مشهد- ایرنا- فیلم سینمایی «اودیسه» اثر «کریستوفر نولان» به عنوان دومین فیلم پرفروش سال ۲۰۲۶، پرفروش‌ترین فیلم تاریخ با رده‌بندی سنی R، پرفروش‌ترین فیلم توزیع‌شده توسط کمپانی یونیورسال و یازدهمین فیلم پرفروش تمام دوران‌ها یکشنبه شب با حضور ۲ کارشناس و استاد دانشگاه در موسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی نقد و بررسی شد.
فیلم «اودیسه» ساخته کریستوفر نولان، اقتباسی حماسی از منظومه مشهور هومر است که در سال ۲۰۲۶ اکران شد و داستان بازگشت پررنج اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، به خانه پس از جنگ تروا را روایت می‌کند. نولان در این اثر با ساختاری غیرخطی و استفاده از فلاش‌بک، میان سفر دریایی اودیسئوس و تنش‌های همزمان در ایتاکا جابه‌جا می‌شود.
داستان فیلم با پایان جنگ تروا آغاز می‌شود؛ جایی که اودیسئوس (مت دیمون) پس از پیروزی با حیله اسب تروا، قصد بازگشت به ایتاکا را دارد، اما خشم پوزئیدون، خدای دریاها، سفر او را به یک سرگردانی ده‌ساله تبدیل می‌کند. فیلم برخلاف روایت خطی، با تدوین پرمعما و فلاش‌بک‌های متعدد، همزمان دو خط روایی را پیش می‌برد: ماجراجویی‌های اودیسئوس در دریا و وضعیت بحرانی پنه‌لوپه (آن هاتاوی) و پسرش تلماخوس (تام هالند) در ایتاکا که تحت فشار خواستگاران قرار دارند.
به گزارش ایرنا، استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی در نشست نقد و بررسی این فیلم گفت: کریستوفر نولان در فیلم «اودیسه» حماسه هومر را از چنگال دین یونانی خارج و آن را در چارچوب اخلاقیات الهیات و رتوریک بابلی و به طور خاص مسیحی بازآفرینی کرده است.
یاسر آیین افزود: حماسه هومر نیز نوعی بازآفرینی داستان‌ها و سنت شفاهی است، همچنان که خود هومر به عنوان یک هنرمند اقتباس و بازآفرینی کرده است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: نگاه من این است که همان کاری که هومر نسبت به یک دوره تاریخی قبلی کرده، نولان نیز با خود اثر هومر می‌کند و عناصر پسینی و متاخر را در آن اثر قدیمی بازآفرینی می‌کند این موضوع در الهیات کاملا شناخته‌شده و متداول است.
آیین با بیان اینکه نولان به گفته خودش عامدانه خدایان را حذف کرده است گفت: در دین یونانی، خدایان، درون دنیا هستند و درون‌ماندگارند، برخلاف سنت بابلی که خداوند اساسا خارج از دنیا به تصویر کشیده می‌شود.
وی افزود: در فیلم هیچ خدا یا الهه‌ای دیده نمی‌شود و این ما را به یکتاپرستی اخلاقی یا نوعی اخلاق انتزاعی می‌برد. همچنین قهرمان اودیسه در حماسه هومر شخصیتی مبتنی بر حیله و نیرنگ است، اما اودیسیوس نولان اصلا شبیه به این نیست.
این پژوهشگر ادیان و عرفان با تاکید بر اینکه ایده مرکزی این است که نولان اودیسه هومر را در چارچوب الهیات و رتوریک بابلی بازآفرینی کرده، گفت: خدایان غایبند، نظم اخلاقی به صورت درون‌ماندگار در قوای طبیعی آمده و قهرمان بیش از نیرنگ، درگیر فائق آمدن بر گناهی است که انجام داده است.
آیین با اشاره به فیلم‌های قبلی نولان اظهار کرد: اگر بحث خاطره و حافظه را در کارهای نولان برجسته کنیم، از «مومنتو» گرفته تا «اینسپشن»، و اگر بحث درگیری با والدین را ببینیم که در «اینتراستلار» کاملا دیده می‌شود، و اگر بحث گناه و کفاره قهرمان را ببینیم که در «اوپنهایمر» به اوج می‌رسد، همه این عناصر را می‌توان در «اودیسه» دید.
وی در ادامه با ارجاع به پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان «بازنمایی الگوهای نجات‌شناختی کتاب مقدس در سینمای آخرالزمانی معاصر» گفت: به گفته جوزف کمبل، در داستان‌ها و اسطوره‌ها بیش از دو طرح کلی وجود ندارد؛ قهرمانی که به سفر می‌رود و غریبه‌ای که به شهر می‌آید.
وی افزود: در ادبیات عرفانی ما نیز مفصل گفته شده که پیامبری که از آسمان برمی‌گردد با پیامبری که به آسمان رفته برابر نیست. بازگشت اودیسیوس نولان به خانه شبیه مفهوم «تشووا» یا «تشیه» در الهیات یهودی است.
این پژوهشگر با اشاره به سه آستانه نجات‌شناختی در حافظه بشری اظهار کرد: نخست خانه است، سپس ساحل و در گام سوم، جو یا کهکشان که انسان معاصر به آن دسترسی پیدا کرده است. در همه این فضاها انسان دوباره می‌خواهد به خانه برگردد.
