دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تبیین نسبت اصالت صلح و اصالت جهاد در قرآن کریم گفت: جهاد به جنگ نظامی محدود نیست و عرصه‌های علمی، اقتصادی و تبیینی را نیز در بر می‌گیرد؛ از این رو، حکمرانی جهادی باید در تمام مراحل سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، راهبری، اجرا و نظارت، با استمرار، صبر، رعایت حدود الهی و تبعیت از ولایت همراه باشد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، روز پنجشنبه ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ در آیین اختتامیه کنفرانس بین‌المللی «فقه و حقوق حکمرانی جنگ» که در مجتمع عالی محمدیه قم برگزار شد، به تبیین مبانی قرآنی صلح و جهاد، الزامات حکمرانی جهادی و احکام فقهی مواجهه با دولت‌های مشارکت‌کننده در جنگ علیه کشورهای اسلامی پرداخت.
وی در آغاز سخنان خود، با گرامیداشت یاد امام راحل و شهدای جنگ‌ها، برگزاری این برنامه در جمع استادان و نخبگان را ارزشمند دانست و بر اهمیت بررسی مباحث فقهی و حقوقی حکمرانی جنگ تأکید کرد.
تعبیر «حکمرانی جهاد» جامع‌تر از «حکمرانی جنگ» است
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با نقد بکارگیری تعبیر «حکمرانی جنگ» اظهار کرد: اگرچه واژه حرب در قرآن کریم آمده است، اما این مفهوم در ذیل جهاد قرار می‌گیرد؛ بنابراین، بهتر است از تعبیر «حکمرانی جهاد» استفاده شود.
وی افزود: از قرآن کریم می‌توان دو اصل «اصالت صلح» و «اصالت جهاد» را استخراج کرد که این دو اصل، مانعة‌الجمع نیستند و با یکدیگر تعارض ندارند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت توجه به معنای گسترده جهاد گفت: اگر جهاد تنها به جنگ نظامی محدود شود، نسبت آن با صلح به درستی فهم نخواهد شد؛ در حالی که جهاد، عرصه‌های مختلف زندگی مؤمنانه را در بر می‌گیرد.
پذیرش صلح، مگر آنکه ابزاری برای فریب و حمله دوباره باشد
وی با اشاره به آیه ۶۱ سوره انفال، «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ»، اظهار کرد: خداوند در این آیه می‌فرماید اگر دشمنان به صلح گرایش پیدا کردند، تو نیز به آن گرایش پیدا کن و بر خدا توکل داشته باش.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه در توضیح زمینه این آیه، به رویارویی پیامبر اکرم (ص) با بنی‌قریظه و بنی‌نضیر اشاره کرد و گفت: با وجود پیمان‌شکنی‌هایی که صورت گرفته بود، دستور قرآن این است که اگر طرف مقابل به صلح، آتش‌بس یا شکلی از ترک جنگ تمایل نشان داد، آن را بپذیرید.
وی با استناد به دیدگاه شیخ محمدجواد مغنیه در تفسیر «الکاشف» افزود: پذیرش صلح با طرفی که خواهان آن است، واجب است؛ مگر آنکه پیشنهاد صلح، وسیله‌ای برای خدعه، فریب یا فراهم کردن مقدمات حمله‌ای دیگر باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سخن امیرالمؤمنین (ع) در نامه ۵۳ نهج‌البلاغه خطاب به مالک اشتر را نیز مؤید این بحث دانست و گفت: صلحی را که دشمن پیشنهاد می‌کند و رضای خداوند در آن است، نباید رد کرد.
وی تأکید کرد: پذیرش اصل صلح، به معنای غفلت از احتمال فریب نیست و در چنین شرایطی باید هوشیاری و آمادگی لازم حفظ شود.
آیه قتال با مشرکان، ناسخ اصل صلح نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه در ادامه به نسبت میان آیه صلح در سوره انفال و آیه پنجم سوره توبه، «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ»، پرداخت و اظهار کرد: برخی، آیه سوره توبه را ناسخ آیه صلح دانسته‌اند، اما با توجه به موضوع و متعلق این آیات، چنین برداشتی پذیرفتنی نیست.
