قم - اگر در گذشته باسواد بودن را با توانایی خواندن و نوشتن تعریف می‌کردیم، امروز این تعریف دیگر پاسخگوی زندگی انسان در جهان پیچیده اطلاعات نیست. انسان امروز ممکن است بتواند بخواند و بنویسد، اما همچنان در تشخیص یک خبر درست از نادرست، ارزیابی اعتبار یک منبع، تشخیص محتوای تبلیغاتی، بررسی یک ادعای تاریخی یا استفاده صحیح از اطلاعات با مشکل مواجه شود.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - ملیحه درامامی، کارشناس علم اطلاعات و دانش شناسی، کتابدار کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه مفید: مفهوم سواد در عصر حاضر گسترده‌تر از گذشته شده است. امروز باسواد بودن فقط توانایی خواندن و نوشتن نیست؛ توانایی پیدا کردن، فهمیدن، ارزیابی کردن و استفاده درست از اطلاعات نیز بخشی از سواد انسان امروز است. در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی دیگر یک موضوع تخصصی و محدود به اهالی رسانه یا دانشگاهیان نیست؛ مهارتی است که تقریباً همه ما، هر روز و در موقعیت‌های مختلف زندگی، به آن نیاز داریم.
دنیای امروز با گذشته تفاوت مهمی دارد. مسئله انسان امروز دیگر فقط دسترسی نداشتن به اطلاعات نیست؛ بلکه با حجم عظیمی از اطلاعات روبه‌روست. شبکه‌های اجتماعی، موتورهای جست‌وجو، پایگاه‌های اطلاعاتی، رسانه‌های خبری و اکنون ابزارهای هوش مصنوعی، دسترسی ما به محتوا را آسان‌تر از همیشه کرده‌اند. اما افزایش دسترسی، الزاماً به معنای افزایش آگاهی نیست. در میان انبوه مطالبی که هر روز می‌بینیم و می‌خوانیم، ممکن است اطلاعات معتبر در کنار اطلاعات نادرست، تحلیل در کنار شایعه، پژوهش علمی در کنار مطالب بدون منبع و محتوای انسانی در کنار محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی قرار گرفته باشد. اینجاست که سؤال مهمی شکل می‌گیرد: آیا می‌دانیم با اطلاعاتی که به دستمان می‌رسد چه کنیم؟
قم؛ یک ضرورت جدی برای سواد اطلاعاتی
این پرسش در شهری مانند قم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. قم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و دینی کشور، میزبان حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، کتابخانه‌ها و مراکز اسناد متعددی است و سالانه پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان بسیاری برای مطالعه و تحقیق در حوزه‌هایی همچون تاریخ اسلام، تشیع، ادیان و مذاهب و علوم دینی از سراسر دنیا به این شهر مراجعه می‌کنند. برای چنین جامعه‌ای، صرفاً دسترسی به منابع کافی نیست. پژوهشگر باید بداند چگونه منبع مناسب را پیدا کند، اعتبار آن را بسنجد، به منبع اصلی یک نقل‌قول یا ادعا دسترسی پیدا کند و میان منابع معتبر و مطالبی که صرفاً در فضای مجازی بازنشر شده‌اند تفاوت بگذارد. اهمیت این موضوع به‌ویژه در حوزه تاریخ اسلام و مطالعات دینی بیشتر نمایان می‌شود؛ حوزه‌هایی که در فضای مجازی مطالب فراوانی درباره آنها منتشر می‌شود و همه این مطالب الزاماً از اعتبار و پشتوانه یکسانی برخوردار نیستند. از این منظر، سواد اطلاعاتی برای قم تنها یک مهارت عمومی نیست؛ بخشی از نیاز جامعه علمی و فرهنگی این شهر است.
کتابخانه امروز فقط مکانی برای نگهداری و امانت کتاب نیست. کتابخانه می‌تواند محلی برای آموزش چگونگی جست‌وجو، ارزیابی و استفاده از اطلاعات باشد. کتابدار نیز می‌تواند در کنار ارائه خدمات سنتی کتابخانه‌ای، به مخاطب کمک کند تا در میان منابع متعدد، مسیر درست رسیدن به اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کند. برای مثال، یک پژوهشگر در قم که درباره یک موضوع تاریخی یا دینی تحقیق می‌کند، تنها به فهرست کردن چند منبع نیاز ندارد؛ بلکه لازم است باشیوه جست‌وجوی دقیق، ارزیابی منابع، تشخیص منابع اولیه و ثانویه و بررسی اعتبار اطلاعات آشنا باشد. این همان نقطه‌ای است که نقش کتابدار از «ارائه‌دهنده منبع» به راهنمای اطلاعاتی تغییر می‌کند. کتابخانه‌ها می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های کوتاه و کاربردی، این مهارت‌ها را به گروه‌های مختلف آموزش دهند؛ از دانش‌آموزان و دانشجویان گرفته تا طلاب، پژوهشگران و عموم شهروندان.
