حوزه/ حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا تأکید کرد: ارزش‌های اسلام ناب، محدود به یک جریان یا جناح سیاسی نیستند، بلکه باید مبنای مشترک تعامل و همکاری همه گروه‌های اجتماعی قرار گیرند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، هشتمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» و سیصد و دوازدهمین کرسی آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر بود که با همکاری مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم و اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، به‌صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
عقلانیت ارتباطی؛ مبنای همبستگی اجتماعی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا این استاد حوزه و دانشگاه در این نشست، با تبیین مفهوم عقلانیت ارتباطی و فراگفتمانی، اظهار داشت: این نوع عقلانیت بر پایه ارزش‌ها، هنجارها و اخلاقیات دینی و با تکیه بر جهان‌بینی توحیدی شکل می‌گیرد و زمینه‌ساز تعامل، گفت‌وگو، همزیستی و درک متقابل میان افراد و گروه‌های اجتماعی است.
وی با اشاره به نقش انقلاب اسلامی و اندیشه امام خمینی(ره) در شکل‌گیری این رویکرد، عدالت، صداقت، امانت‌داری، کرامت انسانی و استقلال را از ارزش‌های بنیادینی دانست که باید فراتر از گرایش‌های حزبی، جناحی و رقابت‌های سیاسی قرار گیرند.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: گاهی ارزش‌های مشترک دینی در معرض تفسیرهای محدود و جناحی قرار می‌گیرند؛ به‌گونه‌ای که عدالت، صداقت و امانت‌داری به‌جای آنکه معیار سنجش رفتار همه جریان‌ها باشند، بر اساس منافع و سلیقه‌های سیاسی تفسیر می‌شوند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به مفهوم عدالت در قرآن کریم، خاطرنشان کرد که عدالت از ارزش‌های بنیادین دین و از اهداف اصلی بعثت پیامبران است، اما تحقق آن در جامعه مستلزم پرهیز از تفسیرهای سلیقه‌ای و پایبندی به معیارهای اخلاقی و دینی است.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهرهمچنین با تأکید بر مفهوم امانت‌داری در عرصه اجتماعی و سیاسی گفت: مسئولیت‌های اجتماعی، منابع عمومی و ظرفیت‌های مدیریتی جامعه، امانت‌هایی هستند که باید به افراد شایسته سپرده شوند. واگذاری مسئولیت‌ها بر اساس وابستگی‌های جناحی و گروهی، به‌جای شایستگی و امانت‌داری، می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های جدی در حکمرانی شود.
اسلام ناب؛ فراگفتمانی فراتر از رقابت‌های سیاسی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به مفهوم اسلام ناب در اندیشه امام خمینی(ره)، این گفتمان را چارچوبی فراگیر برای تقویت وحدت، همدلی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی معرفی کرد و گفت: ارزش‌های اسلام ناب، محدود به یک جریان یا جناح سیاسی نیستند، بلکه باید مبنای مشترک تعامل و همکاری همه گروه‌های اجتماعی قرار گیرند.
وی با یادآوری تجربه دوران دفاع مقدس، همبستگی و مشارکت اقشار مختلف مردم را نمونه‌ای از ظرفیت ارزش‌های مشترک دینی و ملی برای ایجاد وحدت و احساس مسئولیت دانست.
حجت‌الاسلام والمسمین مهاجرنیا افزود: در آن دوران، اقشار مختلف جامعه با احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت کشور، هر یک در جایگاه خود برای دفاع از میهن و نظام اسلامی تلاش می‌کردند. این همبستگی، ریشه در اهداف متعالی و ارزش‌هایی داشت که فراتر از منافع شخصی، رقابت‌های سیاسی و دستیابی به موقعیت‌های دنیوی قرار می‌گرفتند.
وی تصریح کرد: عقلانیت دینی بر منطق، استدلال، شفافیت، صداقت، همدلی، همراهی و مسئولیت‌پذیری استوار است و دین را نه ابزاری برای کسب قدرت، بلکه راهی برای معنابخشی به زندگی، تقویت معنویت و شناخت درست جهان می‌داند.
