایی تلاش میکند؛ تحولی که فراتر از آمریکای لاتین، نشانهای از تغییر در الگوهای همکاری اقتصادی و دیپلماتیک در جهان معاصر است.
اظهارات شینباوم درباره آغاز مرحلهای جدید در همکاری با چین، در کنار تأکید شی جینپینگ بر تقویت اعتماد سیاسی و گسترش همکاریهای دوجانبه، بیانگر اراده دو کشور برای توسعه مناسبات در حوزههایی همچون فناوری، کشاورزی، منابع آب، بهداشت، زیرساخت و انرژی پاک است. انتخاب شنژن، یکی از مهمترین قطبهای فناوری و تولید صنعتی چین، برای این دیدار نیز بر اهمیت ابعاد اقتصادی و فناورانه مذاکرات تأکید دارد.
با این حال، اهمیت این تحول زمانی روشنتر میشود که آن را در چارچوب رقابت فزاینده آمریکا و چین و تلاش کشورهای مختلف برای بازتعریف جایگاه خود در نظم اقتصادی بینالمللی بررسی کنیم.
مکزیک میان وابستگی اقتصادی و ضرورت تنوعبخشی
مکزیک یکی از نمونههای قابلتوجه کشورهایی است که در عین برخورداری از پیوندهای عمیق اقتصادی با آمریکا، به دنبال گسترش مناسبات خود با سایر قدرتهای اقتصادی جهان است. موقعیت جغرافیایی این کشور، عضویت در توافق تجاری آمریکا، مکزیک و کانادا (T-MEC) و ادغام گسترده صنایع آن در زنجیره تأمین آمریکای شمالی، موجب شده است که اقتصاد مکزیک پیوندی ویژه با بازار آمریکا داشته باشد.
با این وجود، این وابستگی به معنای نادیده گرفتن ظرفیتهای سایر شرکای اقتصادی نیست. چین طی سالهای گذشته به یکی از مهمترین تأمینکنندگان کالاهای صنعتی، تجهیزات الکترونیکی و ماشینآلات مورد نیاز مکزیک تبدیل شده است.
بر اساس آمار تجارت خارجی مکزیک، حجم مبادلات تجاری دو کشور در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۱۷ میلیارد دلار رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۲.۸ درصد افزایش نشان میدهد. با این حال، تراز تجاری همچنان بهشدت به نفع چین است و مکزیک در همین دوره با کسری تجاری نزدیک به ۹۵ میلیارد دلار مواجه شد.
این ارقام از یک واقعیت دوگانه حکایت دارند: مکزیک از یک سو به واردات کالاها و فناوری چین نیاز دارد و از سوی دیگر، در پی افزایش صادرات خود به بازار این کشور و جذب سرمایهگذاریهای صنعتی و فناورانه است.
نکته قابلتوجه آن است که این نزدیکی دیپلماتیک در شرایطی اتفاق میافتد که دولت شینباوم تعرفههایی تا سقف ۵۰ درصد بر برخی کالاهای وارداتی از کشورهایی که مکزیک با آنها توافق تجارت آزاد ندارد، اعمال کرده است؛ اقدامی که چین را نیز تحت تأثیر قرار داده است. بنابراین، توسعه روابط مکزیک و چین را نباید به معنای رفع اختلافات تجاری یا شکلگیری یک اتحاد اقتصادی دانست، بلکه باید آن را تلاشی برای مدیریت همزمان رقابت و همکاری ارزیابی کرد.
فشار واشنگتن و محدودیتهای نظم اقتصادی آمریکای شمالی
یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر رویکرد مکزیک، سیاست تجاری دولت دونالد ترامپ است. واشنگتن در چارچوب سیاستهای اقتصادی خود، خواهان کاهش وابستگی زنجیرههای تأمین آمریکای شمالی به چین و محدود شدن ورود کالاها و نهادههای چینی به بازار این منطقه است.
نگرانی آمریکا تنها به واردات مستقیم کالاهای چینی محدود نمیشود؛ بلکه حضور شرکتها و سرمایهگذاران چینی در صنایع مکزیک و احتمال استفاده از این کشور بهعنوان مسیری برای دسترسی به بازار آمریکا نیز مورد توجه واشنگتن قرار دارد.
در چنین شرایطی، بازبینی توافق T-MEC در سال ۲۰۲۶ به یکی از مهمترین موضوعات اقتصادی و سیاسی مکزیک تبدیل شده است. قواعد مبدأ کالا، میزان استفاده از نهادههای تولیدی خارج از آمریکای شمالی و سازوکارهای نظارت بر سرمایهگذاری خارجی از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند آینده همکاری اقتصادی سه کشور را تحت تأثیر قرار دهند.
