سینماحقیقت در آستانه بیست‌سالگی، طی هفت دوره گذشته از چهره‌هایی تقدیر کرده که هرکدام بخشی از تاریخ و تجربه سینمای مستند ایران را ساخته‌اند؛ فیلمسازانی که دوربینشان را به سمت تاریخ، فرهنگ، جغرافیا، جنگ، مردم و زندگی روزمره برده‌اند و هرکدام ردپایی از نگاه خود بر این سینما گذاشته‌اند. مرور این بزرگداشت‌ها، روایتی از نسل‌های مختلف مستندسازان و میراثی است که برای این سینما به جا گذاشته‌اند.
جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» در آستانه بیستمین دوره برگزاری، در هفت دوره گذشته از چهره‌های مؤثر سینمای مستند تقدیر کرده است؛ بزرگداشت‌هایی که به پاس سال‌ها فیلمسازی، پژوهش، تهیه‌کنندگی و فعالیت در عرصه‌های مختلف سینمای مستند برگزار شدند. در این سال‌ها، هر دوره نام‌هایی را به یاد آورده که بخشی از مسیر سینمای مستند ایران را با خود همراه داشته‌اند.
سیزدهمین دوره؛ دو نسل از یک سینمای واحد
سیزدهمین جشنواره سینماحقیقت در سال ۱۳۹۸ میزبان بزرگداشت منوچهر طیاب و احمد ضابطی جهرمی بود؛ دو چهره از دو نسل که هرکدام سال‌ها در مسیر سینمای مستند فعالیت کرده‌اند.
منوچهر طیاب، متولد ۱۳۱۶ در تهران، از پیشگامان سینمای مستند ایران بود. او از سال ۱۳۴۲ با ساخت «سفال» وارد این عرصه شد و طی بیش از پنج دهه، نزدیک به صد فیلم درباره فرهنگ، تاریخ و جغرافیای ایران ساخت. «مسجد جامع اصفهان»، «ایران سرزمین ادیان»، «دریای پارس» و «جزیره قشم» از آثار شناخته‌شده اوست. طیاب در مراسم بزرگداشت خود گفت: «این بزرگداشت سینمای مستند ماست» و از آرزویش برای پا گرفتن سینمای مستند در ایران سخن گفت.
در کنار او، احمد ضابطی جهرمی، متولد ۱۳۳۰ در جهرم، به عنوان مستندساز، تدوینگر و پژوهشگر سینما مورد تقدیر قرار گرفت. او در حوزه آموزش و تولید مستند نیز فعالیت داشته و آثاری چون «سرود زمین»، «تاراز»، «شتر بردبار» و «گور اصیل ایرانی» را در کارنامه دارد. ضابطی جهرمی سینمای مستند را «سینمای راستگو، صادق و اخلاق‌گرا» دانست و گفت: «سینمای مستند ما چشم و چراغ ماست.»
چهاردهمین دوره؛ سه نگاه از سه مسیر
یک سال بعد، در چهاردهمین دوره که به دلیل همه‌گیری کرونا به صورت آنلاین برگزار شد، نوبت به سه چهره با مسیرهای متفاوت رسید: کامران شیردل، مهوش شیخ‌الاسلامی و فرشاد فدائیان.
کامران شیردل، متولد ۱۳۱۸ تهران، بیش از پنج دهه در سینمای مستند، صنعتی و تبلیغاتی فعالیت کرده است. «تهران پایتخت ایران است»، «اون شب که بارون اومد»، «قلعه» و «پیکان» از آثار اوست.
مهوش شیخ‌الاسلامی، متولد ۱۳۲۴ در ملایر و فارغ‌التحصیل مدرسه سینمایی لندن، در کنار فعالیت در تولید تلویزیونی، مستندهایی چون «دست‌ها»، «به کجا تعلق دارم»، «پیرحرا»، «ماده ۶۱» و «کول‌فرح» را کارگردانی کرده است.
فرشاد فدائیان، متولد ۱۳۲۶ تهران و فارغ‌التحصیل فلسفه، بیش از ۷۰ فیلم مستند در کارنامه دارد. «خاک تا سنگ»، «سنگ، مادر خاموش»، «او و پرنده‌ها»، «یموت، یک خانه، یک ایل» و «اتودهای قرنطینگی» از آثار اوست.