به گفته وی، جریان‌های سیاسی مختلف باید در چارچوب ارزش‌های بنیادین و مشترک دینی فعالیت کنند و اختلاف دیدگاه‌ها نباید به تضعیف پیوندهای اخلاقی و اجتماعی جامعه بینجامد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در ادامه، با اشاره به برخی کج‌فهمی‌ها و انحرافات در عرصه اندیشه و عمل دینی، چهار گفتمان آسیب‌زا را در برابر عقلانیت دینی و فراگفتمان اسلام ناب برشمرد: انفعال و بی‌عملی، تصلب فکری و خودحق‌پنداری، مقدس‌مآبی و تحجرگرایی و ابزارانگاری دین.
وی تأکید کرد: این گفتمان‌ها لزوماً به‌صورت کامل و یکپارچه در افراد یا جریان‌های اجتماعی ظهور نمی‌کنند، بلکه ممکن است برخی ویژگی‌های آن‌ها در رفتارها و نگرش‌های مختلف مشاهده شود. شناخت این آسیب‌ها و اصلاح برداشت‌های نادرست، ضرورتی اساسی برای تقویت عقلانیت دینی و تحقق ارزش‌های اسلام ناب است.
گفتمان نخست؛ انفعال و بی‌عملی
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، نخستین گفتمان آسیب‌زا را انفعال، بی‌عملی و پذیرش منفعلانه وضع موجود دانست و اظهار داشت: برخی برداشت‌ها از دین و تقدیر الهی، انسان را از مسئولیت اجتماعی دور می‌کنند و اصلاح جامعه را به آینده‌ای نامعلوم یا ظهور یک منجی واگذار می‌کنند.
وی با انتقاد از تقدیرگرایی افراطی و جبراندیشی افزود: گاهی افراد برای توجیه مشکلات و نارسایی‌های اجتماعی، همه امور را به خواست و تقدیر الهی نسبت می‌دهند و خود را از هرگونه تلاش برای تغییر شرایط کنار می‌کشند؛ درحالی‌که چنین رویکردی می‌تواند به بی‌تفاوتی، بی‌مسئولیتی و پذیرش نابرابری‌ها منجر شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به تجربه دوران پیش از انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: برداشت‌های جبرگرایانه گاهی به ابزاری برای توجیه وضع موجود و مخالفت با اصلاحات اجتماعی تبدیل می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که اعتراض به شرایط ناعادلانه، مخالفت با اراده الهی تلقی می‌شود.
وی با اشاره به برخی برداشت‌ها از مسئله انتظار و ظهور امام زمان(عج) تأکید کرد: انتظار نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن مسئولیت‌های اجتماعی و اصلاح جامعه باشد. انسان دیندار نمی‌تواند مشکلات مردم، فقر، نابرابری و نارسایی‌های اجتماعی را نادیده بگیرد و همه امور را به آینده واگذار کند.
به گفته وی، پناه بردن به سرگرمی‌های افراطی، مصرف‌گرایی، پوچ‌گرایی، ناامیدی و گرایش به خرافات و عرفان‌های کاذب نیز می‌تواند از نمودهای انفعال باشد؛ رویکردهایی که به‌جای مواجهه آگاهانه با واقعیت‌ها، انسان را از تلاش برای شناخت حقیقت و اصلاح شرایط دور می‌کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا تأکید کرد: عقلانیت دینی، انسان را به مشارکت فعال، مسئولیت‌پذیری، کمک به دیگران و تلاش برای رفع مشکلات جامعه فرا می‌خواند و با بی‌تفاوتی و گریز از مسئولیت سازگار نیست.
گفتمان دوم؛ تصلب فکری و خودحق‌پنداری
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا دومین گفتمان آسیب‌زا را تصلب فکری و خودحق‌پنداری معرفی کرد و گفت: در این رویکرد، یک جریان یا گروه، حقیقت را منحصر به خود می‌داند و دیدگاه‌های دیگران را بدون استدلال و بررسی، باطل تلقی می‌کند.
