زاهدان- ایرنا- راه‌آهن چابهار - زاهدان با پایان ریل‌گذاری به مرحله نهایی آماده‌سازی برای بهره‌برداری نزدیک شده و اکنون طرح زاهدان - زابل - میلک می‌تواند حلقه مکمل توسعه شبکه ریلی شرق کشور باشد؛ شبکه‌ای که تکمیل آن برای پیوند ظرفیت‌های بندری، مرزی، معدنی و تجاری سیستان و بلوچستان با بازارهای ملی و منطقه‌ای اهمیت دارد.
به گزارش ایرنا، سیستان و بلوچستان از معدود استان‌های کشور است که ظرفیت‌های جغرافیایی آن، امکان ایفای همزمان نقش در تجارت دریایی، حمل‌ونقل زمینی، ترانزیت منطقه‌ای و مبادلات مرزی را فراهم می‌کند؛ دسترسی به آب‌های آزاد از مسیر دریای عمان، برخورداری از بندر اقیانوسی چابهار، همجواری با پاکستان و افغانستان و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی بازارهای جنوب آسیا و آسیای مرکزی، موقعیتی ایجاد کرده است که در صورت تکمیل زیرساخت‌های لازم، می‌تواند به یکی از مزیت‌های اقتصادی مهم کشور تبدیل شود.
با این حال، موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی تضمین‌کننده توسعه نیست؛ آنچه ظرفیت‌های یک منطقه را به فرصت‌های اقتصادی تبدیل می‌کند، شبکه‌ای کارآمد از راه‌آهن، جاده، بندر، پایانه‌های مرزی، مراکز لجستیکی و زیرساخت‌های تولیدی است و از همین منظر، دو پروژه راه‌آهن چابهار - زاهدان و زاهدان - زابل - میلک در تکمیل زنجیره حمل‌ونقل و تجارت شرق ایران اهمیت بسزایی دارد.
مرز میلک در شمال سیستان و بلوچستان و در شهرستان هیرمند، یکی از گذرگاه‌های مهم تجاری ایران با افغانستان است که از طریق آن مبادلات کالا میان دو کشور انجام می‌شود؛ این پایانه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به شهر «زرنج» افغانستان از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت و ترانزیت در شرق کشور برخوردار است.
راه‌آهن چابهار - زاهدان؛ پروژه‌ای که به ایستگاه پایانی نزدیک می‌شود
راه‌آهن چابهار - زاهدان یکی از طرح‌های مهم زیرساختی کشور برای اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی سراسری است؛ پروژه‌ای که اجرای آن طی سال‌های گذشته با هدف تقویت ظرفیت ترانزیتی جنوب شرق ایران و فراهم کردن امکان انتقال کالا از سواحل مکران به دیگر مناطق کشور دنبال شده است.
در بخشی از این مسیر، محدوده زاهدان پیش‌تر به بهره‌برداری رسیده بود و اتصال ریلی زاهدان به خاش نیز در سال ۱۴۰۱ انجام شد؛ ادامه مسیر به سمت ایرانشهر و چابهار نیز با وجود دشواری‌های اجرایی و نیازهای مالی و تجهیزاتی، در سال‌های بعد ادامه یافت تا ارتباط ریلی بندر اقیانوسی چابهار با شبکه موجود کشور برقرار شود.
تازه‌ترین گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که ریل‌گذاری مسیر چابهار - زاهدان به پایان رسیده است و تکمیل تجهیزات فنی، اجزای خط، ایستگاه‌ها و رفع نواقص باقی‌مانده در دستور کار قرار دارد؛ با توجه به پیش‌بینی های صورت گرفته نیز انتظار می رود این پروژه تا پایان سال ۱۴۰۵ بهره برداری شود.
اهمیت این پروژه تنها به اتصال یک بندر به شبکه ریلی محدود نمی‌شود؛ چابهار به‌دلیل دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد اقیانوسی، می‌تواند در انتقال کالا میان ایران و بازارهای منطقه‌ای نقش‌آفرینی کند، اتصال ریلی این بندر به زاهدان نیز زمینه انتقال بخشی از بار به شبکه سراسری و توسعه خدمات لجستیکی را فراهم می‌آورد.
زاهدان - زابل - میلک؛ حلقه مکمل توسعه ریلی شرق
در چنین شرایطی، خبر فراهم شدن مقدمات آغاز عملیات اجرایی راه‌آهن زاهدان - زابل - میلک اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ پروژه‌ای که با هدف توسعه دسترسی ریلی منطقه سیستان به شبکه حمل‌ونقل کشور و فراهم کردن زمینه ارتباط با افغانستان از طریق مرز «میلک» (در شهرستان هیرمند) دنبال می‌شود.
منطقه سیستان در شمال استان سیستان و بلوچستان به‌دلیل برخورداری از مرز مشترک با افغانستان و ظرفیت‌های تجاری و اقتصادی به زیرساخت‌هایی نیاز دارد که ارتباط آن با بازارهای داخلی و خارجی را تسهیل کند.
اتصال ریلی زابل به زاهدان و امتداد مسیر تا مرز میلک می‌تواند در صورت تکمیل و بهره‌برداری، زمینه انتقال اقتصادی‌تر حجم بالاتری از کالا، توسعه خدمات حمل‌ونقل و تقویت فعالیت‌های تجاری پیرامون مرز را فراهم کند.
این مسیر همچنین می‌تواند ارتباط منطقه سیستان با شبکه ریلی کشور را تقویت کند؛ ارتباطی که برای کاهش محدودیت‌های لجستیکی، دسترسی بهتر فعالان اقتصادی به بازارهای مصرف و افزایش امکان توسعه مراکز انبارداری و توزیع کالا اهمیت دارد.
