سینماپرس: «مهدی سجاده‌چی» با اشاره به حلقه مفقوده مدیریتی در کشور، گفت: ما تثبیت‌کننده نداریم. منظورم از تثبیت‌کننده این است که شما بفهمید یک چیزی درست است و یک چیز دیگر غلط است و بعد همان موضوع درست را تثبیت کنید تا بتوانید از آن نقطه حرکت بعدی را آغاز کنید. ما انگار این مرحله را طی نمی‌کنیم. به نظرم این مسئله فقط به انقلاب مربوط نیست. ۱۵۰ سال است که ما شکلی از توسعه را دنبال می‌کنیم که در آن بیشتر و مداوم فقط امر تجربه شده قابل تداوم است. یعنی واضح است که اگر نو شدن اصل باشد این‌طور ما نو نمی‌شویم، مکرر تکرار می‌شویم.

«مهدی سجاده‌چی» فیلمنامه‌نویس سینما و تلویزیون و رئیس پیشین کانون فیلمنامه‌نویسان سینمای ایران در گفت‌وگو با خبرنگار سینماپرس، با اشاره به وابستگی بخش خصوصی سینما به بخش دولتی، اظهار داشت: بخش خصوصی وابستگی زیادی به بخش دولتی دارد پس ابتدا باید ببینیم بخش دولتی برای تغییر بدوا چه کار جدید و متفاوتی می‌تواند انجام دهد. در هیچ جای دنیا «یک فیلم» نمی‌تواند به جریان کلی سینما تبدیل شده و تأثیر تامه داشته باشد. ممکن است فیلمی مشخصاً تبدیل به یک جریان شود و تأثیر مثبتی بگذارد، اما اگر درباره مفهومی به نام «سینمای کشور صاحب سینما» صحبت می‌کنیم و مثلاً آمریکا، هندوستان و برخی کشورهای دیگر را در این دسته قرار می‌دهیم و ما هم به‌عنوان یک کشور صاحب سینما مطرح هستیم، در آن صورت تأثیر دولت در تغییرات عمده و مداوم بسیار زیاد است.

نویسنده فیلم سینمایی «سوفی و دیوانه» با اشاره به وضعیت بخش‌های فرهنگی دولت‌ها در ادوار گذشته، بیان کرد: اگر به دو سال قبل برگردیم، حتی در بهترین حالت بخش‌های فرهنگی دولت‌ها چندان پیشرو و خلاق نبودند. بیشتر همان کارهای اداری قبلی را انجام می‌دادند. حداکثر تفاوت این بود که گرایش سیاسی آنها متفاوت بود و حاصل آن، چهار یا پنج فیلم با آن گرایش سیاسی، نسبت به دولت قبلی شانس بیشتری برای ساخته شدن داشتند. بعد هم در دولت بعدی این روند معکوس می‌شد. تفاوت بیشتر از این نبود.

او ادامه داد: بعد از جنگ ۱۲ روزه، شرایط تغییر کرد. من خودم شخصاً روز چهارم مطمئن بودم که آن نبرد خاص تمام شده است. البته نظر من اهمیتی ندارد، اما در جامعه، به‌خصوص در میان مدیران و مسئولان، این تصور وجود داشت که جنگ تمام نشده و ممکن است یا حتما ادامه پیدا می‌کند. یعنی کاری نمی‌شود کرد! نبرد ۱۲روزه تمام شد، اما احساس تداوم آن، در میان مدیران ما باقی ماند؛ کاری انجام نشد، تا دوباره به جنگ رمضان رسیدیم.

این فیلمنامه‌نویس با اشاره به عملکرد مدیران در نبود فشارهای خارجی، تصریح نمود: این مثال را زدم تا بگویم زمانی که هیچ نیرو یا اهرم قدرتمند خارجی، خارج از سینما و خارج از مرزها، مدیران ما را تحت فشار قرار نداده بود، آنها عملاً چیز زیادی از خودشان بروز نمی‌دادند. همین آیین‌نامه پروانه ساخت که حدود ۴۰ سال است همه را درگیر کرده، نمونه‌ شاخصی‌ست. اصلاً کاری به درست یا غلط بودن آن ندارم؛ اما آیا اشکالی دارد وقتی ۴۰ سال است همه می‌گویند این آیین‌نامه اشکال دارد، تغییر کند؟

وی افزود: مدام در این زمینه عقب و جلو می‌رویم؛ مثل آسانسوری که یک‌بار به سمت برداشتن این آیین‌نامه حرکت می‌کند و دوباره پایین می‌آید. نهایت نوآوری و خلاقیت ساختار دولتی ما در این حد است که بخواهد یک آیین‌نامه معمولی و ساده را تغییر دهد؛ آن هم در حالی که همین کار را هم انجام نمی‌دهد.

