آبان‌ماه، یادآور شهادت یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ دفاعی کشورمان است؛ مردی که با تکیه بر خودباوری، دانش بومی و نگاهی بلند، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری توان موشکی ایران داشت.
به گزارش مشرق، آبان‌ماه، یادآور شهادت یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ دفاعی کشورمان است؛ مردی که با تکیه بر خودباوری، دانش بومی و نگاهی بلند، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری توان موشکی ایران و افزایش قدرت بازدارندگی و پاسخگویی سریع به تهدیدهای دشمنان ملت ایران ایفا کرد. سردار شهید حسن طهرانی‌مقدم، بنیان‌گذار مسیری بود که از روزهای دشوار دفاع مقدس آغاز شد و در سال‌های بعد، به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت دفاعی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد.
پانزدهمین سالگرد شهادت سردار حسن طهرانی‌مقدم، فرصتی برای بازخوانی زندگی و کارنامه مردی است که نامش با یکی از مهم‌ترین تحولات راهبردی در ساختار دفاعی کشور گره خورده است. اهمیت این شخصیت تنها در مسئولیت‌های نظامی یا دستاوردهای فنی او خلاصه نمی‌شود؛ آنچه طهرانی‌مقدم را به چهره‌ای ماندگار تبدیل کرد، توانایی تبدیل یک نیاز راهبردی به حرکتی علمی، صنعتی و سازمان‌یافته بود؛ حرکتی که در شرایط محدودیت‌های گسترده تسلیحاتی و فشارهای خارجی شکل گرفت و به‌تدریج ظرفیت‌های جدیدی را در اختیار نیروهای مسلح قرار داد.
در روزگاری که کشورمان درگیر جنگ تحمیلی بود و زیرساخت‌های دفاعی ایران با کمبود تجهیزات و امکانات مواجه بودند، ضرورت برخورداری از توان پاسخگویی مؤثر به حملات دشمن بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شد. در چنین شرایطی، طهرانی‌مقدم و همرزمانش با درک اهمیت توپخانه و سپس توان موشکی، فعالیت خود را در این عرصه آغاز کردند. او به‌خوبی می‌دانست که اتکا به توان نظامی دیگران، به‌ویژه در شرایط جنگی، نمی‌تواند امنیت پایدار برای کشور ایجاد کند و ایران برای دفاع از سرزمین و منافع خود باید به ظرفیت‌های داخلی تکیه داشته باشد.
از توپخانه دفاع مقدس تا شکل‌گیری قدرت موشکی
حسن طهرانی‌مقدم ششم آبان ۱۳۳۸ در محله سرچشمه تهران متولد شد. او پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در سال ۱۳۵۹ به سپاه پاسداران پیوست و فعالیت خود را با مسئولیت اطلاعات منطقه ۳ سپاه شمال آغاز کرد. با شروع جنگ تحمیلی، مسیر فعالیت او به‌تدریج به حوزه‌های عملیاتی و پشتیبانی آتش تغییر یافت؛ حوزه‌ای که بعدها به نقطه آغاز یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های نظامی زندگی او تبدیل شد.
طهرانی‌مقدم در سال‌های ابتدایی جنگ، با شناسایی ضعف آتش پشتیبانی نیروهای ایرانی در برابر ارتش عراق، ضرورت ایجاد ساختاری منسجم برای توپخانه سپاه را دنبال کرد. او در پاییز ۱۳۶۰ طرح ساماندهی آتش پشتیبانی و خمپاره‌اندازها را ارائه داد و در ادامه، در سازماندهی یگان‌های توپخانه نقش مؤثری ایفا کرد. این تجربه، نخستین گام در مسیری بود که چند سال بعد به ایجاد ساختار موشکی سپاه انجامید.
در آبان ۱۳۶۲ مأموریت راه‌اندازی و سازماندهی یگان موشکی زمین به زمین سپاه به او واگذار شد. این مسئولیت در شرایطی شکل گرفت که عراق با استفاده از موشک‌های بالستیک، شهرهای ایران را هدف قرار می‌داد و کشورمان برای پاسخ متقابل با محدودیت‌های جدی مواجه بود. نخستین تجربه‌های موشکی ایران در همین دوران شکل گرفت و در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک ایران به سمت کرکوک شلیک شد؛ اتفاقی که نقطه عطفی در تاریخ دفاعی کشور به شمار می‌رفت.