از بندر اقیانوسی تا مرز افغانستان؛ ضرورت نگاه شبکه‌ای
راه‌آهن چابهار - زاهدان و مسیر پیشنهادی زاهدان - زابل - میلک، دو پروژه مستقل اما مکمل در چشم‌انداز توسعه حمل‌ونقل شرق کشور هستند؛ مسیر نخست، بندر چابهار را به شبکه ریلی کشور متصل می‌کند و مسیر دوم قرار است دسترسی منطقه سیستان به این شبکه را گسترش دهد و امکان ارتباط ریلی با مرز میلک را فراهم آورد.
این دو مسیر را نباید یک خط ریلی واحد یا پروژه‌ای دانست که با تکمیل یکی، دیگری نیز خودبه‌خود به بهره‌برداری می‌رسد؛ تکمیل هر دو می‌تواند زمینه شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده‌تر از ارتباطات ریلی را فراهم کند؛ شبکه‌ای که در آن بندر چابهار، زاهدان، زابل و مرز میلک در چارچوب یک زنجیره حمل‌ونقلی و تجاری به یکدیگر پیوند بخورند.
چنین نگاهی می‌تواند برنامه‌ریزی برای توسعه زیرساخت‌های استان را از اجرای پروژه‌های پراکنده به سمت تکمیل کریدورهای حمل‌ونقل سوق دهد؛ در این چارچوب، باید علاوه بر احداث خطوط، به ظرفیت ایستگاه‌ها، امکانات بارگیری و تخلیه، اتصال به مراکز تولیدی، وضعیت ناوگان و قابلیت جابه‌جایی مستمر کالا نیز توجه شود.
برای نمونه، اگر اتصال ریلی چابهار به زاهدان تکمیل شود اما محدودیت‌های مسیرهای متصل به شبکه سراسری برطرف نشود، امکان استفاده از تمام ظرفیت بندر و خط آهن محدود خواهد ماند؛ همین موضوع درباره مسیر زاهدان - زابل - میلک نیز صدق می‌کند و بهره‌برداری از آن باید با برنامه‌ای مشخص برای حمل کالا و تسهیل تجارت مرزی همراه باشد.
ظرفیت‌های اقتصادی؛ از معادن تا تجارت مرزی
اهمیت توسعه شبکه ریلی سیستان و بلوچستان تنها به ترانزیت بین‌المللی محدود نیست و این استان در حوزه‌های معدنی، کشاورزی، شیلات، صنایع تبدیلی و تجارت مرزی نیز ظرفیت‌هایی دارد که توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند به بهره‌گیری بهتر از آنها کمک کند.
در بخش معدن، امکان جابه‌جایی اقتصادی‌تر مواد معدنی و محصولات فرآوری‌شده در حجم بالا می‌تواند برای برخی فعالیت‌های تولیدی مزیت ایجاد کند.
در کشاورزی و شیلات نیز دسترسی مناسب‌تر به بازارهای مصرف به‌ویژه در صورت توسعه مراکز نگهداری و زنجیره سرد، می‌تواند به کاهش بخشی از هزینه‌های حمل‌ونقل و بهبود فرصت‌های عرضه محصولات کمک کند.
همچنین توسعه مراکز لجستیکی و خدمات وابسته به حمل‌ونقل می‌تواند فرصت‌هایی برای اشتغال در حوزه‌های انبارداری، تعمیر و نگهداری، بارگیری، تخلیه، خدمات گمرکی و توزیع کالا ایجاد کند؛ بهره‌گیری از نیروی انسانی بومی و مشارکت کسب‌وکارهای محلی در این زنجیره، از جمله موضوع هایی است که باید در برنامه‌ریزی برای منافع اقتصادی پروژه‌ها مورد توجه قرار گیرد.
با این همه، نباید احداث راه‌آهن را به معنی ایجاد خودکار اشتغال پایدار یا رونق همه بخش‌های اقتصادی دانست؛ تحقق این اهداف به سرمایه‌گذاری مکمل، دسترسی به بازار، تأمین زیرساخت‌های مورد نیاز تولید و برنامه‌ریزی برای استفاده واقعی از ظرفیت خطوط ریلی وابسته است.
تأمین اعتبار و زمان‌بندی؛ معیار عبور از وعده به اجرا
یکی از مسائل اساسی در پروژه‌های بزرگ زیرساختی، فاصله میان اعلام برنامه، تأمین منابع مالی، آغاز عملیات اجرایی و بهره‌برداری نهایی است و تجربه راه‌آهن چابهار–زاهدان نشان می‌دهد که اهمیت راهبردی یک طرح به‌تنهایی برای تکمیل به‌موقع آن کافی نیست و تأمین اعتبار پایدار و رفع موانع اجرایی نقش تعیین‌کننده دارد.
از همین رو، در کنار خبر فراهم شدن مقدمات آغاز عملیات اجرایی راه‌آهن زاهدان - زابل - میلک، باید وضعیت مطالعات، مجوزهای قانونی، منابع مالی، زمان‌بندی اجرا و سازوکار نظارت بر پیشرفت پروژه نیز به‌صورت روشن مشخص شود.
به گزارش ایرنا، استان پهناور سیستان و بلوچستان در جنوب شرق کشور ظرفیت آن را دارد که با اتکا به موقعیت جغرافیایی، بندر اقیانوسی چابهار، مرزهای زمینی و توانمندی‌های تولیدی خود، نقش مؤثرتری در حمل‌ونقل و تجارت منطقه‌ای ایفا کند و تحقق این ظرفیت به تکمیل زیرساخت‌ها و پیوند مؤثر آنها در قالب شبکه‌ای کارآمد وابسته است.