دکتر ناصر آخوندی روشناوند *
پژوهشگری قصد دارد تحلیل داده‌های مقاله‌اش را آغاز کند. نرم‌افزار مناسب را یافته و می‌داند چه مساله‌ای را با آن حل خواهد کرد؛ اما برای خرید اشتراک با مانع پرداخت و دسترسی روبه‌رو می‌شود. باید واسطه‌ای پیدا کند، از اعتبار او مطمئن شود، خطر پرداخت غیررسمی را بپذیرد و با پرداخت کارمزد بیشتر، حسابش را فعال کند. وقتی همه‌چیز آماده می‌شود، بخشی از روز گذشته و تمرکز اولیه از دست رفته است. او هنوز محاسبه‌ای انجام نداده، اما هزینه کرده است. این روایت فرضی به تجربه‌ای آشنا اشاره دارد: گاهی دشوارترین بخش فعالیت، نه خود آن فعالیت، بلکه فراهم‌کردن شرایط آغاز آن است.
مقدمه
در ارزیابی هزینه زندگی معمولا از قیمت کالاها، اجاره مسکن و قدرت خرید سخن می‌گوییم. بااین‌حال، هزینه واقعی زیستن به پولی که از حساب بانکی خارج می‌شود محدود نیست. ساعاتی که در انتظار یک خدمت سپری می‌شود، تمرکزی که صرف رفع اختلال می‌شود و فرصتی که به‌دلیل نامطمئن‌بودن شرایط کنار گذاشته می‌شود، همگی منابع کمیاب‌اند. پرسش این است: چگونه می‌توان این هزینه‌های پراکنده و کم‌پیدا را در یک تصویر منسجم دید؟
برای پاسخ، می‌توان از مفهوم پیشنهادی «مالیات پنهان زندگی» بهره گرفت. مضمون اصلی آن چنین است: بخشی از منابع مالی، زمانی و شناختی جامعه، به‌جای آنکه صرف حل مساله شود، صرف غلبه بر موانع دستیابی به ابزارها و پیش‌شرط‌های حل همان مساله می‌شود. اهمیت این اتلاف فقط در زیان امروز نیست؛ برخی کارها به‌دلیل مصرف زودهنگام منابع، هرگز آغاز یا تکمیل نمی‌شوند. این جابه‌جایی می‌تواند ظرفیت جامعه برای نوآوری و تولید ارزش را کاهش دهد.
از مالیات تورمی تا هزینه‌های نامرئی
«مالیات تورمی» در اقتصاد مفهومی شناخته‌شده است. هنگامی که تامین مالی دولت از راه خلق پول به تورم بینجامد، قدرت خرید مانده‌های پولی کاهش می‌یابد و این سازوکار می‌تواند کارکردی شبیه مالیات پیدا کند .۱ اما «مالیات پنهان زندگی» معنایی متفاوت دارد: نه مالیاتی مصوب است، نه لزوما درآمدی برای دولت و نه نامی برای همه دشواری‌های زندگی. این اصطلاح استعاره‌ای تحلیلی برای هزینه‌های اضافی و تا حدی قابل‌اجتنابی است که سیاست‌های عمومی، موانع ساختاری، اختلال‌های تکرارشونده و بی‌ثباتی بر فعالیت‌های عادی تحمیل می‌کنند.
زمان لازم برای انجام یک معامله یا دریافت خدمت را نمی‌توان یکسره هزینه پنهان نامید؛ هر فعالیتی به زمان و تلاش نیاز دارد. موضوع مالیات پنهان زندگی، بخش اضافیِ ناشی از موانع غیرضروری است. اگر دریافت یک گواهی معمولا یک مراجعه بخواهد، مراجعه دوم به‌دلیل خرابی سامانه می‌تواند نمونه‌ای از این هزینه باشد. همین‌طور قیمت نرم‌افزار، هزینه خود خدمت است؛ اما کارمزد اضافیِ ناشی از نبود مسیر پرداخت، هزینه‌ای تحمیل‌شده برای دسترسی به آن است.
این تمایز، مفهوم را از یک گلایه عمومی به پرسشی قابل‌بررسی تبدیل می‌کند: چه سهمی از منابع افراد صرف انجام کار می‌شود و چه سهمی صرف عبور از موانع آن؟ پژوهش موی‌نیهان، هِرد و‌هاروی درباره «بار اداری» نشان می‌دهد تعامل با دولت می‌تواند هزینه یادگیری، تبعیت از فرایندها و فشار روانی داشته باشد.۲ پیشنهاد حاضر از این بحث فراتر می‌رود و زیرساخت‌های ارتباطی، خدمات مالی و فعالیت اقتصادی روزمره را نیز در برمی‌گیرد؛ بی‌آنکه فرض کند همه این موانع علت یکسان دارند.
