باران که می‌بارد،خیابان‌ها پرازآب می‌شوند،مسیل‌ها خروشان می‌شوند،مسئولان از آماده‌باش می‌گویند؛اما چند روز بعد،آب فروکش می‌کند و پرسش قدیمی باقی می‌ماند:ازاین همه آبی که برسرشهرها و دشت‌های تشنه کشور می‌ریزد،چه چیزی برای روزهای بی‌آبی ذخیره می‌شود؟
بارش‌های شدید روزهای اخیردرتهران و چندین استان کشور باردیگرخیابان‌ها را به مسیر عبور روان‌آب و رودخانه ها را به کانون خطر تبدیل کرد؛ بارانی که درکشوری گرفتار خشکسالی و کمبود منابع آبی باید فرصتی برای تغذیه سفره‌های زیرزمینی و ذخیره آب باشد، اما در بسیاری از مناطق به سیلاب، خسارت و هدررفت تبدیل می‌شود. براساس آخرین آمار چهار کشته و ۱۱ مصدوم در حوادث جوی اخیر، باردیگراین پرسش را پیش روی مسئولان گذاشته است که چرا با وجود تکرار چنین اتفاقاتی، مدیریت آب باران و اجرای طرح‌های آبخیزداری همچنان با عقب‌ماندگی جدی روبه رواست؟
باران که می‌بارد، تصاویر آشنایی در شهرها و جاده‌های کشور تکرار می‌شود؛ خیابان‌هایی که زیر آب می‌روند، خودروهایی که در آب گرفتگی گرفتار می‌شوند، رودخانه‌هایی که از بستر خود خارج می‌شوند و نیروهای امدادی که برای نجات شهروندان و بازگشایی مسیرها به میدان می‌آیند. چند روز بعد، با فروکش کردن بارندگی‌ها، آب از مسیر رودخانه‌ها عبور کرده و بسیاری از مناطق دوباره با همان مسئله همیشگی مواجه می‌شوند: کمبود آب.
این تناقض، یکی از مهم ترین ضعف‌های مدیریت منابع طبیعی و آب کشور است؛کشورما از یک سو با خشکسالی، افت منابع آب زیرزمینی و فشار برمنابع تجدیدپذیر روبه‌رواست و از سوی دیگر، هنگام وقوع بارندگی‌های شدید، بخش قابل توجهی از روان‌آب‌ها بدون آنکه به شکل مؤثر مهار و ذخیره شوند، ازدسترس خارج می‌شوند. البته همه آب باران را نمی‌توان ذخیره کرد؛ بخشی از آن باید برای حفظ جریان طبیعی رودخانه‌ها و تالاب‌ها در محیط باقی بماند و بخشی نیز به طور طبیعی تبخیر یا درخاک نفوذ می‌کند. مسئله اصلی، ناتوانی درمدیریت آن بخشی است که با برنامه ریزی درست می‌تواند به تغذیه آبخوان‌ها، کاهش خسارات سیل و تأمین بخشی از نیازهای آبی کمک کند.
بارندگی‌های کم‌سابقه؛ از تهران تا استان‌های غربی و مرکزی
سامانه بارشی روزهای ۱۴ تا ۱۷ آبان، بخش گسترده‌ای از کشور را تحت تأثیر قرار داد؛سازمان هواشناسی برای تعدادی از استان‌ها هشدار قرمز و نارنجی صادر کرد و نسبت به بالا آمدن ناگهانی سطح رودخانه‌ها، آب گرفتگی معابر و سیلابی شدن مسیل‌ها هشدار داد؛ تهران، البرز، قزوین، لرستان، خوزستان، چهارمحال وبختیاری، کهگیلویه‌وبویراحمد و چند استان دیگر از جمله مناطق درگیر با این سامانه بودند.
در تهران نیز بارش‌ها قابل توجه بود؛غلامرضا شنگی، سرپرست معاونت خدمات شهری شهردار تهران، در جلسه شورای شهر اعلام کرد که میزان بارندگی ثبت شده درایستگاه شهرک قائم تا ساعت ۲۲ شنبه شب به حدود ۷۹.۷ میلی متر رسیده است؛ رقمی که به گفته او در مقایسه با بارش ثبت شده درایستگاه فرودگاه مهرآباد دربرخی سیلاب‌های گذشته، قابل توجه است.