وی با انتقاد از رویکردهایی که مخالفان و رقبای سیاسی را به‌سرعت با عناوینی همچون خائن، وابسته، نفوذی یا ضدانقلاب متهم می‌کنند، اظهار داشت: چنین اتهاماتی باید بر پایه شواهد و دلایل معتبر مطرح شوند و نمی‌توان صرفاً به دلیل تفاوت دیدگاه سیاسی، افراد را متهم یا از دایره حق و اخلاق خارج کرد.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: گاهی یک جریان سیاسی، همه فضیلت‌ها و ارزش‌های اخلاقی را در انحصار خود می‌بیند و برای رقیب خود هیچ امکانی برای صداقت، تعهد، دینداری یا وفاداری به ارزش‌های انقلاب قائل نیست. این نوع نگاه، زمینه‌ساز دوقطبی‌های کاذب و تضعیف اعتماد اجتماعی می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت پذیرش نقد و گفت‌وگو تصریح کرد: عقلانیت دینی مستلزم پذیرش امکان خطا، توجه به شرایط و زمینه‌های مختلف و تفکیک پرسشگری از دشمنی است. پرسش و ابهام را نباید به‌سرعت به‌عنوان شبهه یا مخالفت تلقی کرد؛ زیرا بسیاری از پرسش‌ها ناشی از ناآگاهی و نیاز به توضیح و استدلال هستند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به پیامدهای تکفیر و برخوردهای افراطی، خاطرنشان کرد: سرکوب پرسش‌ها، نپذیرفتن تکثر دیدگاه‌ها و مطلق‌انگاری برداشت‌های شخصی، فضای گفت‌وگو را از بین می‌برد و می‌تواند زمینه رادیکال‌شدن افراد و شکل‌گیری رفتارهای غیرمنطقی را فراهم کند.
وی تأکید کرد: در چارچوب عقلانیت دینی، اختلاف نظر به‌خودی‌خود به معنای دشمنی نیست و نمی‌توان با نادیده گرفتن استدلال و شواهد، یک جریان را حق مطلق و دیگران را باطل مطلق معرفی کرد.
گفتمان سوم؛ مقدس‌مآبی و تحجرگرایی
سخنران نشست، سومین گفتمان آسیب‌زا را مقدس‌مآبی و تحجرگرایی دانست و با اشاره به انتقادات امام خمینی(ره) از این رویکرد، اظهار داشت: تحجرگرایی بر برداشت‌های غیرقابل نقد، ظاهرگرایی افراطی، مناسک‌محوری و گاه باورهای خرافی تکیه دارد و می‌تواند زمینه فاصله گرفتن از عقلانیت و فهم روشمند دین را فراهم کند.
وی افزود: برخی افراد به برداشت‌های خاص خود از دین چنان تقدسی می‌بخشند که هیچ آمادگی برای شنیدن نقد و بررسی استدلالی آن ندارند. در چنین شرایطی، حتی اگر پرسشی منطقی درباره مبانی یک باور مطرح شود، به‌جای پاسخ‌گویی و استدلال، با برخوردهای تند مواجه می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به رواج برخی باورها و رفتارهای خرافی در پوشش دینداری، تصریح کرد: دینداری اصیل نیازمند شناخت معتبر دینی، توجه به عقل و استدلال و بررسی مستندات قرآنی و روایی است. صرف تکرار اعمال و مناسک، بدون شناخت مبانی و توجه به اعتبار دینی آن‌ها، نمی‌تواند معیار کافی برای ارزیابی دینداری باشد.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت تمایز میان معنویت و خرافه‌گرایی گفت: خطر این رویکرد هنگامی افزایش می‌یابد که مقدس‌مآبی از عرصه فردی فراتر برود و وارد سیاست شود؛ زیرا در این صورت، ممکن است به اختلاف‌افکنی، تخریب دیگران و تضعیف همبستگی اجتماعی منجر شود.