وی با اشاره به مباحث علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان گفت: موضوع این دو آیه متفاوت است؛ آیه قتال ناظر به مشرکان پیمان‌شکن پس از پایان ماه‌های حرام است، در حالی که آیه صلح، موضوع دیگری دارد و گروه‌های خواهان صلح را دربرمی‌گیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: توجه به سیاق آیات سوره توبه نیز نشان می‌دهد که امر به قتال، ناظر به مشرکانی است که رسماً پیمان‌شکنی کرده‌اند و در صورت تمایل آنان به صلح، باید صلح را پذیرفت.
وی گفت: بنابراین، در پاسخ به این پرسش که اصل بر صلح است یا جنگ، باید گفت اصل بر صلح است و جنگ در شرایط و با ضوابط خود مطرح می‌شود؛ اما این موضوع با استمرار جهاد در عرصه‌های مختلف زندگی تعارض ندارد.
اصلاح روابط میان مؤمنان، تأکید ویژه قرآن است
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با بیان اینکه اصل صلح و اصلاح ذات‌البین در روابط میان مؤمنان تأکید بیشتری دارد، به آیه نخست سوره انفال اشاره کرد و گفت: قرآن کریم مؤمنان را به اصلاح روابط میان خود و اطاعت از خدا و پیامبر (ص) دعوت می‌کند.
وی همچنین با استناد به آیه ۲۰۸ سوره بقره، «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ»، افزود: یکی از کارویژه‌های مهم شیطان، ایجاد اختلاف و تفرقه میان مؤمنان و مسلمانان است و باید نسبت به این مسئله هوشیار بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تعبیری انتقادی گفت: برخی «مستجاب‌الدعوه» هستند و برخی «مستجاب‌الدعوان»؛ یعنی تا اراده می‌کنند، دعوا و تفرقه شکل می‌گیرد.
وی با انتقاد از تخریب افراد به دلیل اختلاف دیدگاه اظهار کرد: گاهی فردی عمری زحمت کشیده، جهاد کرده و مورد تأیید امام شهید بوده است، اما چون یک دیدگاه او پسندیده نمی‌شود، او را تا اسفل‌السافلین تخریب می‌کنند؛ این رفتار، رفتاری جهنمی است.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به اشعار مولوی در حکایت مربوط به شناخت ویژگی‌های اهل بهشت و دوزخ و نیز مضمون روایتی از پیامبر اکرم (ص) افزود: اهل بهشت با یکدیگر الفت، دیدار و محبت دارند، اما اهل جهنم اهل ستیز، عناد و دشمنی هستند.
وی ادامه داد: همانگونه که از میوه درخت می‌توان نوع آن را شناخت، انسان‌ها را نیز می‌توان از کنش‌ها و آثار اعمالشان شناخت. تأکید قرآن بر مدارا، صلح و حفظ روابط میان مؤمنان است و نباید اختلاف دیدگاه به کینه‌ورزی و دشمنی تبدیل شود.
جهاد، اصلی فراگیر و فراتر از جنگ نظامی است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح اصل دوم، یعنی اصالت جهاد، به آیه ۵۲ سوره فرقان، «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا»، استناد کرد و گفت: این آیه که در مکه نازل شده است، پیامبر اکرم (ص) را به جهاد بزرگ با قرآن فرمان می‌دهد.
وی این آیه را نخستین آیه نازل‌شده درباره امر به جهاد معرفی کرد و افزود: مفهوم جهاد در قرآن شمول دارد و به میدان نظامی محدود نیست؛ جهاد علمی، اقتصادی و جهاد تبیین نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرند.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به تأکید رهبر شهید بر جهاد تبیین اظهار کرد: ایشان بر اساس قرآن، مقولات مختلف را در چارچوب جهاد تبیین می‌کردند.