برای دولت شینباوم، مسئله اصلی یافتن راهی برای حفظ دسترسی به بازار آمریکا، بدون چشمپوشی از فرصتهای اقتصادی و فناورانه چین است. از این منظر، روابط با پکن نه لزوماً ابزاری برای تقابل با واشنگتن، بلکه بخشی از سیاست تنوعبخشی به روابط خارجی مکزیک محسوب میشود.
افق آسیایی؛ فراتر از روابط مکزیک و چین
تحولات اخیر را باید در بستر نقش فزاینده آسیا در اقتصاد جهانی نیز بررسی کرد. چین، هند، ژاپن، کره جنوبی و کشورهای جنوب شرق آسیا، در کنار برخورداری از بازارهای بزرگ و ظرفیتهای صنعتی و فناورانه، به بازیگران مؤثر در شکلدهی به زنجیرههای تأمین و الگوهای جدید تجارت بینالمللی تبدیل شدهاند.
در این میان، اجلاس APEC اهمیت ویژهای دارد. این مجمع با حضور ۲۱ اقتصاد منطقه آسیا و اقیانوسیه، بستری برای گفتوگو درباره تجارت، سرمایهگذاری، فناوری، امنیت اقتصادی و توسعه پایدار فراهم میکند.
حضور مکزیک در این چارچوب، نشاندهنده اهمیت نگاه این کشور به فرصتهای اقتصادی فراتر از آمریکای شمالی است. بهویژه آنکه مکزیک در سال ۲۰۲۸ میزبان اجلاس APEC خواهد بود؛ موضوعی که میتواند جایگاه این کشور را در گفتوگوهای اقتصادی میان آسیا و قاره آمریکا تقویت کند.
از سوی دیگر، گسترش روابط اقتصادی چین با کشورهای آمریکای لاتین را نمیتوان صرفاً به تجارت کالا محدود کرد. سرمایهگذاری در زیرساختها، انرژیهای تجدیدپذیر، حملونقل، ارتباطات و صنایع پیشرفته، از جمله حوزههایی است که همکاریهای آسیایی و آمریکای لاتین را به سمت مشارکتهای بلندمدتتر سوق میدهد.
این روند میتواند به تدریج نقش کشورهای آمریکای لاتین را از تأمینکنندگان مواد خام و بازارهای مصرف، به شرکای فعالتر در زنجیرههای تولید و فناوری ارتقا دهد؛ هرچند تحقق چنین هدفی به سیاستهای صنعتی، ظرفیت داخلی و قدرت چانهزنی این کشورها وابسته است.
آمریکای لاتین و جستوجوی فضای مستقل در جهان چندقطبی
اهمیت تحولات مکزیک فراتر از روابط این کشور با چین است. در واقع، این رویداد را میتوان در چارچوب تلاش گستردهتر کشورهای آمریکای لاتین برای تنوعبخشی به مناسبات خارجی و کاهش آسیبپذیری در برابر وابستگیهای اقتصادی یکجانبه بررسی کرد.
کشورهای این منطقه با وجود تفاوت در ساختار اقتصادی، گرایشهای سیاسی و اولویتهای دیپلماتیک، با مسئله مشترکی مواجهاند: چگونه میتوانند در شرایط رقابت قدرتهای بزرگ، منافع ملی خود را حفظ کرده و از فرصتهای اقتصادی و فناورانه موجود در سطح بینالمللی بهرهمند شوند؟
توسعه مناسبات با چین و دیگر اقتصادهای آسیایی یکی از پاسخهای ممکن به این مسئله است. با این حال، این روند لزوماً به معنای فاصله گرفتن از آمریکا یا پیوستن به یک بلوک سیاسی جدید نیست. تجربه مکزیک نشان میدهد که کشورها میتوانند در حوزههای مختلف، سیاستهای متفاوت و حتی گاه متعارضی را در قبال قدرتهای بزرگ دنبال کنند.
از این منظر، مفهوم جهان چندقطبی زمانی معنای عملی پیدا میکند که کشورهای مختلف بتوانند در حوزه اقتصاد، فناوری و دیپلماسی، گزینههای متنوعتری در اختیار داشته باشند و روابط خارجی خود را بر اساس منافع ملی و ظرفیتهای واقعی تنظیم کنند.
پیامدهای این تحول برای ایران؛ فرصتها و ضرورتهای دیپلماسی اقتصادی
تحولات روابط مکزیک و چین برای ایران نیز واجد اهمیت است؛ نه از این جهت که تجربه مکزیک را بتوان بهطور کامل با شرایط ایران مقایسه کرد، بلکه به دلیل درسهایی که از رویکرد این کشور در تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و گسترش مناسبات با قدرتهای آسیایی میتوان آموخت.
