رئیس اداره نیازسنجی و طراحی آموزشی قوه قضاییه با بیان اینکه سالانه حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ پیشنهاد دوره آموزشی در فرایند نیازسنجی مطرح و بررسی می‌شود، گفت: حدود ۱۰۰ دوره در سال طراحی می‌شود. بر اساس برآورد ارائه‌شده، بخش عمده این دوره‌ها، حدود ۹۰ مورد، دوره‌های جدید هستند و حدود ۱۰ مورد نیز به بازنگری دوره‌های قبلی اختصاص دارند.
- «نیازسنجی دوره‌ای» و «نیازسنجی مستمر»
- پیشنهادها وارد چرخه کارشناسی و ارزیابی تخصصی می‌شوند
- بهره‌گیری از سه کمیسیون تخصصی حقوقی، کیفری و اداری
- تشکیل کارگروه ویژه پوشش نیاز‌های آموزشی مخاطبان همزمان با ایجاد دادگاه‌های صلح
- مخاطبان آموزش در قوه قضاییه
- ضرورت به‌روزرسانی دانش و مهارت کارکنان حوزه فناوری اطلاعات
- دوره‌های عمومی، تخصصی شغلی و مرتبط با بهبود مدیریت
- سالانه حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ پیشنهاد دوره آموزشی در فرایند نیازسنجی مطرح و بررسی می‌شود
- طراحی ۲۰ عنوان آموزشی تخصصی برای قضات و کارکنان حوزه امور بین‌الملل قوه قضاییه
- دوره‌های جدید آموزشی در پاسخ به نیاز‌های شناسایی‌شده طراحی می‌شوند
در دنیای امروز که تحولات اجتماعی، اقتصادی، فناوری و حقوقی با سرعتی فزاینده در حال وقوع است، نظام قضایی نیز برای پاسخگویی مؤثر به نیاز‌های جامعه و تحقق عدالت، ناگزیر از به‌روزرسانی مستمر دانش، مهارت‌ها و توانمندی‌های سرمایه انسانی خود است. در چنین شرایطی، آموزش نیروی انسانی دیگر صرفاً یک فعالیت جانبی یا تشریفاتی نیست، بلکه یکی از ارکان اساسی ارتقای کیفیت خدمات قضایی، افزایش کارآمدی دستگاه قضا و بهبود فرآیند رسیدگی به پرونده‌ها به شمار می‌رود.
اما نکته مهم این است که آموزش زمانی می‌تواند اثربخش و تحول‌آفرین باشد که بر اساس نیاز‌های واقعی و اولویت‌های شغلی کارکنان و مدیران طراحی و اجرا شود. به همین دلیل، فرایند نیازسنجی آموزشی و طراحی اصولی دوره‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه بدون شناخت دقیق فاصله میان دانش و مهارت‌های موجود با شایستگی‌های مورد انتظار، ممکن است دوره‌های آموزشی از مسائل و چالش‌های واقعی محیط کار فاصله بگیرند و نتوانند تأثیر ملموسی بر عملکرد افراد داشته باشند.
در قوه قضاییه، با توجه به گستردگی مأموریت‌ها، تنوع مشاغل، حساسیت مسئولیت‌ها و نقش مستقیم عملکرد نیروی انسانی در تحقق عدالت و صیانت از حقوق مردم، ضرورت دارد آموزش‌ها به‌صورت هدفمند، مبتنی بر نیازسنجی دقیق و متناسب با اقتضائات هر حوزه طراحی شوند.
در همین راستا، در گفت‌و‌گو با کیوان فردایی بنام، رئیس اداره نیازسنجی و طراحی آموزشی قوه قضاییه قصد داریم به این موضوع بپردازیم که نیازسنجی آموزشی در عدلیه چگونه باید انجام شود، چه شاخص‌ها و اولویت‌هایی در طراحی دوره‌های آموزشی باید مورد توجه قرار گیرد و اساساً چگونه می‌توان از آموزش‌های مبتنی بر نیاز‌های واقعی، برای ارتقای شایستگی‌های حرفه‌ای، افزایش بهره‌وری و بهبود کیفیت عملکرد دستگاه قضایی بهره گرفت.
«نیازسنجی دوره‌ای» و «نیازسنجی مستمر»
میزان: فرایند نیازسنجی و طراحی دوره‌های آموزشی در قوه قضاییه چگونه انجام می‌شود؟
فردایی بنام: نیازسنجی آموزشی، نقطه آغاز فرایند طراحی و اجرای دوره‌های آموزشی است. این فرایند در قوه قضاییه به‌صورت نظام‌مند و در دو قالب «نیازسنجی دوره‌ای» و «نیازسنجی مستمر» انجام می‌شود تا دوره‌های آموزشی متناسب با نیاز‌های روز، مأموریت‌های سازمانی و وظایف تعیین‌شده در سند تحول و تعالی قوه قضاییه طراحی شوند. در بخش نیازسنجی دوره‌ای، معمولاً در بهمن‌ماه هر سال، فراخوانی به استان‌ها، مراجع ستادی و مراکز مستقل قوه قضاییه ارسال می‌شود. این مراجع با استفاده از رویه‌های استاندارد نیازسنجی، نیاز‌های آموزشی قضات و کارکنان خود را با توجه به برنامه‌های پیش‌رو، مأموریت‌ها و وظایف سازمانی شناسایی و در قالب فرم‌های پیشنهاد دوره آموزشی به امور آموزش ارسال می‌کنند.