پس از آن، طهرانی‌مقدم در سال ۱۳۶۴ به فرماندهی موشکی نیروی هوایی سپاه منصوب شد و مسئولیت توسعه و سازماندهی این توان را برعهده گرفت. اهمیت کار او در این بود که موضوع موشک را صرفاً به خرید و به‌کارگیری چند سامانه محدود نکرد، بلکه از همان ابتدا به دنبال ایجاد دانش، نیروی انسانی متخصص، زیرساخت‌های فنی و ظرفیت تولید داخلی بود.
خودباوری علمی؛ مهم‌ترین میراث طهرانی‌مقدم
یکی از ویژگی‌های برجسته شهید طهرانی‌مقدم، باور عمیق او به توانایی متخصصان ایرانی بود. او در شرایطی که دسترسی کشور به فناوری‌های پیشرفته نظامی با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بود، تلاش کرد وابستگی به خارج را به فرصتی برای شکل‌گیری دانش بومی تبدیل کند. این رویکرد، به‌تدریج از مرحله استفاده از تجهیزات موجود و مهندسی معکوس عبور کرد و زمینه را برای طراحی، توسعه و تولید سامانه‌های موشکی در داخل کشور فراهم ساخت.
در واقع، دستاورد اصلی او تنها در ساخت یک موشک یا افزایش برد یک سامانه خلاصه نمی‌شد؛ بلکه ایجاد یک زنجیره علمی و صنعتی بود که بتواند به‌صورت مستمر نیازهای دفاعی کشور را شناسایی و برای آن راه‌حل ارائه کند. این نگاه، اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا قدرت موشکی بدون برخورداری از نیروی انسانی متخصص، مراکز تحقیقاتی، توان صنعتی و امکان به‌روزرسانی مستمر، نمی‌تواند به یک ظرفیت پایدار دفاعی تبدیل شود.
توسعه خانواده‌های مختلف موشکی و حرکت به سمت افزایش برد، دقت و قابلیت اطمینان سامانه‌ها، بخشی از مسیری بود که با تلاش او و همکارانش دنبال شد. بعدها دستاوردهایی در حوزه موشک‌های سوخت جامد و مایع، سامانه‌های نقطه‌زن و افزایش توان عملیاتی موشکی کشور به دست آمد که نشان می‌داد پایه‌گذاری یک ساختار تحقیقاتی و تولیدی تا چه اندازه در استمرار پیشرفت دفاعی اهمیت دارد.
بازدارندگی؛ دستاورد راهبردی یک مسیر بلندمدت
برای درک اهمیت خدمات طهرانی‌مقدم باید به شرایط امنیتی منطقه و جایگاه قدرت موشکی در معادلات بازدارندگی توجه کرد. کشوری که در محیطی مملو از تهدیدهای نظامی قرار دارد و با محدودیت‌های خرید تسلیحات پیشرفته مواجه است، ناگزیر باید برای دفاع از خود ظرفیت‌های مستقل ایجاد کند. توان موشکی در چنین شرایطی، یکی از ابزارهای مهم پاسخگویی به تهدیدها و افزایش هزینه هرگونه ماجراجویی نظامی علیه کشور است.
در دوران دفاع مقدس، برد موشک‌های در اختیار ایران به حدود ۳۰۰ کیلومتر محدود بود؛ اما امروز، بر اساس دستاوردهای اعلام‌شده در حوزه دفاعی، سامانه‌های موشکی کشور به بردهایی در حدود دو هزار کیلومتر و قابلیت‌های پیشرفته‌تری در زمینه دقت اصابت دست یافته‌اند. این فاصله، صرفاً یک تحول عددی نیست؛ بلکه حاصل سال‌ها تحقیق، تجربه‌اندوزی، توسعه زیرساخت‌های صنعتی و انتقال دانش میان نسل‌های مختلف متخصصان است.
البته قدرت موشکی را نباید تنها با شاخص برد سنجید. دقت، قابلیت اطمینان، تنوع سامانه‌ها، سرعت آماده‌سازی و امکان پاسخگویی متناسب با نوع تهدید نیز از مؤلفه‌های مهم این توان محسوب می‌شوند. آنچه در این میان اهمیت دارد، شکل‌گیری ظرفیتی است که محاسبات طرف مقابل را با پیچیدگی بیشتری مواجه می‌کند و امکان تحمیل هزینه‌های سنگین به هرگونه اقدام تجاوزکارانه را افزایش می‌دهد.