سه نام، سه مسیر و سه کارنامه متفاوت؛ اما هر سه در نقطه‌ای مشترک ایستاده‌اند: سال‌ها فعالیت در سینمای مستند ایران.
پانزدهمین دوره؛ مستندسازی برای کشف و جست‌وجو
در پانزدهمین دوره، بزرگداشت اُرُد عطارپور برگزار شد؛ فیلمسازی که بخش مهمی از آثارش را به تاریخ، فرهنگ و باستان‌شناسی ایران اختصاص داده است.
عطارپور در تهران متولد شده و آثاری چون «تاریخ تجارت»، «عاشورا در ابیانه»، «پرنیان»، «خلیج فارس» و «پرسپولیس-شیکاگو و رویای سیاه» را ساخته است.
تهیه‌کنندگی «منم داریوش»، «کاخ گلستان» و «غرقاب» هم در کارنامه او دیده می‌شود. نگاه او به فیلمسازی، بیش از هر چیز با جست‌وجو و یادگیری گره خورده است؛ چنان‌که درباره مسیر کاری خود گفت: «من فیلم می‌سازم تا دانش خودم را بالا ببرم.»
در پایان مراسم، محمد حمیدی‌مقدم همراه با احمد ضابطی جهرمی، نشان فیروزه جشنواره را به عطارپور اهدا کرد.
شانزدهمین دوره؛ کوچ به سینمای واقعیت
شانزدهمین جشنواره سینماحقیقت به سراغ سیدمحسن طباطبایی‌پور رفت؛ تهیه‌کننده‌ای که بیش از چهار دهه در تولید آثار مستند و داستانی فعالیت داشته است.
طباطبایی‌پور، بنیان‌گذار مؤسسه «برگ سبز» در اصفهان، بخش مهمی از فعالیت خود را به معرفی فرهنگ، هنر و میراث ایران اختصاص داده است. «سمفونی زاینده‌رود»، «فرهنگ بازار اصفهان»، «کویر ایران»، «عشایر ایران» و «استاد محمود فرشچیان» از جمله آثار اوست.
او در مراسم بزرگداشتش، از تغییر مسیر خود از سینمای داستانی به مستند گفت: «یکی از افتخارات من کوچ از سینمای داستانی به سینمای مستند است؛ سینمای مستند، سینمای واقعیت‌ها، سینمای صداقت‌ها و سینمای عشق است.»
در پایان این مراسم، نشان فیروزه جشنواره سینماحقیقت به طباطبایی‌پور اهدا شد.
هفدهمین دوره؛ دو روایت از ایران و دفاع مقدس
در هفدهمین دوره، بزرگداشت مهرداد زاهدیان و اصغر بختیاری برگزار شد؛ دو مستندساز با دو مسیر متفاوت که هرکدام بخشی از تاریخ معاصر ایران را در قاب دوربین دنبال کرده‌اند.
مهرداد زاهدیان، متولد ۱۳۴۲، بخش مهمی از آثارش را به تاریخ، معماری و هویت فرهنگی ایران اختصاص داده است. «میدان نقش جهان»، «مسیح در جلفا»، «پاسارگاد»، «تخت جمشید» و «ارگ بم» از آثار اوست. زاهدیان در مراسم بزرگداشت بر اهمیت حفظ پیوندهای فرهنگی ایران تأکید کرد و گفت: «حفظ شدن ایران روی شانه کسانی بوده که این بار را حمل کرده‌اند.»
اصغر بختیاری، متولد ۱۳۴۵ در شهر ری، از مستندسازان حوزه دفاع مقدس و از همراهان شهید مرتضی آوینی در «روایت فتح» است. «روضه رضوان»، «مادر»، «آقا مجید»، «نشانی»، «از کردستان تا حلب» و «قصه‌های کربلا» از آثار اوست. بختیاری در مراسم بزرگداشت خود از تأثیر آوینی بر مسیر کاری‌اش گفت: «من از شهید آوینی یاد گرفتم که پای انقلاب اسلامی، نظام و جمهوری اسلامی بایستم و تا جان در بدن دارم کار کنم.»
هجدهمین دوره؛ از صدا تا تصویر
هجدهمین دوره، بزرگداشت سه چهره دیگر از سینمای مستند را رقم زد: ابراهیم سعیدی، مصطفی دالایی و ناصر ممدوح؛ سه نام با تجربه‌هایی متفاوت در فیلمسازی، فیلمبرداری، تدوین و صدا.