دردیگر مناطق کشور نیز بارش شدید به جاری شدن روان‌آب، آب گرفتگی و خسارت منجر شد. جمعیت هلال‌احمر در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که در فاصله صبح ۱۴ تا صبح ۱۶ آبان، هشت استان تحت تأثیر حوادث جوی قرار گرفتند و نیروهای امدادی به ۶۹ نفر امدادرسانی کردند. این آمار، تنها بخشی از ابعاد حوادثی بود که با فعالیت سامانه بارشی در کشور رخ داد.
ابعاد انسانی این حوادث نیز قابل چشم‌پوشی نیست؛ مجتبی لشگری، سخنگوی سازمان اورژانس کشور، اعلام کرد از ۱۵ تا ۱۷ آبان، در پی مخاطرات جوی از جمله بارندگی، سیلاب، وزش باد و صاعقه، چهار نفر جان خود را از دست دادند و ۱۱ نفر مصدوم شدند. به گفته او، دو نفر از جان باختگان در استان خوزستان بر اثر رعد وبرق فوت کردند و ۱۱ مصدوم نیز در استان‌های کهگیلویه وبویراحمد، خوزستان و بوشهر گزارش شدند.
بنابراین همه این تلفات را نمی‌توان مستقیماً به سیلاب نسبت داد، اما مجموعه حوادث نشان می‌دهد که بارندگی‌های اخیر باردیگر هزینه انسانی مخاطرات جوی را به کشور تحمیل کرده است.
۳۰۰ میلیارد مترمکعب آب؛ سهمی که به تبخیر می‌رسد
برای درک ابعاد مسئله هدررفت آب باران، کافی است به آماری نگاه کنیم که حسن وحید، معاون آبخیزداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در اسفند سال گذشته اعلام کرده است.
به گفته وحید، متوسط حجم بارش سالانه کشور حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب است که نزدیک به ۳۰۰ میلیارد مترمکعب آن از طریق تبخیر و تعرق از دسترس خارج می‌شود؛ براساس این برآورد، حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب باقی می‌ماند که سهم آب قابل برنامه ریزی کشور از آن نیز در برآوردهای جدید حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب عنوان شده است. به بیان دیگر، حدود ۷۵ درصد بارش کشور به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می‌شود.
البته باید میان تبخیر و تعرق طبیعی و هدررفت ناشی از ضعف مدیریت تفاوت قائل شد. تبخیر بخشی از چرخه طبیعی آب است و نمی‌توان انتظار داشت تمام بارش‌ها به منابع قابل استفاده تبدیل شوند، اما این آمار نشان می‌دهد که در کشوری با محدودیت منابع آبی، هراقدامی برای افزایش نفوذ آب درخاک،حفظ پوشش گیاهی، کنترل روان‌آب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی اهمیت زیادی دارد.
وحید همچنین با اشاره به نقش طرح‌های آبخیزداری و آبخوان داری گفته است که حفظ پوشش گیاهی و مدیریت حوضه‌های آبخیز می‌تواند میزان تبخیر را کاهش دهد و از خروج روان‌آب‌های مخرب از دسترس جلوگیری کند؛بنابراین مسئله فقط ساخت سد یا ایجاد مخزن نیست؛ گاهی یک طرح اصولی در بالادست حوضه آبخیز می‌تواند هم از شدت سیلاب بکاهد و هم به ذخیره آب در خاک و تقویت منابع زیرزمینی کمک کند.
آبخیزداری؛ برنامه‌ای که هنوز به همه مناطق نرسیده است
یکی از مهم‌ترین راهکارهای مقابله با هدررفت روان‌آب‌ها، اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری است. این طرح‌ها با اقداماتی مانند ایجاد بندهای کوتاه و سازه‌های کنترل سیلاب، پخش سیلاب، اصلاح مسیر روان‌آب‌ها، حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک، سرعت حرکت آب را کاهش می‌دهند و فرصت بیشتری برای نفوذ آن به زمین فراهم می‌کنند.
اما مشکل اینجاست که وسعت عرصه‌های نیازمند این اقدامات بسیار بیشتر از محدوده‌ای است که تاکنون تحت پوشش قرار گرفته است. براساس اعلام معاون آبخیزداری، مراتع و امور بیابان سازمان منابع طبیعی، حدود ۹۰ میلیون هکتار از اراضی کشور نیازمند اجرای طرح‌های آبخیزداری است؛ در حالی که تاکنون در حدود ۳۴ تا ۳۵ میلیون هکتار عملیات اجرایی انجام شده و بیش از ۶۰ میلیون هکتار همچنان باقی مانده است.
