تهران- ایرنا- یک سال پس از تخریب خانه تاریخی امین‌لشکر در محله عودلاجان و در حالی که وعده مرمت و احیای این بنای کهن داده شده بود، تلی از خاک و آوار همچنان تنها نشانه باقیمانده از این اثر تاریخی است؛ وضعیتی که از بلاتکلیفی سرنوشت این خانه و بی‌نتیجه ماندن وعده‌های احیا حکایت دارد.
به گزارش خبرنگار ایرنا، زمانی که میرزا قهرمان قمشه‌ای، همان امین‌لشکر ولخرج اما باهنر در سال ۱۲۹۲ قمری، آجرهای سرخ و گچ‌بری‌های تجملی عمارت خود را در ضلع شرقی میدان توپخانه برپا کرد، گویی می‌خواست شکوه دوران قاجار را در قلب تهران جاودانه کند. اما امروز آنچه از آن عمارت باشکوه که زمانی محل استقرار بانک‌های بزرگ بود، باقی مانده، چیزی جز بقایای زخمی از جنس آجر و خاک نیست. خانه‌ای که روزگاری با الماس و نقد از دست امین‌لشکر خارج شد اکنون در آستانه محو شدن کامل از حافظه بصری تهران قرار دارد، میراثی که نه با سیاست بلکه با بی‌توجهی در حال فروپاشی است.
امین‌لشکر که بود؟
«امین‌لشکر» از رجال دربار قاجار، نام کاملش «میرزا قهرمان قمشه‌ای اصفهانی امین‌لشکر» بود که در سال ۱۲۹۲ قمری وزیر گمرکات و رئیس خالصجات بود و در آن سال‌ها عمارت آجری وسیع زیبا و بسیار مجللی را در ضلع شرقی میدان توپخانه بنا کرد. عبدالله مستوفی در صفحه ۱۳۸ جلد اول کتاب «شرح زندگانی من» درباره این عمارت نوشته است: او مبلغی به ناصرالدین‌شاه داد تا اجازه گشودن در به میدان و احداث سردر نمود و با گچ‌بری‌های تجملی و بنای زیبای خود بر شکوه میدان افزود، اما وی که بسیار ولخرج بود سرانجام به واسطه همین اعمالش مجبور به فروش آن خانه مجلل شد که مدت‌ها محل استقرار بانک انگلیسی شاهی یا شاهنشاهی بود و پس از آن نیز بانک بازرگانی ایران در آنجا استقرار یافت.
امین‌لشکر در سمت وزیر گمرک‌خانه و رئیس خالصجات مبالغ زیادی برداشت کرد و کم آورد. او در دوم ذیحجه سال ۱۳۰۲ قمری از سمت خود معذول شد. با آنکه ۱۵ هزار تومان بدهی‌اش را شاه بخشید، اما مجبور شد که خانه و عمارت خود را در میدان توپخانه به شاه واگذار کند.
در روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه صفحه ۴۰۶ آمده است که «خانه امین‌لشکر را امین‌الدوله از شاه خرید، ۱۵ هزار تومان که یک جغه الماس هشت هزار تومانی داد و ۷ هزار تومان نقد.» (تهران‌نامه ـ داریوش شهبازی).
خانه «امین‌لشکر»، که در فهرست میراث ملی ثبت شده و در قلب بافت تاریخی ثبت ملی محله عودلاجان تهران واقع شده است روز سه‌شنبه دوم دی‌ماه ۱۴۰۴ تخریب شد.
این بنای قاجاری که به دلیل ارزش‌های تاریخی و فرهنگی در تاریخ ۱۴۰۲/۱۱/۲۳ با شماره ۳۴۰۰۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود، به پشتوانه همین ارزش‌ها در اواسط دهه ۹۰ به عنوان محلی برای ارتقای خدمات فرهنگی و گردشگری توسط شهرداری منطقه ۱۲ خریداری شد.
امین‌لشکر در روزگاری که در دهه ۸۰ تخریب‌های گسترده‌ای در قالب طرح «خانه‌های خالی از سرنگ» در محدوده برازجان رخ داد، از موج تخریب‌ها جان سالم به در برد اما آنطور که فعالان میراث فرهنگی گزارش کرده‌اند به نظر می‌رسد این‌بار نتوانست از این سرنوشت در امان بماند.
اما فشارها و مطالبه‌گری‌های گسترده کنشگران حوزه میراث فرهنگی، نهادهای رسانه‌ای و دغدغه‌مندانِ بافت های تاریخی، پس از تخریب باعث شد تا در سال گذشته، مسئولان مربوطه وعده مرمت و بازسازی و احیای این میراث تاریخی بدهند، اما این وعده‌ها و تعهدات همچنان در مرحله «قول و شعار» باقی مانده و به مرحله «عمل» نرسیده‌اند.
این ویرانی تنها به دیوارها و بناهای تاریخی محدود نمی‌شود بلکه سایه سنگینی از ناامنی بر زندگی ساکنان محله افکنده است. یکی از ساکنان محله که نخواست نامش فاش شود با لحنی لرزان از وضعیت فعلی می‌گوید که با تخریب بناها و از دست رفتن بافت اصلی حتی تردد در کوچه‌ها نیز به چالشی ترسناک بدل شده است.
وی می‌گوید: حالا دیگر از عبور از این مسیرها به خانه می‌ترسیم، تاریکی مطلق و نبود روشنایی این محدوده را به پناهگاهی برای ناامنی تبدیل کرده است.