نخستین موضوع، اهمیت آسیا در راهبرد توسعه روابط خارجی ایران است. گسترش همکاری با اقتصادهای آسیایی، بهویژه در حوزههای فناوری، انرژی، زیرساخت و تجارت، میتواند بخشی از ظرفیتهای موجود برای توسعه همکاریهای بینالمللی ایران را تشکیل دهد. با این حال، بهرهگیری از این ظرفیتها مستلزم تبدیل روابط سیاسی به پروژههای اقتصادی مشخص، پایدار و دارای منافع متقابل است.
موضوع دوم، اهمیت آمریکای لاتین در سیاست خارجی ایران است. کشورهای این منطقه از ظرفیتهای متنوعی در حوزه کشاورزی، انرژی، معادن، صنایع غذایی، داروسازی و بازارهای مصرف برخوردارند. در چنین شرایطی، گسترش روابط با آمریکای لاتین نباید صرفاً در چارچوب دیدارهای سیاسی و مواضع مشترک در مجامع بینالمللی تعریف شود، بلکه باید بر شناسایی ظرفیتهای واقعی اقتصادی و توسعه همکاریهای متناسب با نیازهای هر کشور استوار باشد.
مکزیک در این میان جایگاهی خاص دارد. این کشور به دلیل وسعت بازار، ظرفیت صنعتی، موقعیت جغرافیایی و ارتباط گسترده با اقتصاد آمریکای شمالی، میتواند موضوع مطالعات و بررسیهای دقیقتر در سیاست اقتصادی و تجاری ایران باشد. البته ساختار روابط خارجی مکزیک، تعهدات تجاری این کشور و ملاحظات ناشی از رابطه با آمریکا، محدودیتهایی واقعی ایجاد میکند که در هرگونه ارزیابی از فرصتهای همکاری باید مورد توجه قرار گیرند.
موضوع سوم، اهمیت همکاریهای جنوب ـ جنوب است. توسعه ارتباط میان کشورهای در حال توسعه در حوزههای علمی، فناوری، کشاورزی، آموزش، مدیریت منابع آب و انتقال تجربههای صنعتی میتواند به ایجاد ظرفیتهای مکمل اقتصادی منجر شود. این نوع همکاریها زمانی اثربخش خواهند بود که بر پایه شناخت متقابل، نیازسنجی دقیق و پروژههای اجرایی شکل بگیرند.
در این چارچوب، ایران میتواند ضمن تقویت روابط خود با شرکای آسیایی، از ظرفیتهای دیپلماتیک و اقتصادی خود برای گسترش ارتباط با کشورهای آمریکای لاتین نیز بهره گیرد. پیوند دادن ظرفیتهای صنعتی، علمی و فناورانه ایران با نیازهای واقعی این کشورها، زمینهای برای توسعه روابطی فراتر از مناسبات سیاسی فراهم میکند.
از رقابت قدرتهای بزرگ تا ضرورت بازتعریف سیاست خارجی
دیدار شینباوم و شی جینپینگ را باید بخشی از روندی گستردهتر در سیاست و اقتصاد بینالملل دانست؛ روندی که در آن، کشورها بیش از گذشته به دنبال تنوعبخشی به روابط خارجی، کاهش وابستگیهای یکجانبه و افزایش قدرت مانور اقتصادی خود هستند.
مکزیک نه از پیوندهای عمیق خود با آمریکا چشمپوشی کرده و نه از ظرفیتهای همکاری با چین صرفنظر میکند. این کشور میکوشد در شرایط رقابت دو قدرت بزرگ، منافع اقتصادی و صنعتی خود را از مسیرهای متنوعتری تأمین کند.
برای ایران نیز اهمیت این تحول در ضرورت اتخاذ رویکردی واقعبینانه، فعال و مبتنی بر منافع متقابل در روابط با آسیا و آمریکای لاتین نهفته است. جهان در حال تغییر را نمیتوان صرفاً با تقسیمبندیهای سنتی و دوگانههای سیاسی تحلیل کرد. آنچه اهمیت دارد، توانایی کشورها در شناخت تحولات، استفاده از فرصتها و تبدیل ظرفیتهای دیپلماتیک به دستاوردهای اقتصادی و فناورانه است.
شاید مهمترین پیام تحول اخیر مکزیک همین باشد: در جهانی که رقابت قدرتهای بزرگ بر مناسبات اقتصادی و سیاسی سایه افکنده است، حفظ استقلال در تصمیمگیری و گسترش گزینههای همکاری، بیش از هر زمان دیگری به یکی از مؤلفههای مهم سیاست خارجی کشورها تبدیل شده است.