این ارقام به‌خوبی نشان می‌دهد که نمی‌توان از نبود کامل برنامه سخن گفت؛ طرح آبخیزداری سال‌هاست در دستور کار دستگاه‌های مسئول قرار دارد، اما پوشش آن هنوز با نیاز کشور فاصله زیادی دارد. به عبارت دیگر، مسئله اصلی فقدان ایده و راهکار نیست؛ مسئله، کندی اجرا، کمبود منابع، ناپیوستگی برنامه‌ها و نرسیدن اقدامات به بخش بزرگی از حوضه‌های آبخیز است.
هوشنگ جزی، مدیرکل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، نیز پیش‌تر درباره ظرفیت این طرح‌ها گفته بود که در صورت اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری، خسارات ناشی از سیل می‌تواند تا ۷۰ درصد کاهش پیدا کند. این برآورد نشان می‌دهد که آبخیزداری صرفاً اقدامی برای ذخیره آب نیست، بلکه یکی از ابزارهای اصلی کاهش خسارات اقتصادی و انسانی سیلاب نیز محسوب می‌شود.
چرا طرح‌های آبخیزداری سال‌هاست به نتیجه فراگیر نرسیده‌اند؟
پاسخ این پرسش را باید در چند عامل جست وجو کرد؛نخست، محدودیت و ناپایداری اعتبارات است. آبخیزداری از آن دسته طرح‌هایی نیست که نتیجه آن در کوتاه مدت و درقالب یک پروژه عمرانی بزرگ و قابل مشاهده نمایان شود. اجرای آن به مطالعات دقیق حوضه‌های آبخیز، شناخت ویژگی‌های زمین‌شناسی و پوشش گیاهی، مشارکت جوامع محلی و نگهداری مستمر سازه‌ها نیاز دارد. همین ویژگی‌ها باعث می‌شود در رقابت با پروژه‌های فوری و پرهزینه، گاهی در اولویت پایین‌تری قرار بگیرد.
در سال‌های گذشته، اعتبارات قابل توجهی برای آبخیزداری از محل صندوق توسعه ملی اختصاص یافت، اما گزارش‌های منتشرشده از کاهش توجه و محدودیت منابع در دوره‌های بعد حکایت داشته‌اند. برای نمونه، معاون سازمان منابع طبیعی در مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که برای سال جاری سه هزار میلیارد تومان اعتبار برای پروژه‌های بیابان‌زدایی و آبخیزداری در نظر گرفته شده که دو هزار میلیارد تومان آن به آبخیزداری اختصاص دارد. همچنین برنامه ریزی برای اجرای طرح در حدود ۵۰۰ هزار هکتار دیگر مطرح شده است.
اما در برابر وسعت ۹۰ میلیون هکتاری عرصه‌های نیازمند آبخیزداری، چنین اعتباری و چنین سطح اجرایی، به تنهایی پاسخگوی عقب‌ماندگی انباشته کشور نیست. مسئله دیگر، پراکندگی مسئولیت‌هاست. مدیریت آب باران تنها در اختیار یک دستگاه نیست؛ سازمان منابع طبیعی در حوزه آبخیزداری و پوشش گیاهی مسئولیت دارد، وزارت نیرو بر منابع آب و رودخانه‌ها نظارت می‌کند، شهرداری‌ها مسئول جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی در محدوده شهرها هستند و سازمان مدیریت بحران نیز باید هماهنگی دستگاه‌ها را برای پیشگیری و مقابله با حوادث برعهده بگیرد.
عامل دیگر، تغییر کاربری اراضی، تخریب پوشش گیاهی، ساخت وساز در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها و گسترش سطوح نفوذناپذیر شهری است. آسفالت و بتن فرصت نفوذ آب به زمین را کاهش می‌دهند و سرعت حرکت روان‌آب را بالا می‌برند. در چنین شرایطی حتی بارندگی‌ای که در گذشته برای یک منطقه قابل تحمل بوده، ممکن است امروز به آب‌گرفتگی و سیلاب منجر شود.
تهران؛ شهری با شبکه جمع‌آوری آب، اما همچنان آسیب‌پذیر
تهران نمونه روشنی از پیچیدگی مدیریت آب باران در مناطق شهری است؛ در پایتخت، شبکه‌ای از کانال‌ها و تونل‌های جمع آوری آب‌های سطحی وجود دارد،اما این زیرساخت‌ها به معنای پایان خطر آب‌گرفتگی نیستند.
