در شرایط افزایش احتمال وقوع جنگ، آمادگی نظام سلامت نمی‌تواند به روز بحران موکول شود. تأمین نقدینگی بیمارستان‌ها، ذخیره داروهای حیاتی، تضمین سوخت و برق اضطراری، سازمان‌دهی نیروی انسانی و تدوین برنامه تخلیه بیماران، از جمله اقداماتی است که باید پیش از وقوع بحران در دستور کار وزارت بهداشت و سازمان‌های بیمه‌گر قرار گیرد.
به گزارش سلامت نیوز، احتمال بسیار بالای وقوع جنگ، ضرورت آمادگی فوری نظام سلامت کشور را دوچندان کرده است. در چنین شرایطی، تعلل در تصمیم‌گیری می‌تواند هزینه‌هایی جبران‌ناپذیر برای بیماران، کارکنان درمان و زیرساخت‌های حیاتی کشور ایجاد کند.
از همین امروز باید چند اقدام اساسی در دستور کار وزارت بهداشت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان تأمین اجتماعی و سازمان‌های بیمه‌گر قرار گیرد:
۱_ تأمین فوری نقدینگی مراکز تخصصی کودکان
مراکز سانتر کودکان به دلیل ساختار خدمات و وابستگی بالای مالی به پرداخت‌های بیمه‌ای، در برابر تأخیر در وصول مطالبات آسیب‌پذیرند. در حالی که برخی بیمارستان‌ها می‌توانند بخشی از هزینه‌ها را از محل فرانشیز و سایر پرداخت‌های بیماران جبران کنند، شرایط مراکز تخصصی کودکان متفاوت است. تأمین نقدینگی این مراکز باید در اولویت فوری قرار گیرد؛ زیرا کودکان از آسیب‌پذیرترین گروه‌های جامعه‌اند و اختلال در درمان آنان می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد.
۲_ پشتیبانی مالی از مراکز اصلی درمان سرطان
بیمارستان‌هایی مانند امام خمینی، شریعتی و شهدای تجریش در تهران، پذیرای بیماران سرطانی از سراسر کشور هستند. تأخیر در تأمین منابع این مراکز می‌تواند روند درمان بیماران را مختل کند. لازم است منابع مالی ویژه و فوری برای بخش‌های حیاتی این بیمارستان‌ها اختصاص یابد؛ با تخصیص کددار، نظارت مستمر و امکان حسابرسی، تا منابع دقیقاً در محل تعیین‌شده هزینه شوند.
۳_ ذخیره‌سازی داروهای حیاتی
تأمین و توزیع مستمر داروهای بیماران قلبی، دیابتی و دیالیزی باید در اولویت قرار گیرد. ذخایر راهبردی، مسیرهای جایگزین توزیع و برنامه تداوم تأمین دارو در صورت اختلال حمل‌ونقل باید از هم‌اکنون مشخص شوند.
۴_ سازمان‌دهی نیروی انسانی داوطلب
برنامه‌ای جامع برای استفاده از ظرفیت بازنشستگان داوطلب، نیروهای درمانی بازنشسته و افراد آموزش‌دیده هلال‌احمر تدوین شود. شرح وظایف، صلاحیت حرفه‌ای، نحوه فراخوان و محل خدمت این افراد باید از پیش مشخص باشد تا در شرایط بحران، کمبود نیرو به اختلال در ارائه خدمات منجر نشود.
۵_ تدوین راهنماهای بالینی ویژه شرایط بحران
راهنماهای بالینی متناسب با شرایط اضطراری باید فوراً تدوین یا بازبینی شوند تا با حفظ ایمنی بیماران، فرایندهای تشخیصی و درمانی تسریع و مدت بستری غیرضروری کاهش یابد. اولویت‌بندی خدمات باید بر اساس فوریت پزشکی و نیاز واقعی بیماران انجام شود.
۶_ آمادگی برای آلودگی احتمالی منابع آب
در صورت آسیب به شبکه آب‌رسانی یا آلودگی منابع آب، باید ذخایر کافی آب سالم، تجهیزات تصفیه و ضدعفونی و داروها و اقلام ضروری برای پیشگیری و درمان بیماری‌های ناشی از آب آلوده در دسترس باشد. هماهنگی میان وزارت بهداشت، شرکت‌های آب و فاضلاب و مدیریت بحران در این زمینه ضروری است.
۷_ تأمین سوخت و پایداری زیرساخت‌های حیاتی
تأمین ذخایر کافی گازوئیل برای دیزل ژنراتورهای بیمارستان‌ها باید فوراً بررسی و تضمین شود. گزارش‌های واصله درباره محدود بودن ذخایر سوخت برخی مراکز به حدود دو روز، در صورت تأیید، زنگ خطری جدی است. برق اضطراری، اکسیژن طبی، ذخایر آب، زنجیره سرد داروها و فرآورده‌های خونی و ارتباطات جایگزین نیز باید ارزیابی شوند.