رئیس پیشینکانون فیلمنامه نویسان سینمای ایران بیان کرد: خب، با این شرایط چطور انتظار داریم یک فیلمنامه‌نویس بیاید و کاری انجام دهد که جریان سینما را تغییر بدهد؟ این همه مقدمه چیدم که با خشم همین را بگویم.

سجاده چی با بیان این مطلب که درباره کنش‌های فردی یا گروهی باید واقع‌گرا بود؛ تصریح نمود: به اصطلاح امروزی خیابان مؤثر است اما همه چیز نیست و هرکس بخواهد خیابان را به اهرم همه‌چیز تغییر دهد دست‌کم من شک ندارم که موضوع از آن به‌بعد صرفا استفاده سیاسی‌ست.

نویسنده فیلم های «گام های شیدایی» و «روز سوم» در ادامه با اشاره به نقش حضور مردم در میدان و خیابان، بیان کرد: مردمی که در میدان و در خیابان حضور دارند، تأثیر زیادی روی عملکرد میدان گذاشتند و می‌گذارند اما اگر توقع داشته باشیم آن‌ها تمام مسیر یک جنگ چندلایه را تعیین کنند نادرست است، اگر نگوییم شبهه‌ناک. مشخص است که خیابان به مردان میدان انگیزه و توان روحی می‌دهد؛ اما فقط همین.

سجاده‌چی با اشاره به امکان تبدیل شدن رفتارهای جمعی به یک اهرم سیاسی، اظهار داشت: اینکه بعد، به‌تدریج احساس می‌کنیم این اتفاق در همه جا در حال رخ دادن است، لزوماً فقط به این دلیل نیست که مسئولان به تکاپو افتاده‌اند تا یک تفکر یا ایده خوب را دنبال کنند. منظورم این است که رفتارهای جمعی، خیلی زود می‌تواند به یک اهرم دم‌دستی و ساده تبدیل شود. تازه این اهرم درصورت تداوم غیرضروری، ناگزیر و در نهایت مِلک گروهی می‌شود که می‌توانند از آن برای اهداف خودشان استفاده کنند.

وی متذکر شد: اصلاً نمی‌گویم آن اهداف بد هستند یا خوب؛ بحث من این است که این ظرفیت باید به‌شکل دقیق مدام سنجیده و پاییده شود و ضمنا خودش هم ترازوی دولت باشد. رهایش کنید حتی قابلیت استحاله و کارکرد معکوس هم دارد.

وی افزود: به‌جز این پیام‌های رهبری هم که بر مسائل فرهنگی و هنری تأکید داشته‌اند، احتمالا بهترین ابزار دولت بود، و اتفاقا نقدهای ایشان به مدیریت فرهنگ، حرکت درست و معقول را به مدیران دولتی نشان می‌داد.

این فیلمنامه‌نویس با اشاره به آنچه حلقه مفقوده مدیریتی کشور می‌داند، تصریح نمود: شاید حلقه مفقوده مدیریتی ما این باشد که در ساختار و در شکل‌گیری جامعه مدنی جدیدمان با یک مسئله مواجهیم. همه می‌دانیم که کشور ما دائماً در حال نو شدن و تغییر است. شاید کمتر کشوری در حدود ۵۰ سال گذشته به اندازه ایران دستخوش تغییر شده باشد؛ چه از درون جامعه و در باطن آن و چه در ظاهر و شکل بیرونی جامعه.