وی با استناد به آیه ۶۹ سوره عنکبوت، «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا»، گفت: زیست مؤمنانه باید زیست جهادی باشد؛ یعنی تلاش مستمر در راه خدا با جان، مال، زبان و دیگر ظرفیت‌های انسان.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در همین زمینه به وصیت امیرالمؤمنین (ع) درباره جهاد با مال، جان و زبان اشاره کرد و افزود: جهاد نظامی، تنها یکی از مصادیق جهاد است و خود نیز صورت‌های مختلفی مانند جهاد ابتدایی، دفاعی و مقابله با کفار، مشرکان، منافقان و بغات دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: اگر در شرایطی جهاد نظامی مطرح نباشد، اصل جهاد در عرصه‌های دیگر همچنان برقرار است.
جهاد قرآنی با صبر و استقامت همراه است
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به آیه ۸۸ سوره توبه درباره جهاد پیامبر (ص) و مؤمنان همراه ایشان با اموال و جان‌هایشان و همچنین آیه ۷۸ سوره حج، اظهار کرد: قرآن بر جهاد در راه خدا و ادای حق این مجاهدت تأکید دارد.
وی افزود: جهاد به معنای تلاش مستمر در راه خداست و این تلاش باید با صبر و استقامت همراه باشد. جهادگر باید در مسیر خود پایداری کند و بر اساس فرمان الهی، استقامت داشته باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: اگر کسی با این معنای قرآنی جهادگر باشد، حکمرانی او نیز باید حکمرانی جهادی باشد.
پنج رکن حکمرانی جهادی؛ از سیاست‌گذاری تا اثرسنجی
وی با تفکیک میان حکمرانی و حکومت‌داری اظهار کرد: حکمرانی، فرایندی کامل از سیاست‌گذاری تا نظارت را در بر می‌گیرد؛ بنابراین، همه مراحل آن باید صبغه جهادی داشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه در تشریح این مراحل گفت: سیاست‌گذاری باید جهادی باشد، تنظیم‌گری با رویکرد جهادی انجام شود و راهبری نیز جهادی باشد. در بخش راهبری، رهبر شهید بر انجام کار به شیوه قرارگاهی تأکید داشتند.
وی افزود: اجرا باید جهادی و همراه با صبر و استقامت باشد و نظارت، ارزیابی و اثرسنجی نیز با همین رویکرد انجام شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: ممکن است همه مراحل یک کار طی شود، اما در مرحله ارزیابی مشخص شود که نتیجه مطلوب یا نتیجه مادی مورد انتظار حاصل نشده است؛ در چنین شرایطی نباید از جهاد دست کشید یا صبر و استقامت را کنار گذاشت، بلکه باید مسیر را با استمرار دنبال کرد.
انحراف برخی اصحاب پیامبر، نتیجه استمرار نداشتن در مسیر جهاد بود
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به تجربه‌های صدر اسلام اظهار کرد: برخی از اصحاب پیامبر (ص) در دوره‌ای جهاد خالصانه داشتند، اما زندگی مادی، آنان را دگرگون کرد و به جایی رسیدند که در جریان باطل و در برابر حق قرار گرفتند.
وی با اشاره به جنگ جمل گفت: برخی از اصحاب جمل، از اصحاب پیامبر (ص) بودند و روایات صحیحی در مدح آنان در دوران همراهی با پیامبر و حضور در جهاد وجود دارد، اما چون جهاد آنان استمرار نداشت و از صبر و استقامت برخوردار نبودند، دچار انحراف شدند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی این تجربه را هشداری برای مؤمنان دانست و افزود: سابقه مجاهدت، انسان را از ضرورت استمرار در مسیر حق بی‌نیاز نمی‌کند.
ارتداد قرآنی را نباید با ارتداد فقهی یکسان دانست
وی با اشاره به آیه ۵۴ سوره مائده، «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ...»، اظهار کرد: این آیه خطاب به مؤمنان است و باید میان معنای قرآنی ارتداد در این بحث و معنای فقهی آن تفاوت قائل شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه توضیح داد: در اینجا سخن از فاصله گرفتن از ولایت و جهاد است. ممکن است فردی شهادتین بگوید، نماز بخواند، روزه بگیرد و حتی مسجد بسازد، اما ولایت‌مدار و اهل جهاد نباشد.