۸_ حمایت از کارکنان دارای مسئولیت خانوادگی
برای کارکنان زن سرپرست خانوار و خانواده‌هایی که زن و شوهر هر دو شاغل‌اند، به‌ویژه در صورت داشتن فرزند خردسال یا فرد وابسته، تدابیر حمایتی مشخص پیش‌بینی شود. هدف آن است که کارکنان بدون نگرانی از وضعیت خانواده بتوانند در حد ضرورت به ارائه خدمات بپردازند و مراقبت از وابستگان آنان نیز مختل نشود.
۹_ اختیار عملیاتی مدیران بیمارستان‌ها در تنظیم شیفت‌ها
از همین حالا باید اختیار لازم برای تنظیم ساعات حضور، جابه‌جایی شیفت‌ها و استفاده از ظرفیت جایگزین، در چارچوب ضوابط مصوب، به مدیران و رؤسای مراکز درمانی داده شود. در شرایط بحران، نباید مقررات اداری مانع حضور داوطلبانه نیروهای جایگزین یا موجب تضییع حقوق کارکنانی شود که برای پوشش شیفت‌های اضطراری همکاری می‌کنند. نحوه ثبت ساعات کار و پرداخت اضافه‌کاری نیز باید از پیش روشن باشد.
۱۰_ تعیین ساختار فرماندهی و هماهنگی شهرستانی
در صورت بروز بحران نظامی، لازم است سازوکار فرماندهی و هماهنگی بیمارستان‌ها با فرمانداری، دانشگاه علوم پزشکی و دستگاه‌های امدادی از پیش مشخص شود. تصمیم‌گیری باید سریع، مسئولیت‌ها شفاف و حدود اختیارات قانونی روشن باشد؛ به‌ویژه در شهرستان‌هایی که تنها یک بیمارستان اصلی دارند.
۱۱_ پیش‌بینی اختلال در حمل‌ونقل و دسترسی کارکنان
با توجه به احتمال محدودیت پروازها و اختلال در بخشی از حمل‌ونقل، به کارکنان توصیه شود سفرهای غیرضروری را با توجه به ارزیابی خطر و اطلاعیه‌های رسمی به تعویق بیندازند. هم‌زمان، برای اسکان موقت کارکنان ضروری در نزدیکی محل خدمت و تأمین مسیرهای جایگزین رفت‌وآمد برنامه‌ریزی شود.
۱۲_ تشکیل سازوکار پشتیبانی محلی از بیمارستان‌ها
پیشنهاد می‌شود از هم‌اکنون سازوکاری مشخص برای مشارکت منابع محلی در تأمین نیازهای بیمارستان‌ها ایجاد شود. این سازوکار می‌تواند با حضور نمایندگان فرمانداری، دانشگاه علوم پزشکی، بیمارستان، اتاق بازرگانی، شهرداری، شورای شهر، دستگاه‌های امدادی و نمایندگان کارکنان شکل بگیرد. در بیمارستان‌های خصوصی و تأمین اجتماعی نیز باید حدود اختیارات و مسئولیت‌ها با رعایت مقررات مربوط مشخص شود. هدف، تأمین سریع اقلام و خدمات ضروری از ظرفیت‌های شهرستان و جلوگیری از وابستگی کامل به زنجیره‌های تأمین دوردست است.
۱۳_ تدوین برنامه تخلیه اضطراری و انتقال بیماران
هر بیمارستان باید برنامه مکتوبی برای تداوم فعالیت، حفاظت از بیماران و کارکنان، انتقال اضطراری بیماران در صورت ضرورت و ارجاع به مراکز جایگزین داشته باشد. بیماران وابسته به تجهیزات حیاتی، بخش‌های مراقبت ویژه، نوزادان و بیماران نیازمند درمان‌های مستمر باید در این برنامه جایگاه ویژه‌ای داشته باشند. مانورهای آمادگی نیز باید پیش از وقوع بحران انجام شوند.
سخن پایانی
وزرای محترم بهداشت و تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛
آمادگی برای بحران، به معنای پیش‌بینی قطعی وقوع آن نیست؛ به معنای پذیرفتن مسئولیت در برابر پیامدهایی است که در صورت وقوع، فرصت جبران آنها بسیار محدود خواهد بود.
در شرایطی که احتمال جنگ بسیار بالاست، نمی‌توان تأمین نقدینگی بیمارستان‌ها، ذخایر دارویی، سوخت، نیروی انسانی و سازوکار تصمیم‌گیری اضطراری را به روز وقوع بحران موکول کرد. هزینه پیشگیری و آمادگی، به‌مراتب کمتر از هزینه اختلال در خدمات حیاتی درمانی است.
این هشدار باید به برنامه عملیاتی، مسئول مشخص، منابع مالی تضمین‌شده و زمان‌بندی قابل ارزیابی تبدیل شود؛ پیش از آنکه فرصت تصمیم‌گیری از دست برود.
مهدی اسفندیار
کانال «نه به عوام‌فریبی»