ابراهیم سعیدی، متولد ۱۳۴۴ در مهاباد، مستندساز، فیلمبردار و تدوینگر است و آثاری چون «روژگیران»، «همه مادران من»، «ژوان»، «طعم آب» و «ماندوو» را در کارنامه دارد. او در مراسم بزرگداشت خود، با نگاهی به ادامه مسیر کاری‌اش گفت: «هنوز جلوی خود بسیار فکر و ایده و کارهای انجام‌نشده می‌بینم.»
مصطفی دالایی، متولد ۱۳۳۸ تهران، از فیلمبرداران و همراهان نزدیک شهید آوینی در «روایت فتح» بود و در ساخت و تدوین بخش‌هایی از این مجموعه نقش داشت. «عبدالله» و «کوه آهن» از آثار اوست. دالایی در مراسم بزرگداشت خود از خاطرات سال‌های جنگ و ضرورت حفظ آرشیو تصاویر آن دوران گفت.
ناصر ممدوح، متولد ۱۳۲۱ تهران، دوبلور، مدیر دوبلاژ و گوینده‌ای است که صدایش سال‌ها با آثار مستند و تلویزیونی برای مخاطبان آشنا بوده است. «مارکوپولو» و «سندباد» از جمله آثار دوبله‌شده با حضور اوست. ممدوح در مراسم بزرگداشتش گفت: «۶۳ سال کار کردم. از کارم ناراضی نیستم اما متأسفانه این حوزه دارد خراب می‌شود.»
نوزدهمین دوره؛ فرهاد ورهرام و سینمای رفتن و شناختن
در نوزدهمین دوره، جشنواره از فرهاد ورهرام تقدیر کرد؛ مستندسازی که بخش مهمی از فعالیتش را به شناخت سرزمین و زندگی مردم ایران اختصاص داده است.
ورهرام، متولد ۱۳۲۷ در بروجرد، در زمینه کارگردانی، فیلمبرداری، پژوهش، عکاسی و تهیه‌کنندگی فعالیت کرده است. «اجاق نواز»، «عروسی پسر زینت»، «سیاهان جنوب»، «نخل»، «گلاب»، «عروسی مقدس» و «از آلپ تا دماوند» از آثار اوست.
مسیر ورهرام را می‌توان در نسبت میان رفتن، دیدن و شناختن سرزمین دنبال کرد؛ خودش نیز درباره انتخاب مسیر مستندسازی گفته است: «انتخاب مستندسازی برای من، به طور ناخودآگاه، انتخابی برای رفتن، شناخت سرزمین و ارتباط با انسان‌ها بوده است.»
در پایان مراسم، محمد حمیدی‌مقدم نشان فیروزه جشنواره سینماحقیقت را به فرهاد ورهرام اهدا کرد.
از بزرگداشت آدم‌ها تا ثبت یک حافظه
مرور هفت دوره بزرگداشت‌های سینماحقیقت، فقط فهرستی از نام‌ها و کارنامه‌ها نیست؛ کنار هم قرار گرفتن این چهره‌ها، تصویری از چند نسل و چند نگاه به سینمای مستند ایران پیش روی مخاطب می‌گذارد. از میراث فرهنگی و تاریخ در آثار طیاب و عطارپور تا هویت و جغرافیای ایران در آثار زاهدیان و ورهرام و روایت جنگ در آثار بختیاری و دالایی، هرکدام بخشی از موضوعات و دغدغه‌های این سینما را نمایندگی می‌کنند.
در این میان، جمله‌های به‌یادماندنی خود این فیلمسازان نیز بخشی از این روایت است؛ از «چشم و چراغ» خواندن سینمای مستند تا «سینمای واقعیت‌ها، صداقت‌ها و عشق» و سینمایی که برای ورهرام، راهی برای رفتن و شناختن سرزمین و انسان‌هاست.
«سینماحقیقت» حالا در آستانه بیست‌سالگی، این مسیر را با نام‌هایی به یاد می‌آورد که هرکدام بخشی از حافظه سینمای مستند ایران را ساخته و به نسل‌های بعد سپرده‌اند؛ بزرگداشت‌هایی که در کنار تقدیر از یک فرد، فرصتی برای مرور بخشی از تاریخ این سینما نیز بوده‌اند.
بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» با دبیری محمد حمیدی‌مقدم، آذرماه امسال برگزار می‌شود.