چهار شیوه پرداخت یک هزینه پنهان
نخست، هزینه مالی و پرداخت پول اضافه: دانشجویی برای یک دوره آموزشی به نرم‌افزاری نیاز دارد. قیمت اشتراک معلوم است، اما امکان پرداخت مستقیم ندارد. ناچار است کارمزدی به واسطه بپردازد؛ شاید در صورت بروز مشکل هم راه روشنی برای بازپرداخت نداشته باشد. اصل قیمت نرم‌افزار، هزینه آموزش است؛ اما کارمزد و ریسک اضافیِ ناشی از مانع پرداخت، باری جداگانه است. نمونه دیگر بیماری است که برای دریافت جواب آزمایش به مرکز درمانی رفته، ولی به‌دلیل اختلال سامانه باید دوباره مراجعه کند و کرایه دیگری بپردازد.
نکته مهم‌تر آن است که «قیمت تمام‌شده» برای دو فرد یکسان نیست. کسی که راه پرداخت مستقیم یا دسترسی آسان دارد، خدمت را با قیمت اعلام‌شده می‌خرد؛ فرد دیگر همان خدمت را پس از چند واسطه و با هزینه بیشتری دریافت می‌کند. بنابراین برابریِ قیمت رسمی، الزاما به معنای برابریِ هزینه واقعی دسترسی نیست.
دوم، هزینه زمان و فرصت: کارمندی برای دریافت گواهی اداری مرخصی می‌گیرد. پس از انتظار طولانی، به او می‌گویند سامانه قطع است و باید فردا بازگردد. او فقط چند ساعت در صف نبوده؛ زمان کار، استراحت یا رسیدگی به خانواده را نیز از دست داده است. دانشجویی که برای بارگذاری پایان‌نامه بارها یک فرآیند اینترنتی را تکرار می‌کند، نمونه دیگری است. اگر این تکرار به آخرین مهلت ثبت‌نام برسد، پیامد آن فراتر از ساعت‌های ازدست‌رفته خواهد بود.
وقتی فردی چند ساعت از وقت خود را به‌دلیل خرابی یک سامانه در انتظار می‌گذراند، فرصت استفاده از آن زمان برای کار، استراحت یا رسیدگی به خانواده را از دست می‌دهد. اقتصاددانان ارزش چنین فرصت ازدست‌رفته‌ای را «هزینه فرصت» می‌نامند؛ حتی اگر نتوان برای آن قیمت دقیقی تعیین کرد. برای نمونه، وقت یک مادر در مسیر درمان فرزندش را نمی‌توان فقط با دستمزد ساعتی او سنجید. دشواری محاسبه نباید سبب شود زمان تحمیل‌شده را بی‌ارزش بدانیم.
سوم، هزینه‌های شناختی و فرسایش توجه و تمرکز: برنامه‌نویسی در حال حل مساله‌ای فنی است؛ چند مرحله را پیش رفته و ارتباط میان داده‌ها را در ذهن نگه داشته است. ناگهان دسترسی به یک ابزار یا مخزن اطلاعات قطع می‌شود. او تنظیمات اتصال را تغییر می‌دهد، مسیر دیگری می‌آزماید و چند بار تلاش می‌کند. وقتی دوباره به کار برمی‌گردد، باید رشته استدلال را بازسازی کند. زیان او فقط مدت قطعی ارتباط نیست؛ تداوم تفکر نیز آسیب دیده است.
نباید هر وقفه را معادل افت اثبات‌شده توان شناختی دانست. بااین‌حال، مطالعه مانی و همکاران در مجله Science نشان داده نگرانی مالی در شرایط بررسی‌شده می‌تواند منابع ذهنی در دسترس برای وظایف دیگر را کاهش دهد.۳ ارتباط این یافته با اختلال‌های فناوری در مقاله حاضر، فرضیه‌ای توضیحی است، نه نتیجه مستقیم آن آزمایش؛ سنجش آن به پژوهش مستقل نیاز دارد.
چهارم، هزینه نااطمینانی و ریسک: فروشنده‌ای اینترنتی نمی‌داند فردا می‌تواند سفارش‌های مشتریان را دریافت کند یا نه. چند راه ارتباطی نگه می‌دارد، قول تحویل کوتاه‌مدت نمی‌دهد و شاید از استخدام نیرو صرف‌نظر کند. حتی در روزهای بدون اختلال نیز برای شرایط پیش‌بینی‌ناپذیر زمان و پول کنار می‌گذارد و تصمیم‌هایش را محتاطانه‌تر می‌گیرد. این هزینه، برخلاف کرایه رفت‌وآمد، همیشه رسید و فاکتور ندارد.