غلامرضا شنگی، سرپرست معاونت خدمات شهری شهردار تهران، در جلسه شورای شهر از شناسایی ۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی در پایتخت خبر داد. او همچنین اعلام کرد که پیش از بارندگی‌های اخیر، کانال‌های اصلی و کانال‌های دفنی شهر لایروبی شده‌اند و حدود ۵۵۰ کیلومتر از تونل‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی نیز مورد پاک سازی قرار گرفته‌اند. به گفته او، نیروهای خدمات شهری مناطق ۲۲گانه در پی هشدار قرمز هواشناسی در آماده باش کامل قرار گرفتند.
با وجود این اقدامات، خود شنگی به محدودیت ظرفیت انتقال آب در برخی انهار اشاره کرده است؛ به طوری که در جریان بارندگی اخیر، در تعدادی از مسیرها ظرفیت انتقال تکمیل شد و روان‌آب در سطح معابر جریان پیدا کرد. او همچنین تأکید کرده است که در برخی بخش‌های شهر، عقب ماندگی در احداث کانال‌های زیرسطحی جمع آوری آب‌های سطحی وجود دارد و باید در بودجه سال آینده برای رفع آن پیش‌بینی شود.
ازسوی دیگر، علیرضا جعفری، مدیرکل خدمات شهری شهرداری تهران، درباره وضعیت انهار و کانیوها گفته است که طرح بهسازی و ارتقای آنها هنوز به طور کامل به پایان نرسیده و در بعضی مناطق، تکمیل نشدن پروژه‌ها می‌تواند در هدایت آب‌های سطحی مشکل ایجاد کند. او همچنین احتمال داده است که ورود زباله به کانال‌ها باعث تنگ شدن یا انسداد مسیر برخی از آنها شده باشد.
این اظهارات نشان می‌دهد که حتی در پایتخت نیز بخشی از مسئله به تکمیل نشدن زیرساخت‌ها و نگهداری مستمر آنها بازمی‌گردد. با این حال، یک پرسش مهم‌تر همچنان پابرجاست: چرا بخش عمده مدیریت آب باران در شهرها بر انتقال سریع آن از معابر متمرکز است و برنامه‌های گسترده‌تر برای جمع‌آوری، استفاده مجدد و تغذیه آب‌های زیرزمینی با همان جدیت دنبال نمی‌شود؟
مدیریت بحران؛ آماده‌باش بعد از هشدار، نه جایگزین پیشگیری
در روزهای منتهی به بارندگی اخیر، سازمان مدیریت بحران کشور نیز از آماده باش گسترده نیروها خبر داده بود. امید محترمی، معاون و سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور، اعلام کرد که ۱۱ هزار و ۵۰۰ تیم عملیاتی، امدادی و انتظامی به همراه ۲۴ هزار دستگاه تجهیزات و ماشین‌آلات تخصصی برای مقابله با حوادث احتمالی در استان‌های در معرض خطر آماده شده‌اند. او همچنین از لایروبی اضطراری گلوگاه‌های حساس آبی خبر داده بود.
این اقدامات برای کاهش تلفات و خسارات ضروری است، اما تفاوت مهمی میان آمادگی برای امدادرسانی و پیشگیری از وقوع بحران وجود دارد. آماده باش نیروهای امدادی، لایروبی مسیرها و هشدار به شهروندان می‌تواند در زمان بارندگی از شدت خسارات بکاهد، اما جایگزین برنامه‌های بلندمدت برای اصلاح مسیر رودخانه‌ها، حفاظت از حریم مسیل‌ها، اجرای آبخیزداری و ایجاد ظرفیت ذخیره آب نمی‌شود.
در واقع، هر بار که باران شدید می‌بارد، بخش مهمی از اخبار به تعداد نیروهای آماده‌باش، ماشین‌آلات مستقر، مسیرهای مسدودشده و هشدارهای ایمنی اختصاص پیدا می‌کند. این اطلاعات مهم‌اند، اما پرسش اصلی همچنان باقی است: سهم اقدامات پیشگیرانه و زیرساختی در کاهش خطر سیل چقدر بوده و چه میزان از روان‌آب‌های تولیدشده توانسته‌ایم به منابع آب کشور اضافه کنیم؟
عبارت «غافلگیر شدیم» نیز دیگر نمی‌تواند توضیح قانع‌کننده‌ای برای تکرار خسارات باشد؛ به ویژه زمانی که سازمان هواشناسی از چند روز قبل هشدار صادر می‌کند و مسئولان از احتمال وقوع سیلاب در مناطق مشخص خبر می‌دهند. وقتی مناطق پرخطر شناسایی شده‌اند و تجربه سیلاب‌های سال‌های گذشته نیز وجود دارد، انتظار می‌رود به‌جای تکرار آماده‌باش‌های مقطعی، گزارش روشنی از میزان پیشرفت طرح‌های پیشگیرانه منتشر شود.
