وقتی طوفانی در زمین رخ می‌دهد، معمولا منطقه محدودی را درگیر می‌کند. برای مثال، ممکن است شمال اروپا با طوفان مواجه شود، اما چنین رویدادی هرگز تمام قاره را فرا نمی‌گیرد. در مریخ شرایط کاملا متفاوت است. هر سه یا چهار سال یک‌بار، طوفانی عظیم در این سیاره شکل می‌گیرد که تمام سطح آن را

وقتی طوفانی در زمین رخ می‌دهد، معمولا منطقه محدودی را درگیر می‌کند. برای مثال، ممکن است شمال اروپا با طوفان مواجه شود، اما چنین رویدادی هرگز تمام قاره را فرا نمی‌گیرد.

در مریخ شرایط کاملا متفاوت است. هر سه یا چهار سال یک‌بار، طوفانی عظیم در این سیاره شکل می‌گیرد که تمام سطح آن را می‌پوشاند. گردوغبار، نور خورشید را مسدود می‌کند و سطح مریخ را در تاریکی فرو می‌برد. چنین وضعیتی می‌تواند در آینده و هنگام استقرار انسان‌ها در سیاره سرخ، مشکلات جدی ایجاد کند.

علت شکل‌گیری این طوفان‌های عظیم مدت‌ها ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده بود، اما اکنون به نظر می‌رسد پاسخ این معما پیدا شده است. گروهی بین‌المللی از دانشمندان، با مشارکت جاناتان پی. موریسون، پژوهشگر ارشد دپارتمان فیزیک و نجوم دانشگاه آرهوس، موفق به شناسایی علت شکل‌گیری طوفان‌های گردوغبار سراسری مریخ شده‌اند. نتایج این تحقیق در نشریه Geophysical Research Letters منتشر شده است.

موریسون درباره یافته‌های این پژوهش توضیح داد:

متوجه شدیم همه‌چیز به تعادل میان گردوغبار و شن موجود در سطح مریخ بستگی دارد. اگر مقدار شن بیش از حد باشد، ذرات وزن زیادی خواهند داشت و نمی‌توانند تا ارتفاع زیادی در جو بالا بروند. از طرف دیگر، بدون وجود شن نیز طوفان قادر به بلند کردن ذرات گردوغبار نخواهد بود و آن‌ها همچنان روی سطح زمین باقی می‌مانند.

دانشمندان روی زمین اطلاعات زیادی درباره نحوه شکل‌گیری طوفان‌های گردوغبار دارند و به نظر می‌رسد بسیاری از همین اصول در مریخ نیز صدق می‌کنند. شن و گردوغبار هر دو نقش اساسی در آغاز این طوفان‌ها دارند. نه بدون شن امکان شکل‌گیری طوفان وجود دارد و نه بدون گردوغبار. در واقع، نسبت میان این دو ماده عامل تعیین‌کننده محسوب می‌شود.

راز طوفان‌های عظیم سیاره سرخ کشف شد؛ چگونه برخورد دانه‌های شن، تمام مریخ را در گردوغبار فرو می‌برد؟ | دیجینوی

دانه‌های شن ذراتی با قطر بین ۰٫۰۶ تا ۲ میلی‌متر هستند، درحالی‌که قطر ذرات گردوغبار کمتر از ۰٫۰۵ میلی‌متر است. هنگامی که طوفان گردوغبار آغاز می‌شود، دانه‌های شن مانند چکش عمل می‌کنند و ذرات ریز گردوغبار را به هوا می‌فرستند. این فرایند جهش یا سالتیشن نام دارد. باد باعث غلتیدن و جهش دانه‌های شن می‌شود و آن‌ها هنگام برخورد دوباره با سطح، مانند چکش‌های کوچکی به زمین ضربه می‌زنند. این برخوردها ذرات گردوغبار چسبیده به سطح را جدا می‌کنند و آن‌ها را در جریان باد معلق نگه می‌دارند تا به لایه تروپوسفر جو برسند. این مرحله تعلیق نامیده می‌شود.