آیین گفت: جان‌سختی و جان‌کندنی اودیسه در حماسه هومر، اینجا به نوعی انتظار برای توبه، پالایش، تزکیه و جبران تبدیل شده است.
وی اظهار کرد: کار نولان را یک شاهکار الهیاتی مسیحی می‌دانم، نه به این معنا که کار پروپاگاندا یا تبلیغی برای مسیحیت است.
این استاد دانشگاه گفت: اودیسه هومر با بازگشت به خانه و پیروزی و انتقام تمام می‌شود، اما در فیلم نولان تازه سفری به غرب آغاز می‌شود؛ زیرا مخاطبان و همرزمان قبلی منتظرند که رستگاری در جهان‌های دیگر اتفاق بیفتد و این نوعی به تعویق انداختن نجات است.
وی افزود: به نظر من نولان اسطوره‌زدایی نکرده، بلکه ظرف اسطوره را جابه‌جا کرده است. نولان اسطوره پرداخته، اما با یک ترجمه و جابه‌جایی با یک «رمزگردانی» اتفاق افتاده است.
اسطوره ساز و کاری برای ساخت معنا در فرهنگ‌ها است
یک پژوهشگر مطالعات فرهنگی نیز در این نشست با اشاره به رویکرد روش‌شناختی خود در تحلیل این فیلم افزود: مطالعات فرهنگی یک دانش میان‌رشته‌ای است و روش مورد استفاده در اینجا،تحلیل انتقادی بازنمایی فرهنگ است که ترکیبی از تحلیل گفتمان انتقادی، نشانه‌شناسی فرهنگی و نقد ایدئولوژیک است.
محمدجواد استادی افزود: در لایه نخست مساله اسطوره و نسبت آن با ساخت معنا مطرح است. اسطوره فقط به معنای داستان کهن نیست، بلکه سازوکاری برای ساخت معنا در فرهنگ‌هاست. فرهنگ از دل رویدادهای پیچیده تاریخی، شخصیت‌ها و رویدادهایی را انتخاب و به آن‌ها جایگاه نمادین می‌بخشد و بخشی از حقیقت را برجسته و بخشی را به حاشیه می‌راند.
وی با اشاره به تفاوت روایت‌ها از جنگ تروآ اظهار کرد: یک روایت، روایت فاتحانه است که جنگ را نبوغ نظامی می‌داند و روایت دیگر از دید ساکنان تروآ فاجعه است. فیلم نولان با بازگشت‌های مکرر به ویرانی تروآ، فقط پیروزی را نمایش نمی‌دهد و خاطره ویرانی را به تصویر قهرمان گره می‌زند.
یک پژوهشگر با اشاره به اهمیت زبان سیاسی در جنگ افزود: کارگزاران نظامی و دولت‌ها معمولاً از واژه‌هایی مانند بقا، امنیت، نظم و افتخارآفرینی استفاده می‌کنند که این واژه‌ها خنثی نیستند و می‌توانند بخشی از واقعیت را آشکار یا پنهان کنند. تحلیل گر فرهنگی باید مناسبات تصمیم‌گیری و توزیع رنج را در پس این مفاهیم ببیند.
استادی با اشاره به تفاوت حافظه رسمی و حافظه زیستی اظهار کرد: حافظه رسمی از پیروزی‌ها، فرماندهان و نقاط عطف سخن می‌گوید، اما حافظه زیستی یادآور رنج‌ها، اضطراب‌ها و عذاب‌های فردی است. در فیلم نولان، یادآوری مردان از دست رفته و ویرانی‌ها باعث می‌شود تصویر پیروزمندانه و یکنواخت از قهرمان باقی نماند.
وی با تاکید بر اهمیت نظریه حافظه و مطالعات تروما گفت: اگر جوامع فقط فاتحان خود را به خاطر بسپارند و رنج رنج‌دیدگان را فراموش کنند، حافظه به ابزاری برای بازتولید قدرت تبدیل می‌شود. پایان فیلم نولان نیز با مضمون فراموشی خطاهای تاریخی و احتمال تکرار آن‌ها پیوند می‌خورد.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی گفت: در فیلم اودیسه، خانه معنایی فراتر از جغرافیا دارد. خانه جایی است که انسان با خانواده، گذشته، زبان و موقعیت اجتماعی خود پیوند دارد. اودیسه فقط نمی‌خواهد به یک جزیره برسد، بلکه می‌خواهد روابط از دست رفته زندگی خود را احیا کند.
استادی با تاکید بر اینکه هویت یک چیز بسته و ثابت نیست، اظهار کرد: هویت در طول تاریخ و بر اساس تجربه شکل می‌گیرد. اگر تحولات جامعه ایرانی نادیده گرفته شود، نتیجه سال‌ها بی‌توجهی به تغییرات خواهد بود.
وی با انتقاد از رویکردهای سطحی به سینما گفت: سینما را نباید فقط به مثابه رسانه دید. سینما فراتر از آن چیزی است که تصور می‌کنیم و ما در ایران با گونه‌های متعددی از سینما مواجه هستیم که نیازمند تحلیل جدی است.