این شهروند و ساکن محل که خانمی جوان بود، گفت که نگران تردد فرزندانشان هستند. نه تنها او که همه محل بخاطر مخاطرات احتمالی در منطقه نگرانند و اینکه این مخروبه ها محل تجمع معتادان و اراذل و اوباش شده است.
توپ‌بازی نهادها؛ مقصر کیست؟
یک پژوهشگر و کنشگر میراث فرهنگی با تشریح جزئیات تخریب خانه تاریخی «امیر لشکر» از روند فرسایش و نابودی بناهای ثبتی در محله تاریخی عودلاجان انتقاد کرد و خواستار شفاف‌سازی درباره سرنوشت این خانه ملی شد.
وحید شهاب در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به تخریب مهم‌ترین بنای میراثی این محدوده در سال‌های اخیر اظهار کرد: طی سال‌های گذشته چندین خانه باارزش میراثی در این محوطه تخریب شدند اما مهم‌ترین بنایی که در سال‌های اخیر آسیب دید، رسانه‌ای و سرانجام در ۱۳ دی‌ماه ۱۴۰۴ تخریب کامل شد، «خانه تاریخی امیر لشکر» بود؛ بنایی باارزش که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود و مستندات و اخبار آن در رسانه‌ها بازتاب گسترده‌ای داشت.
این کنشگر میراث فرهنگی با انتقاد شدید از فرافکنی نهادهای مسئول در قبال تخریب و مرمت دوباره این اثر ملی تصریح کرد: پس از تخریب خانه امیر لشکر، شهرداری و نیروی انتظامی هرکدام دیگری را مقصر دانستند و توپ را به زمین یکدیگر انداختند این در حالی است که طبق قانون مجازات اسلامی، تخریب آثار ملی جرم است و باید با عاملان اصلی برخورد قانونی شود.
وی با اشاره به واکنش‌های فرمایشی پس از تخریب این خانه تاریخی افزود: پس از این واقعه تلخ، شاهد بودیم که تحت عنوان «کانکس گلشن» برنامه‌ریزی‌هایی انجام دادند، فیلمبردار به محل آوردند و ادعا کردند که قرار است خانه را احیا کنند و برنامه‌هایی دارند اما امروز با گذشت زمان می‌بینیم که وضعیت میدان هیچ تغییری نکرده و این اقدامات صرفاً نمایشی بوده است.
شهاب تأکید کرد: تخریب خانه‌ای همچون امیر لشکر که دارای شماره ثبت ملی است، نشان‌دهنده خلأ نظارتی جدی و بی‌توجهی به هویت تاریخی تهران است و اگر با این دست‌اندازی‌ها برخورد قاطع نشود، سایر بناهای باارزش باقیمانده در بافت عودلاجان نیز به همین سرنوشت دچار خواهند شد.
طرح مرمت در حال آماده سازی است
سید احمد علوی، عضو و رئیس کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران در گفت وگو با ایرنا با اشاره به اقدامات انجام شده برای حفاظت از خانه های تاریخی منطقه ۱۲ تهران گفت: در یکی از خانه های میراثی این منطقه که حدود ۲۰۰ سال قدمت دارد در دوره پنجم مدیریت شهری، سه دانگ از ملک بابت مطالبات پیمانکاران واگذار شده بود که با پیگیری‌های انجام شده این سهم مجدداً به شهرداری بازگردانده شد.
وی افزود: پس از آغاز به کار دوره ششم، شورا این موضوع مورد پیگیری قرار گرفت و با تأمین طلب پیمانکار سه دانگ واگذارشده به شهرداری بازگردانده شد تا این بنای تاریخی از چرخه حفاظت و مدیریت شهری خارج نشود، در حال حاضر نیز طرح مرمت این خانه آماده شده و عملیات مرمت آن در حال اجراست.
علوی همچنین درباره خانه تاریخی امین لشکر گفت: متأسفانه اتفاق نامناسبی برای این مجموعه رخ داد و یکی از مجموعه های امنیتی با این استدلال که معتادان در این محل تجمع می کردند، اقدام به استقرار خودرو در بخشی از خانه کرده بود که به بنا آسیب زده بود.
عضو شورای اسلامی شهر تهران ادامه داد: با اطلاع از این موضوع، سریعاً در محل حاضر و مانع ادامه این تخریب شدیم و هم پیگیری کردیم تا طرح مرمت خانه با سرعت آماده شود و عملیات مرمت آن انجام گیرد.
روایت تضاد میان «آرزوی امین‌لشکر برای جاودانگی» و «واقعیت نابودی امروز» که اکنون شاهدش هستیم و وعده ای که بر زمین مانده، ویرانه ای که دیگر حرفی برای گفتن ندارد و مخروبه ای که جز خاک و زباله هایی که در اثر تخریب جمع شده چیزی را نمی بینیم.
متاسفانه بر اساس مشاهدات خبرنگار ایرنا، آنچه امروز شاهدش هستیم بنایی تخریب شده و تلی از ویرانی تنها بقایای این اثر تاریخی است که جز ویرانه و مخروبه ای بیش نمانده است. این میان مشخص نیست که مقصر ویرانی این اثر تاریخی به راستی چه کسی است، چرا مرمت به جایی نرسیده و قرار شده توپ بر زمین چه کسی بیفتد؟.