این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: تحجرگرایی با انسداد فکری و نپذیرفتن امکان بازنگری در برداشت‌های انسانی از دین، زمینه فاصله گرفتن از اهداف متعالی اسلام و ارزش‌های انقلاب اسلامی را فراهم می‌کند. ازاین‌رو، دینداری باید با آگاهی، عقلانیت و آمادگی برای گفت‌وگو و نقد همراه باشد.
گفتمان چهارم؛ ابزارانگاری دین
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا چهارمین گفتمان آسیب‌زا را ابزارانگاری دین معرفی کرد و گفت: در این رویکرد، دین به وسیله‌ای برای دستیابی به قدرت، ثروت، موقعیت اجتماعی و منافع شخصی و سیاسی تبدیل می‌شود و ارزش‌های دینی به‌جای آنکه مبنای تعهد اخلاقی باشند، برای جلب اعتماد عمومی و پیشبرد اهداف فردی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
وی با اشاره به پیامدهای ریاکاری و فساد افزود: برخی افراد ممکن است از ظواهر دینی برای جلب اعتماد مردم و دستیابی به منافع اقتصادی یا سیاسی استفاده کنند؛ درحالی‌که رفتار واقعی آنان با ارزش‌هایی همچون صداقت، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری فاصله دارد.
سخنران نشست تصریح کرد: خطر این رویکرد زمانی افزایش می‌یابد که دین پوششی برای کسب قدرت و منافع اقتصادی شود و مفاهیم و آموزه‌های دینی برای توجیه رفتارهای نادرست یا حفظ موقعیت سیاسی مورد تفسیر قرار گیرند.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از سوءاستفاده از اعتماد عمومی در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی، خاطرنشان کرد: صرف برخورداری از ظواهر دینی یا حضور در موقعیت‌های مذهبی، برای اثبات تعهد اخلاقی افراد کافی نیست؛ بلکه باید رفتار عملی آنان با معیارهای دینی و اخلاقی سنجیده شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا یکی از مهم‌ترین پیامدهای ابزارانگاری دین را تضعیف اعتماد عمومی به دینداری دانست و گفت: هنگامی که مردم شاهد سوءاستفاده از دین برای کسب ثروت و قدرت باشند، ممکن است اعتماد آنان به نهادها و ارزش‌های دینی آسیب ببیند و زمینه گسترش بدبینی و بی‌اخلاقی در جامعه فراهم شود.
وی تأکید کرد: دین نباید به تکنیکی برای کسب قدرت، ثروت یا منفعت تبدیل شود؛ بلکه باید مبنای تعهد اخلاقی، خدمت به مردم و پاسداری از حقوق عمومی باشد.
ضرورت بازگشت به عقلانیت دینی و ارزش‌های اسلام ناب
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در جمع‌بندی مباحث خود، چهار گفتمان انفعال و بی‌عملی، تصلب فکری و خودحق‌پنداری، مقدس‌مآبی و تحجرگرایی و ابزارانگاری دین را از آسیب‌هایی دانست که می‌توانند عقلانیت دینی را در عرصه اندیشه، اخلاق اجتماعی و حکمرانی با چالش مواجه کنند.
وی با تأکید بر ضرورت ارتقای عقلانیت و تعمیق شناخت قرآن، معارف اهل‌بیت(ع) و آموزه‌های دینی، اظهار داشت: مقابله با این آسیب‌ها نیازمند تقویت منطق، گفت‌وگو، مسئولیت‌پذیری، شفافیت و پایبندی عملی به ارزش‌های بنیادین دین است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا خاطرنشان کرد: عقلانیت ارتباطی و فراگفتمانی زمانی در جامعه تحقق می‌یابد که عدالت، صداقت، امانت‌داری، کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری به معیارهای مشترک تعامل اجتماعی و حکمرانی تبدیل شوند و از انحصارطلبی‌های جناحی، تحجر و استفاده ابزاری از دین فاصله گرفته شود.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که با ارتقای شناخت دینی و تقویت عقلانیت، زمینه اصلاح نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و کاهش آسیب‌های ناشی از گفتمان‌های انحرافی فراهم شود.