از طرح‌های روی کاغذ تا پاسخ‌گویی درباره آب‌های ازدست‌رفته
واقعیت این است که کشورما نه با فقدان کامل طرح و برنامه، بلکه با فاصله‌ای جدی میان برنامه ریزی و اجرا مواجه است؛آبخیزداری، آبخوان‌داری، پخش سیلاب، احداث بندهای کنترل روان‌آب، لایروبی رودخانه‌ها و کانال‌ها، جمع‌آوری آب باران در شهرها و استفاده مجدد از آب‌های سطحی، همگی در ادبیات رسمی و برنامه‌های دستگاه‌های مسئول وجود دارند. با این حال، آمار گستردگی عرصه‌های باقی مانده برای اجرای آبخیزداری و گزارش‌های مربوط به تکمیل نشدن زیرساخت‌های شهری نشان می‌دهد که اجرای این برنامه‌ها هنوز به سطح مورد نیاز نرسیده است.
از سوی دیگر، نباید تصور کرد که با ساخت سد یا مخزن می‌توان تمام آب بارندگی را ذخیره کرد. سدسازی بدون توجه به شرایط اقلیمی، رسوب‌گذاری، حقابه محیط‌زیست و وضعیت حوضه آبریز، راه‌حل جامع مدیریت آب نیست. در بسیاری از مناطق، راهکار مؤثرتر می‌تواند ترکیبی از اقدامات کوچک و محلی باشد؛ از احیای پوشش گیاهی و حفاظت از خاک گرفته تا بندهای کوتاه آبخیزداری، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و ایجاد مخازن مناسب برای جمع‌آوری آب باران.
برای عبور از وضعیت فعلی، چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد:نخست، باید نقشه ملی و به روزی از حوضه‌های آبخیز پرخطر و مناطق مستعد هدررفت روان‌آب تهیه و منتشر شود؛دوم، اعتبارات آبخیزداری باید پایدار و متناسب با وسعت عرصه‌های نیازمند اجرا باشد. سوم، عملکرد دستگاه‌ها باید با شاخص‌هایی مانند سطح واقعی تحت پوشش، میزان کاهش روان‌آب مخرب، حجم نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی و کاهش خسارات سیل سنجیده شود؛ نه صرفاً تعداد سازه‌های ساخته‌شده یا میزان اعتبار هزینه شده.
بارندگی‌های اخیر باردیگر نشان داد که مسئله آب درکشور فقط کمبود بارش نیست؛مسئله، چگونگی مدیریت همین بارش‌های محدود و نامنظم است. نمی‌توان از یک سو درباره بحران آب و فرونشست زمین هشدار داد و از سوی دیگر، هنگام بارندگی‌های شدید شاهد عبور روان‌آب‌ها، تخریب زیرساخت‌ها و خسارت به زندگی مردم بود، بی‌آنکه درباره فرصت‌های ازدست‌رفته برای ذخیره آب پاسخ روشنی ارائه شود.
چهار کشته و ۱۱ مصدوم حوادث جوی اخیر، درکنار خسارت‌های مالی و اختلال در زندگی شهروندان، یادآور هزینه ای است که ضعف پیشگیری می‌تواند به جامعه تحمیل کند. باران نه دشمن شهرهاست و نه صرفاً یک حادثه طبیعی؛ بارندگی بخشی از چرخه حیات است و مدیریت نادرست آن می‌تواند آن را به بحران تبدیل کند.
تا زمانی که آبخیزداری از یک برنامه پراکنده و کم‌شتاب به اولویتی ملی تبدیل نشود، تا وقتی ساخت وساز در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها مهار نشود و تا زمانی که جمع‌آوری آب‌های سطحی با هدف ذخیره و تغذیه منابع زیرزمینی پیوند نخورد، احتمالاً با هر سامانه بارشی شدید، همان تصاویر تکرار خواهد شد: خیابان‌های غرق در آب، رودخانه‌های طغیان کرده، نیروهای امدادی در آماده باش و مسئولانی که از حجم بارش و غافلگیری سخن می‌گویند.
مسئله فقط این نیست که چرا سیل می‌آید؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا پس از فروکش کردن سیل، باز هم سهم بزرگی از آب باران را از دست داده‌ایم و چرا برای جلوگیری از تکرار این چرخه، پاسخ‌گویی و برنامه ای با نتیجه قابل اندازه گیری وجود ندارد.