از همین منظر، نقش طهرانی‌مقدم در شکل‌گیری قدرت بازدارندگی ایران فراتر از یک مسئولیت نظامی متعارف است. او در واقع در بنیان‌گذاری ساختاری مشارکت داشت که قرار بود نیازهای دفاعی کشور را در بلندمدت و با اتکا به توان داخلی تأمین کند. ساختاری که پس از شهادتش نیز به فعالیت خود ادامه داد و دستاوردهای نسل‌های بعدی متخصصان را امکان‌پذیر ساخت.
میراث مدیریتی؛ از شناسایی استعدادها تا پرورش نسل متخصص
یکی دیگر از ابعاد کمتر مورد توجه زندگی طهرانی‌مقدم، شیوه مدیریت و سازماندهی نیروها بود. او به جای تمرکز صرف بر ساختارهای بزرگ و پیچیده اداری، به گروه‌های کاری متخصص، چابک و هدفمند اعتقاد داشت. باور او این بود که برای رسیدن به دستاوردهای بزرگ، باید استعدادها را شناسایی کرد، به جوانان میدان داد و محیطی فراهم آورد که ایده‌های علمی بتوانند به محصول و نتیجه عملی تبدیل شوند.
این شیوه مدیریتی، به‌ویژه در حوزه‌هایی که نیازمند نوآوری و حل مسائل پیچیده فنی هستند، اهمیت زیادی دارد. طهرانی‌مقدم نشان داد که محدودیت منابع لزوماً به معنای توقف پیشرفت نیست و گاهی می‌توان با مدیریت درست، اعتماد به نیروی انسانی و استمرار تلاش، موانع بزرگ را پشت سر گذاشت.
از این منظر، مکتب مدیریتی او صرفاً متعلق به حوزه دفاعی نیست. خودباوری، نظم سازمانی، جسارت در تصمیم‌گیری، پذیرش ریسک محاسبه‌شده، حمایت از نیروهای جوان و نگاه بلندمدت، مؤلفه‌هایی هستند که می‌توانند در عرصه‌های علمی، صنعتی و اقتصادی کشور نیز مورد استفاده قرار گیرند.
شهادتی که پایان یک مسیر نبود
سرانجام ۲۱ آبان ۱۳۹۰، سردار حسن طهرانی‌مقدم در جریان انفجار در پادگان شهید مدرس در منطقه بیدگنه ملارد، به همراه جمعی از همکارانش در سازمان جهاد خودکفایی سپاه به شهادت رسید. او در حالی از میان هم‌رزمان خود رفت که همچنان در مسیر تحقیقات و فعالیت‌های مرتبط با توسعه توان موشکی کشور قرار داشت. شهادت او ضایعه‌ای بزرگ برای مجموعه دفاعی ایران بود، اما مسیری که پایه‌گذاری کرده بود، متوقف نشد.
اکنون در پانزدهمین سالگرد شهادت این فرمانده، بازخوانی کارنامه او باید فراتر از یادآوری خاطرات و مرور دستاوردهای گذشته باشد. آنچه می‌تواند میراث طهرانی‌مقدم را زنده نگه دارد، استمرار همان روحیه‌ای است که در سال‌های جنگ و پس از آن، محدودیت را به انگیزه‌ای برای پیشرفت تبدیل کرد.
در کنار این موضوع، باید توجه داشت که اقتدار دفاعی تنها با تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته حفظ نمی‌شود. انسجام ملی، اعتماد عمومی، پشتیبانی اجتماعی، توان علمی و اقتصادی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف کشور نیز از ارکان مهم امنیت پایدار هستند. قدرت دفاعی زمانی از پشتوانه‌ای مستحکم برخوردار خواهد بود که دستاوردهای آن با پیشرفت علمی و صنعتی و همدلی ملی همراه شود.
پانزده سال پس از شهادت پدر موشکی ایران، شاید مهم‌ترین پیام زندگی او این باشد که قدرت واقعی در انتظار برای رفع محدودیت‌ها شکل نمی‌گیرد؛ بلکه در اراده عبور از محدودیت‌ها، اعتماد به توان داخلی و ساختن آینده‌ای مستقل ریشه دارد. طهرانی‌مقدم از یک نیاز دفاعی در روزهای جنگ، مسیری راهبردی برای نسل‌های بعدی ساخت؛ مسیری که امروز یکی از مؤلفه‌های اصلی توان بازدارندگی و پاسخگویی دفاعی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.
او رفت، اما اندیشه‌ای که بر خودباوری و جهاد علمی استوار بود، باقی ماند؛ اندیشه‌ای که ارزش آن نه فقط در آنچه ساخته شد، بلکه در ظرفیتی است که برای ادامه ساختن در نسل‌های بعدی به یادگار گذاشت.