او ادامه داد: اما در این شکل‌گیری و تغییرات، به نظر می‌رسد بایستی تاکنون ابزاری تعبیه می‌شدند که برخی پدیده‌ها را تثبیت کنند تا امکان حرکت واقعی رو به جلو فراهم شود. اما انگار ما هربار مسیری را طی می‌کنیم، دوباره به عقب برمی‌گردیم و بعد از مدتی همان مسیر را دوباره طی می‌کنیم و باز و باز و باز.

نویسنده مجموعه تلویزیونی «شهریار» با انتقاد از محدود شدن نگاه‌های مؤثر بر افکار عمومی، بیان کرد: هرکه ادعای تنظیم افکار عمومی را دارد، نه فقط مدیران دولتی، هرکه در شکل دادن به ذهنیت عمومی نقش دارد؛ همه آن‌ها عموما دو یا سه نوع نگاه بیشتر برای کار خود ندارند. در چند دهه گذشته این نگاه‌ها با عناوین مختلفی مثل اصولگرا و اصلاح‌طلب مطرح شده‌اند و گاهی نیز جریان‌های افراطی‌تر در هر دو سو شکل گرفته‌اند با ادعای تفاوت بنیادین که در شرایط خاص معلوم می‌شد تفاوت بنیادینی در کار نیست. اما بدیهی‌ست که قطعا راه‌های دیگری هم وجود داشته که امروز به این‌جا رسیده‌ایم. جایی خیلی دورتر از «طلب» و «گرا»

وی افزود: حرف من این است که اگر به این مسیر نگاه کنید، با وجود همه تغییرات، همچنان توصیه می‌شود در همان مسیرها حرکت کنیم. مسیر همان آدم‌ها و همان افکار که عموما حتی مردم دیگر آن‌ها را نمی‌بینند؛ دور اند، خیلی دور.

سجاده‌چی با تشریح ضرورت تثبیت دستاوردها در مسیر توسعه، اظهار داشت: ما تثبیت‌کننده نداریم. منظورم از تثبیت‌کننده این است که شما بفهمید یک چیزی درست است و یک چیز دیگر غلط است و بعد همان موضوع درست را تثبیت کنید تا بتوانید از آن نقطه حرکت بعدی را آغاز کنید. ما انگار این مرحله را طی نمی‌کنیم. به نظرم این مسئله فقط به انقلاب مربوط نیست. ۱۵۰ سال است که ما شکلی از توسعه را دنبال می‌کنیم که در آن بیشتر و مداوم فقط امر تجربه شده قابل تداوم است. یعنی واضح است که اگر نو شدن اصل باشد این‌طور ما نو نمی‌شویم، مکرر تکرار می‌شویم.

وی با اشاره به نسبت مدیران با جامعه‌ای که از آن برآمده‌اند، اظهار داشت: البته که مدیران از مریخ نیامده‌اند، کسانی هستند که از درون همین مردم و جامعه، به شکل نیروهای سیاسی تبلور عینی پیدا می‌کنند، پشت یک میز می‌نشینند و قرار است ذهنیتی را که آنها را منصوب یا انتخاب کرده، دنبال کنند اما با مهارت‌های خاص خودشان. و این آخری همان ضرورتی‌ست که رخ نمی‌دهد.

این فیلمنامه‌نویس با اشاره به ضرورت حمایت از فیلمنامه‌نویسان بیان کرد: در حالی که مسائل بسیار ساده‌ای وجود دارد که امکان بهتر شدن دارند. مثلاً شغل خود من را در نظر بگیرید؛ فیلمنامه‌نویسی. واقعاً چقدر بودجه و مدیریت نیاز داریم که روی فیلمنامه‌نویسی تمرکز کنیم و آن را تقویت کنیم! می‌توانیم هم از نظر اقتصادی از فیلمنامه‌نویسان حمایت کنیم و هم به تقویت قلم و شان و شخصیت حرفه‌ای آنها بپردازیم. دو کار ساده که طبیعتاً لازم و ملزوم یکدیگر هستند.

وی تاکید کرد: باید به آنها پشتوانه و ظرفیت بدهیم تا آن‌ها در این ظرفیت رشد کنند. کجای این‌کار نشدنی یا دشوار است! هزینه فیلم‌نامه پول‌خُرد بودجه‌های سینمایی‌ است.