وی با اشاره به آیات ولایت پیش از این آیه افزود: هشدار آیه این است که اگر از این مسیر فاصله بگیرید، خداوند گروه دیگری را جایگزین می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح ویژگی‌های این گروه گفت: خداوند آنان را دوست دارد و آنان نیز خداوند را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران عزتمند و سرسخت‌اند، در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنشگری نمی‌هراسند.
وی با اشاره به پایان آیه افزود: این فضل الهی است که به هر کس بخواهد عطا می‌کند. باید مراقب باشیم روزی جزو کسانی نباشیم که گروه دیگری جایگزین آنان می‌شود.
نفع جهاد به خود انسان بازمی‌گردد
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به آیه ششم سوره عنکبوت، «وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا یُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ»، گفت: اگر روحیه جهادی و این منزلت را پیدا کردیم، نخست باید بدانیم که منفعت جهاد به خود ما بازمی‌گردد.
وی افزود: نباید بر خداوند منت گذاشت؛ خداوند به جهاد ما نیاز ندارد و اگر از جهاد فاصله بگیریم، گروه دیگری را جایگزین می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین با استناد به آیات ۹۵ و ۹۶ سوره نساء اظهار کرد: خداوند مجاهدانی را که با اموال و جان‌های خود در راه او جهاد می‌کنند، بر قاعدان برتری داده و برای آنان درجات، اجر عظیم، آمرزش و رحمت قرار داده است.
وی تأکید کرد: خداوند بالاترین درجات را به مجاهدان عطا می‌کند، اما شرط آن، استمرار جهاد در عرصه‌های مختلف و همراهی آن با صبر و استقامت است.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه افزود: هنگام جنگ نظامی باید در میدان دفاع حاضر شد، در زمان جهاد علمی باید در علم مجاهدت کرد و در زمان جهاد تبیین نیز باید به وظیفه تبیینی پرداخت.
مجاهدت باید در چارچوب حدود الهی باشد
وی یکی دیگر از شروط جهاد را رعایت حدود الهی دانست و با اشاره به آیه ۱۱۲ سوره هود و آیه ۲۲۹ سوره بقره گفت: نباید از حدودی که خداوند تعیین کرده است، تجاوز کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین با استناد به آیه ۱۹۰ سوره بقره اظهار کرد: قرآن فرمان می‌دهد با کسانی که با شما می‌جنگند، در راه خدا بجنگید، اما از حد تجاوز نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد.
وی با اشاره به آیه ۱۹۴ همین سوره درباره مقابله به مثل افزود: حتی اگر دشمن تعدی کرد، پاسخ باید در چارچوب حدودی باشد که خداوند و شارع مقدس تعیین کرده‌اند و نباید از آن حدود عبور کرد.
جهاد، امری اجتماعی و ولایی است
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با تأکید بر اینکه جهاد امری اجتماعی و ولایی است، گفت: جهادگران باید تابع ولی امر باشند و در دوران غیبت نیز در چارچوب ولایت فقیه عمل کنند.
وی افزود: اگر ولی فقیه اجازه مذاکره داد، مذاکره انجام می‌شود و اگر اجازه نداد، نباید بر خلاف آن عمل کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با توضیح مبنای تصمیم‌گیری در این امور اظهار کرد: ولی فقیه نیز با استفاده از نظر کارشناسان، عقل جمعی و مبانی فقهی تصمیم می‌گیرد؛ از این رو، نباید تفسیری از ولایت فقیه ارائه کرد که عقلایی و پذیرفتنی نباشد.