نااطمینانی الزاما به اضطراب‌های بالینی منجر نمی‌شود؛ گاهی دامنه انتخاب‌های اقتصادی را محدود می‌کند. وقتی تولیدکننده به‌خاطر دشواری پیش‌بینیِ تحویل مواد اولیه سفارش جدید نمی‌پذیرد، زیان فقط فروش امروز نیست؛ فرصت رشد آینده نیز ممکن است از بین برود.
این چهار شیوه مستقل از هم نیستند. اختلال یک سامانه می‌تواند هم پول و زمان بگیرد، هم تمرکز را برهم زند و هم برنامه‌ریزی آینده را دشوار کند.
وقتی هزینه‌ها از دفتر حسابداری بیرون می‌مانند
یکی از مصداق‌های قابل مطالعه، اختلال دسترسی به اینترنت است. راسخی و یگدانه در پژوهشی منتشرشده در Quality & Quantity داده‌های ۱۴۰۷ مشترک اینترنت در ایران را که در سال ۲۰۲۳ گردآوری شده بود بررسی کردند. در نمونه آنان ۹۳ درصد از ابزارهای عبور از محدودیت استفاده می‌کردند و ۳۴ درصد، به‌طور متوسط ماهانه ۲٫۸ دلار برای این ابزارها می‌پرداختند.۴ این ارقام نماینده کل جمعیت ایران نیستند، اما نشان می‌دهند بخشی از هزینه اضافی دسترسی قابل اندازه‌گیری است.
گزارش آسوشیتدپرس در مه ۲۰۲۶ نیز آسیب قطع اینترنت به کسب‌وکارهای آنلاین را توصیف کرده است.۵ اما فروش ازدست‌رفته فقط بخش آشکار ماجراست: پشت هر سفارش ناموفق، مشتری‌ای است که دوباره جست‌وجو می‌کند، کارمندی که ارسال فایل را تکرار می‌کند و تیمی که دیگر نمی‌تواند زمان تحویل پروژه را پیش‌بینی کند. آثار غیرمستقیم این اختلال‌ها می‌تواند از یک فرد فراتر رود و به زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی سرایت کند.
نمونه روشن‌تر، فیلترینگ اینستاگرام از شهریور ۱۴۰۱ است. امین کلاهدوزان، سرپرست وقت مرکز توسعه تجارت الکترونیکی، برآورد کرده بود که ۳۰۰تا ۳۵۰ هزار صفحه تجاری اینستاگرامی با ۶۰۰ تا ۸۰۰هزار شغل ارتباط دارند؛ البته بخشی از این شغل‌ها مکمل فعالیت دیگری بودند.۶ فرزین فردیس، رئیس وقت کمیسیون اقتصاد نوآوری اتاق تهران، نیز خسارت مستقیم و غیرمستقیم یک ماه اختلال اینترنت و محدودیت پلتفرم‌ها را حدود ۸۰هزار‌میلیارد تومان برآورد کرد.۷ این رقم برآورد خسارت مجموعه محدودیت‌های اینترنتی بود، نه خسارت اختصاصی اینستاگرام؛ همچنان‌که مشاغل مرتبط را نباید همگی ازدست‌رفته تلقی کرد. تصور کنید فروشنده پوشاکی که سفارش‌ها را از طریق اینستاگرام دریافت می‌کرد، ناچار شود مشتریانش را در کانالی دیگر دوباره پیدا کند، شیوه ثبت‌سفارش را تغییر دهد و برای معرفی همان محصولات دوباره تبلیغ کند. این هزینه سازگاری، جدا از افت فروش احتمالی است.
مساله دیگر، توزیع نابرابر این بار است. فرد برخوردار ممکن است با خرید ابزار جایگزین، مانع را موقتا دور بزند. فرد کم‌درآمد شاید نتواند هزینه واسطه را بپردازد و از آموزش یا خدمت موردنظر صرف‌نظر کند. در این حالت، مبلغ ثبت‌شده در دفتر مخارج صفر است، اما فرصت ازدست‌رفته ارزشمند است. پس نبود هزینه نقدی همیشه نشانه نبود مانع نیست.
تلاش فردی برای دورزدن مانع، الزاما مساله را در مقیاس جامعه حل نمی‌کند. هر فرد راهی برای سازگارشدن پیدا می‌کند، اما هزینه جست‌وجو، آزمایش و نگهداری راه‌های جایگزین همچنان به جامعه تحمیل می‌شود. اگر این منابع به‌جای سازگاری مداوم با موانع صرف آموزش، نوآوری یا تولید می‌شدند، شاید حاصل متفاوتی پدید می‌آمد؛ برآورد آن به پژوهش جداگانه نیاز دارد.