نویسنده فیلم سینمایی «رنجر» با اشاره به تجربه حمایت از کارگردان‌ها در سینمای ایران، تصریح نمود: یک دوره حدود ۱۰ تا ۱۵ سال این اتفاق درباره کارگردان‌ها افتاد. نتیجه آن در ابتدا فوق‌العاده بود و سینمای ما منفجر شد. یعنی ناگهان تعداد زیادی کارگردان پیدا کردیم که بسیاری از آنها واقعاً کارگردان‌های خوبی بودند. گفتیم حالا دیگر کارگردان‌سالاری داریم و بازیگرسالاری نداریم. اما نادیده گرفتن واقعیت‌ها باعث شد بازیگرسالاری دوباره برگردد. در حالی که امروز هم کارگردان‌سالاری داریم و هم بازیگرسالاری و این دو در واقع فقط دارند قدرت را میان خودشان تقسیم می‌کنند.

این فیلمنامه‌نویس در ادامه بیان کرد: در حالی که می‌شد به سادگی متوجه شد که سینمای ما اساساً سینمای ستاره‌محور نیست. شاید این تعبیر کمی تلخ باشد، اما واقعیت این است که باید آن را مانند یک داروی تلخ دید که قرار است یک دوره بیماری را پشت سر بگذارد.

وی افزود: دوره‌ای که سینمای ما صرفا بر اساس بازیگرسالاری حرکت می‌کرد، گذشت و بعد ما به سمت کارگردان‌سالاری رفتیم. در ابتدا نتیجه بسیار خوبی گرفتیم، اما اصرار بر ادامه همین مسیر باعث شد سینما به جایی برسد که امروز دیگر تعداد کارگردان‌های خوب و جدید ما نیز کم شده است.

سجاده‌چی با اشاره به کاهش تعداد کارگردان‌های جریان‌ساز در سینمای ایران، اظهار داشت: کارگردان‌هایی که بتوانند با یکدیگر رقابت کنند و مانند دهه ۶۰ و ۷۰ و شاید بخشی از دهه ۸۰ جریان‌سازی کنند، کمتر داریم. بعد از آن، این روند به‌تدریج افت کرد و همچنان ادامه پیدا کرد.

او ادامه داد: امروز با تعداد زیادی تکنسین عشق فیلم و فیلم‌بین مواجه هستیم که بعضی مواقع فیلم‌های خوبی می‌سازند. شما نگاه کنید، گاهی فردی که دانش سینمایی چندانی ندارد، اما تکنیک را یاد گرفته است یا به هر شکلی از دیگران کمک گرفته، می‌تواند فیلمی بسازد که مورد استقبال مردم قرار بگیرد.

رئیس پیشین کانون فیلمنامه نویسان سینمای ایران با اشاره به نسبت میان فقدان کارگردان جریان‌ساز و شکل‌گیری جریان غالب سینما، تصریح نمود: احتمالاً پرفروش‌ترین فیلم امسال هم نمونه‌ای از همین وضعیت خواهد بود. چرا! چون وقتی ما کارگردان جریان‌ساز و مؤثر به اندازه کافی نداریم، ممکن است فردی که بیشتر یک تکنسین است، تبدیل به کارگردان جریان غالب شود؛ چون کار خود را از نظر تکنیکی، با هر ابزاری، درست انجام داده و مردم هم از فیلمش استقبال می‌کنند.

«مهدی سجاده‌چی» در پایان این گفت وگو خاطرنشان ساخت: در واقع، شاید با سینمایی مواجه باشیم که در ادعای خودش، از نظر تکنیک تا حدود زیادی استاندارد عمل می‌کند، اما الزاماً مسیر متفاوتی را طی نمی‌کند. شاید بدترین اتفاق در سینمای هر کشور این باشد که فیلم‌های موفق آن نتوانند جریان‌سازی کنند و به بهبود آینده سینما کمک کنند. و سینمای ایران یک فهرست بلند و غصه‌آور از این نوع فیلم‌ها دارد و البته مسیر عکس یعنی ساختن فیلم‌های بی‌تاثیر فهرست‌اش طولانی‌تر و تاسف‌بار تر است.