دانه‌های شن معمولا فقط چند متر جابه‌جا می‌شوند، اما گردوغبار می‌تواند مسافت‌هایی به اندازه یک قاره را طی کند. برای نمونه، گاهی گردوغبار برخاسته از صحرای بزرگ آفریقا به دانمارک می‌رسد. همین فرایند با وجود تفاوت‌های بسیار زیاد جو مریخ و زمین، در سیاره سرخ نیز اتفاق می‌افتد.

آزمایشگاه منحصربه‌فرد برای شبیه‌سازی شرایط مریخ

موریسون مدیریت آزمایشگاهی تخصصی را برعهده دارد که نمونه‌های مشابه آن در سراسر جهان بسیار محدود هستند. در زیر ساختمان‌های آجری زردرنگ دانشگاه آرهوس، دو محفظه آزمایشگاهی قرار گرفته‌اند که توانایی شبیه‌سازی طوفان‌های بادی مریخ را دارند.

راز طوفان‌های عظیم سیاره سرخ کشف شد؛ چگونه برخورد دانه‌های شن، تمام مریخ را در گردوغبار فرو می‌برد؟ | دیجینوی

او و همکارانش بیش از ۲۵ سال است که با بازسازی شرایط سطح مریخ در این محفظه‌ها، به بررسی بهتر طوفان‌های گردوغبار این سیاره مشغول هستند.

موریسون درباره امکانات آزمایشگاه توضیح داد:

ما یک محفظه بزرگ محیطی داریم که می‌توانیم شرایط اقلیمی مریخ را در آن شبیه‌سازی کنیم. شن و گردوغبار را داخل محفظه قرار می‌دهیم و با استفاده از فن‌ها، هوا را در آن به جریان می‌اندازیم. به این ترتیب می‌توانیم سرعت دقیق باد و نسبت شن به گردوغبار موردنیاز برای آغاز طوفان را اندازه‌گیری کنیم.

مدل‌هایی که دانشمندان امروزه برای شناخت اقلیم مریخ به کار می‌برند، تا حد زیادی بر پایه آزمایش‌های موریسون و گروهش شکل گرفته‌اند. با وجود این، مدل‌های قبلی هنوز نمی‌توانستند توضیح دهند چه عاملی باعث آغاز طوفان‌های سراسری این سیاره می‌شود.

اکنون یک مدل جدید این مشکل را برطرف کرده است؛ مدلی که شکل‌گیری آن بدون دریافت یک ایمیل غیرمنتظره از سوی پژوهشگری آلمانی که موریسون پیش‌تر او را نمی‌شناخت، احتمالا امکان‌پذیر نبود.

موریسون درباره چگونگی شکل‌گیری این همکاری گفت:

دمتریوس رامته، پژوهشگری از آلمان، با من تماس گرفت و درباره مجموعه‌ای از اندازه‌گیری‌های انجام‌شده توسط ما سؤال کرد که هرگز منتشر نشده بودند. اطلاعات را در اختیارش گذاشتم و او مدل جدیدی توسعه داد که برخلاف نسخه‌های قبلی، نحوه شکل‌گیری این طوفان‌ها را توضیح می‌دهد.

او در ادامه افزود:

رامته نسبت شن به گردوغبار را وارد مدل کرد. وقتی شبیه‌سازی را اجرا می‌کنید، طوفان‌های گردوغبار سراسری به‌طور کاملا طبیعی شکل می‌گیرند. این دستاورد ما را یک قدم به پیش‌بینی‌های قابل‌اعتماد آب‌وهوای مریخ نزدیک‌تر می‌کند.

گامی به سوی پیش‌بینی آب‌وهوای مریخ

شاید پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا در سیاره‌ای بدون ساکنان انسانی غیرضروری به نظر برسد، اما به گفته موریسون، چنین قابلیتی برای ادامه اکتشافات مریخ اهمیت زیادی دارد.

او در این‌باره گفت:

هنگام طراحی مأموریت‌های مریخی امروزی، باید طوفان‌های گردوغبار را در نظر بگیریم. برخی از مریخ‌نوردها و ابزارهایی که به این سیاره می‌فرستیم، با انرژی خورشیدی کار می‌کنند. وقتی سطح آن‌ها با شن و گردوغبار پوشیده شود، از کار می‌افتند و ارتباطمان با آن‌ها قطع خواهد شد.