آیا «مالیات پنهان زندگی» می‌تواند شاخص توسعه شود؟
این مفهوم می‌تواند مبنای پژوهش برای ساخت شاخصی مکمل در سنجش توسعه باشد؛ شاخصی که پول اضافه، زمان تحمیل‌شده، فرسایش تمرکز و نااطمینانی ناشی از موانع قابل‌رفع را اندازه بگیرد. این شاخص هنوز طراحی یا اعتبارسنجی نشده و قرار نیست جای شاخص توسعه انسانی سازمان ملل و سنجه‌های رفاه سازمان همکاری اقتصادی و توسعه را بگیرد.۸، ۹ ممکن است دو جامعه از نظر درآمد و سطح تحصیلات مشابه باشند، اما مردم یکی برای انجام کارهای روزمره با موانع، هزینه‌ها و اتلاف وقت بیشتری روبه‌رو شوند. شاخص پیشنهادی «مالیات پنهان زندگی» می‌تواند این تفاوت را آشکار کند؛ تفاوتی که شاخص‌های متعارف توسعه لزوما نشان نمی‌دهند.
سخن پایانی: هزینه‌ای که باید دیده شود
در ارزیابی یک سیاست عمومی معمولا پرسیده می‌شود اجرای آن برای سازمان چه هزینه‌ای دارد. پرسش مکمل این است: چه میزان از هزینه اجرای ناقص یا دشوار آن به شهروندان منتقل می‌شود؟ کاهش تعداد کارکنان اداره شاید هزینه دستگاه را کم کند، اما اگر مردم ناچار به چندبار مراجعه شوند، هزینه از بین نرفته؛ از بودجه سازمان به زمان و درآمد خانوار منتقل شده است. این جابه‌جایی در صورت‌حساب رسمی به‌آسانی دیده نمی‌شود.
نمونه مشابه را می‌توان در آموزش دید: اگر دانش‌آموز برای ورود به کلاس برخط هر بار بخش مهمی از زمان درس را صرف برقراری ارتباط کند، دسترسی اسمی به آموزش با بهره‌مندی واقعی از آن یکسان نیست. در پژوهش، سلامت، کارآفرینی و خدمات عمومی نیز همین تفاوت وجود دارد. سنجش توسعه اگر تنها به تعداد ابزارها و امکانات بسنده کند، ممکن است دشواری استفاده موثر از آنها را نبیند.
«مالیات پنهان زندگی» قرار نیست توضیحی برای همه ناکامی‌ها باشد. این مفهوم پیشنهادی، دعوتی است به شناسایی هزینه‌های اضافی، قابل‌سنجش و تا حدی قابل‌کاهش؛ هزینه‌هایی که گاهی عادی‌شدنشان، حساسیت ما را نسبت به آنها از بین برده است. مساله تنها این نیست که مردم برای زندگی چه مقدار پول می‌پردازند؛ این هم هست که چه مقدار از وقت، توجه و فرصت خود را پیش از رسیدن به فعالیت اصلی از دست می‌دهند. جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر است که منابع بیشتری از شهروندانش صرف آموختن، آفریدن و حل مسائل شود، نه صرف آماده‌کردن مکرر شرایط ابتدایی برای آغاز آنها.
* عضو هیات علمی دانشگاه دامغان
منابع:
۱. IMF، Guidelines for Fiscal Adjustment، Inflation section. https://www.imf.org/external/pubs/ft/pam/pam۴۹/pam۴۹۰۱.htm
۲. Moynihan, Herd & Harvey (۲۰۱۵)، “Administrative Burden”، JPART, ۲۵(۱). https://doi.org/۱۰.۱۰۹۳/jopart/muu۰۰۹
۳. Mani et al. (۲۰۱۳)، “Poverty Impedes Cognitive Function”، Science, ۳۴۱. https://doi.org/۱۰.۱۱۲۶/science.۱۲۳۸۰۴۱
۴. Rasekhi & Yegdaneh (۲۰۲۶), Quality & Quantity, ۶۰. https://doi.org/۱۰.۱۰۰۷/s۱۱۱۳۵-۰۲۵-۰۲۲۷۳-w
۵. Associated Press (۲۰۲۶), Internet shutdown in Iran. https://apnews.com/article/۹e۱cc۷c۸۷۱cfea۲۵۹۷۸e۳e۵۱۸۰۶۵cc۲۶
۶. کلاهدوزان، فدراسیون فاوا (۱۴۰۱)، «اشتغال اینستاگرامی».
۷. فردیس، دیجیاتو (۱۴۰۱)، «خسارت اختلال اینترنت».
۸. UNDP، Human Development Index. https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index
۹. OECD (۲۰۲۴)، How’s Life? ۲۰۲۴. https://doi.org/۱۰.۱۷۸۷/۹۰ba۸۵۴a-en