هفته‌ای برای یادآوری یک ضرورت
هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی که هر سال با محوریت یونسکو برگزار می‌شود، فرصتی برای توجه دوباره به همین مسئله است. یونسکو سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی را مجموعه‌ای از توانایی‌ها برای دسترسی، جست‌وجو، ارزیابی انتقادی، استفاده و تولید مسئولانه محتوا می‌داند؛ مهارت‌هایی که در محیط دیجیتال و در مواجهه با محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. هفته جهانی سال ۲۰۲۶ از ۲ تا ۸ آبان برگزار می‌شود و شعار محوری آن «همه ما نقش داریم؛ سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی برای مردم» است. در ایران نیز برای هر یک از روزهای این هفته عنوانی مشخص در نظر گرفته شده است:
۲ آبان سواد رسانه‌ای؛ روایت و تاب‌آوری در جنگ
۳ آبان سواد رسانه‌ای؛ هوش مصنوعی و واقعیت
۴ آبان سواد رسانه‌ای؛ حقیقت و راستی‌آزمایی
۵ آبان سواد رسانه‌ای؛ خانواده و نسل آینده
۶ آبان سواد رسانه‌ای؛ روایت و معنا
۷ آبان سواد رسانه‌ای؛ تولید محتوا و مسئولیت اجتماعی
۸ آبان سواد رسانه‌ای؛ شهروند آگاه و مسئول
این عناوین نشان می‌دهند که سواد رسانه‌ای دیگر محدود به نحوه استفاده از رسانه نیست؛ بلکه با حقیقت، خانواده، هوش مصنوعی، تولید محتوا، مسئولیت اجتماعی و در نهایت با مفهوم «شهروند آگاه» پیوند خورده است.
سهم کتابخانه‌ها و کتابداران در این مسیر
در این میان، کتابخانه‌ها می‌توانند یکی از مهم‌ترین بسترهای تحقق این هدف باشند. کتابخانه محیطی است که اساس فعالیت آن بر دسترسی به اطلاعات و منابع استوار است و کتابدار، به دلیل ارتباط مستقیم با منابع و نیازهای اطلاعاتی مخاطبان، ظرفیت مناسبی برای آموزش مهارت‌های اطلاعاتی دارد. برگزاری نشست‌هایی درباره تشخیص منابع معتبر، آموزش جست‌وجوی علمی، آشنایی با شیوه ارزیابی اخبار و مطالب فضای مجازی، آموزش استفاده صحیح از پایگاه‌های اطلاعاتی و حتی آشنایی با محدودیت‌ها و خطاهای ابزارهای هوش مصنوعی، می‌تواند بخشی از فعالیت‌های کتابخانه‌ها در این زمینه باشد. و البته در قم، این ظرفیت اهمیت بیشتری پیدا کند؛ زیرا کتابخانه‌ها و مراکز علمی شهر با جامعه‌ای سروکار دارند که بخش قابل توجهی از نیازهای اطلاعاتی آنان به پژوهش، آموزش و مطالعات دینی و علمی مربوط است.
شاید مهم‌ترین نکته در مفهوم جدید سواد همین باشد که انسان امروز بیش از آنکه به اطلاعات بیشتر نیاز داشته باشد، به توانایی انتخاب اطلاعات درست نیاز دارد. این مهارت، همان چیزی است که می‌تواند فاصله میان «دسترسی به اطلاعات» و «دستیابی به آگاهی» را پر کند. قم، با جایگاه علمی و فرهنگی خود و با فراوانی و تعدد کتابخانه‌ها، حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، می‌تواند در این مسیر سهم قابل توجهی داشته باشد. نه فقط با برگزاری برنامه‌ای در یک هفته، بلکه با تبدیل آموزش سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی به بخشی از فعالیت‌های مستمر آموزشی و فرهنگی. در نهایت، شاید بتوان گفت جهان‌شهر تمدنی اهل بیت(علیهم السلام) در عصر اطلاعات، بیش از هر زمان دیگری به شهروندانی نیاز دارد که نه فقط خواننده اطلاعات، بلکه ارزیاب و انتخاب‌گر آن باشند و شاید یکی از بهترین مکان‌ها برای آغاز این مسیر، همان جایی باشد که سال‌هاست رسالتش کمک به انسان برای پیدا کردن دانش است: کتابخانه.