موریسون همچنین توضیح داد که پیش‌بینی دقیق طوفان‌های بزرگ می‌تواند به حفظ تجهیزات اکتشافی کمک کند:

اگر در آینده بتوانیم طوفان‌های شدید را با دقت بیشتری پیش‌بینی کنیم، شاید بتوانیم مریخ‌نوردها را به مناطق امن هدایت کنیم یا از آن‌ها بخواهیم قطعات حساس خود را تا زمان پایان طوفان در وضعیت محافظت‌شده قرار دهند.

در ژوئن ۲۰۱۸، طوفانی عظیم در مریخ آغاز شد که طی چند هفته تمام سیاره را دربر گرفت. این طوفان سرانجام در ماه اکتبر همان سال فروکش کرد و نور خورشید دوباره به سطح مریخ رسید. این رویداد به نابودی مریخ‌نورد Opportunity ناسا منجر شد که انرژی موردنیاز خود را از پنل‌های خورشیدی تأمین می‌کرد.

تماشا کنید: کشف حیات بیگانه زیر یخ‌های مریخ

از کار افتادن ربات‌های اکتشافی در طوفان‌های گردوغبار یک مسئله است، اما ایجاد سکونتگاه‌های انسانی در مریخ، آن‌طور که ایلان ماسک، میلیاردر آمریکایی، تصور می‌کند، چالشی بسیار بزرگ‌تر خواهد بود. موریسون درباره ضرورت پیش‌بینی دقیق آب‌وهوای مریخ گفت:

اگر قرار باشد انسان‌ها در مریخ زندگی کنند، پیش‌بینی قابل‌اعتماد آب‌وهوا یک ضرورت انکارناپذیر خواهد بود. زندگی در مریخ به‌اندازه کافی دشوار است، اما این طوفان‌ها شرایط را به‌مراتب خطرناک‌تر می‌کنند.

مریخ؛ سیاره‌ای که از توجه دانشمندان دور مانده است

با وجود این پیشرفت مهم در شناخت سامانه‌های آب‌وهوایی مریخ، موریسون همچنان نگاه چندان خوش‌بینانه‌ای به آینده تحقیقات مربوط به این سیاره ندارد.

پس از تغییر جهت‌گیری سیاست‌های ناسا در دوران دولت دونالد ترامپ، توجه به مریخ به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته است.

موریسون در توصیف شرایط فعلی گفت:

در حال حاضر همه‌چیز به ماه مربوط می‌شود. تمرکز اصلی بر بازگرداندن انسان‌ها به ماه و ایجاد یک پایگاه دائمی در آنجا قرار دارد. آمریکا، چین و هند برای رسیدن به ماه با یکدیگر رقابت می‌کنند، اما این رقابت به بهای کاهش تحقیقات درباره مریخ تمام می‌شود.

او در ادامه به لغو یکی از مأموریت‌های مهم فضایی اشاره کرد:

برای مثال، مأموریتی که با هدف بازگرداندن نمونه‌های جمع‌آوری‌شده توسط مریخ‌نورد Perseverance طراحی شده بود، لغو شده است. به‌طور کلی، تأمین بودجه برای تحقیقات مرتبط با مریخ به کاری بسیار دشوار تبدیل شده است.

موریسون از تغییر اولویت‌های اکتشافات فضایی ابراز تأسف می‌کند و معتقد است مریخ از نظر علمی جذابیت بسیار بیشتری نسبت به ماه دارد.

او در پایان گفت:

ماه تقریبا هیچ فعالیت زمین‌شناختی و هیچ اقلیمی ندارد. مریخ شباهت بسیار بیشتری به زمین دارد و احتمالا در گذشته حتی شبیه‌تر به سیاره ما بوده است. دانسته‌هایی که می‌توانیم از ماه به دست آوریم محدود هستند. این تغییر جهت‌گیری در واقع بیشتر با هدف دسترسی به منابع انجام می‌شود.