تفسیر خلاف عقل از ولایت فقیه، نادرست است
وی با رد برخی برداشت‌های عامیانه از ولایت فقیه گفت: اینکه گفته شود اگر ولی فقیه گفت ماست سیاه است یا روز، شب است، باید آن را پذیرفت، تفسیری غلط است.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه افزود: عقل، سلامت مزاج و سلامت حواس از شرایط فقیه است؛ بنابراین، نباید تفسیر غیرعقلانی از ولایت ارائه کرد که عقلا آن را نپذیرند.
وی تأکید کرد: ولی فقیه در این امور از کارشناسان و متخصصان نظر می‌گیرد، بر پایه مبانی فقهی و عقل جمعی جمع‌بندی می‌کند و تصمیم را ابلاغ می‌کند؛ پس از آن، همگان باید در این موضوع تبعیت کنند.
اصالت صلح در ذیل اصالت جهاد معنا می‌یابد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در جمع‌بندی نسبت صلح و جهاد اظهار کرد: اصل حاکم بر این اصول، اصالت جهاد است و اگر از اصالت صلح سخن می‌گوییم، آن نیز در ذیل اصالت جهاد معنا پیدا می‌کند.
وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) در صلح حدیبیه و دیگر نمونه‌های تاریخی گفت: این موارد از ادله‌ای است که فقها در مباحث صلح بررسی کرده‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه افزود: در فقه، «کتاب الجهاد» و «کتاب الصلح» داریم، نه «کتاب الحرب»؛ از این رو، بهتر است عنوان بحث، «فقه و حقوق حکمرانی جهاد» باشد.
وی ادامه داد: ممکن است موضوع مورد بحث، جهاد نظامی باشد، اما حتی در این صورت نیز باید آن را در چارچوب مفهوم جهاد بررسی کنیم.
حکم همکاری مؤثر دولت‌ها در جنگ علیه کشور اسلامی
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه در بخش پایانی سخنان خود، به احکام فقهی کشورهایی پرداخت که در جنگ علیه یک کشور اسلامی نقش دارند و گفت: از نصوص استفاده می‌شود که اگر کشورهایی، ولو اسلامی، در همراهی با کفار نقش مؤثری در جنگ علیه یک کشور اسلامی داشته باشند، جهاد علیه آنان نیز واجب است.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا به اهدافی در کشورهای اسلامی حمله شده است، اظهار کرد: نخست اینکه هدف، پایگاه‌های نظامی دشمن بوده است؛ پایگاه‌هایی که در سرزمین دارالاسلام مستقر شده‌اند و آن را به محل جنگ تبدیل کرده‌اند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: دوم اینکه باید میان استقرار اجباری دشمن در یک سرزمین و همکاری دولت میزبان تفاوت گذاشت. اگر اثبات شود دولتی که خود را اسلامی می‌داند، دشمن را تشویق می‌کند و با آن همکاری و همیاری دارد، از منظر فقهی و قرآنی، حق شرعی مقابله، حتی هدف قرار دادن کاخ‌های آنان، مطرح است.
نتیجه پژوهش فقهی، جای اذن ولی فقیه را نمی‌گیرد
وی بلافاصله تأکید کرد: این بحث را از منظر فقهی و قرآنی مطرح می‌کنم، اما اینکه در مقام عمل چه اقدامی صورت گیرد، به اذن ولی فقیه بستگی دارد و در همه این امور تابع امر ولایت هستیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین خسروپناه با اشاره به ضرورت تبعیت از حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی گفت: در این امور، هرچه دستور رهبری باشد، تبعیت می‌کنیم و خود را سرباز می‌دانیم.
وی افزود: حتی اگر تحقیق فقهی به نتیجه‌ای رسیده باشد، مباحث علمی جای خود را دارد، اما اذن اقدام باید از سوی ولی فقیه صادر شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان تأکید کرد: دولت‌های همکار دشمن باید بدانند که نباید به سادگی میدان را برای حمله نظامی علیه یک کشور اسلامی باز کنند؛ با این حال، ما حدود الهی را رعایت می‌کنیم و از آن تجاوز نخواهیم کرد.