پیشنهادها وارد چرخه کارشناسی و ارزیابی تخصصی می‌شوند
میزان: پس از دریافت پیشنهاد‌های آموزشی، چه مراحلی طی می‌شود؟
فردایی بنام: پس از دریافت فرم‌های نیازسنجی، پیشنهادها وارد چرخه کارشناسی و ارزیابی تخصصی می‌شوند. در مرحله نخست، پیشنهاد‌های دریافتی از نظر انطباق با استاندارد‌های تعیین‌شده بررسی می‌شوند؛ از جمله اینکه آیا دوره مشابهی از قبل وجود دارد، آیا دوره موجود نیازمند بازنگری است، اهداف آموزشی به‌روشنی مشخص شده‌اند و سرفصل‌های پیشنهادی با نیاز‌های آموزشی تناسب دارند یا خیر. این ارزیابی در گروه تخصصی توسط کارشناسان انجام می‌شود و در صورت نیاز، پیشنهادها برای بررسی اولیه به متخصصان یا مراجع بیرونی نیز ارجاع داده می‌شوند. چنانچه پیشنهاد ارائه‌شده استاندارد‌های لازم را نداشته باشد، نتیجه کارشناسی به استان یا مرجع پیشنهاددهنده اعلام می‌شود. در مقابل، پیشنهاد‌هایی که شرایط اولیه را احراز کنند، برای بررسی دقیق‌تر به کمیسیون‌های تخصصی ارجاع داده می‌شوند.
بهره‌گیری از سه کمیسیون تخصصی حقوقی، کیفری و اداری
میزان: کمیسیون‌های تخصصی چه نقشی در این فرایند دارند؟
فردایی بنام: سه کمیسیون تخصصی حقوقی، کیفری و اداری در این فرایند فعالیت می‌کنند و پیشنهاد‌های آموزشی متناسب با موضوع، به کمیسیون مربوط ارجاع داده می‌شوند. در این کمیسیون‌ها از ظرفیت قضات عالی‌رتبه، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های برجسته، کارشناسان و کارکنان خبره استفاده می‌شود. همچنین، در صورت ضرورت، از پیشنهاددهندگان دوره یا متخصصان مرتبط دعوت می‌شود تا در جلسات حضور یابند و توضیحات لازم را ارائه کنند. در موضوعات خاص، از جمله قوانین جدید یا مباحثی که به تخصص ویژه نیاز دارند، کارگروه‌های تخصصی متناسب با موضوع تشکیل می‌شوند تا پیشنهادها از ابعاد مختلف بررسی و محتوای آموزشی مورد نیاز طراحی شود. تعداد اعضای این کارگروه‌ها معمولاً بین پنج تا هفت نفر است و با توجه به گستردگی و پیچیدگی موضوع، امکان افزایش تعداد اعضا نیز وجود دارد.
تشکیل کارگروه ویژه پوشش نیاز‌های آموزشی مخاطبان همزمان با ایجاد دادگاه‌های صلح
میزان: نیازسنجی مستمر چه تفاوتی با نیازسنجی سالانه دارد؟
فردایی بنام: نیازسنجی مستمر در طول سال و متناسب با تغییرات مأموریتی، تحولات قانونی و نیاز‌های جدید دستگاه انجام می‌شود. به‌عنوان مثال، تصویب یک قانون جدید، ایجاد ساختار یا دادگاه جدید، یا واگذاری مأموریت تازه به قوه قضاییه ممکن است ضرورت طراحی یک دوره آموزشی جدید یا بازنگری در دوره‌های موجود را ایجاد کند. در چنین شرایطی، منتظر فرا رسیدن زمان فراخوان سالانه نمی‌مانیم؛ بلکه متناسب با نیاز ایجادشده، کارگروه تخصصی تشکیل می‌شود و فرایند بررسی و طراحی دوره آغاز می‌شود. برای نمونه، با تشکیل دادگاه‌های صلح، کارگروه ویژه‌ای برای شناسایی و پوشش نیاز‌های آموزشی مخاطبان جدید تشکیل شد.
مخاطبان آموزش در قوه قضاییه
میزان: دوره‌های آموزشی طراحی‌شده ویژه قضات است یا کارکنان اداری را هم شامل می‌شود؟
فردایی بنام: مخاطبان آموزش در قوه قضاییه به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: قضات و کارکنان اداری. در گروه قضایی، هم مدیران قضایی و هم قضاتی که در حوزه‌های تخصصی یا عمومی فعالیت می‌کنند، از جمله قضات شاغل در دادسرا‌ها و مراجع رسیدگی به جرایم خاص، مورد توجه قرار دارند. در حوزه کارکنان نیز طیف گسترده‌ای از مشاغل در نظر گرفته شده است. بخش عمده‌ای از کارکنان در مشاغل اختصاصی حقوقی فعالیت می‌کنند؛ اما گروه‌های دیگری نیز در حوزه‌های فناوری اطلاعات، مددکاری اجتماعی، پیشگیری، آموزش و حتی رشته‌های فنی و مهندسی مشغول به کار هستند که هرکدام متناسب با وظایف و نیاز‌های حرفه‌ای خود به آموزش‌های تخصصی نیاز دارند.
ضرورت به‌روزرسانی دانش و مهارت کارکنان حوزه فناوری اطلاعات
میزان: در میان مشاغل اداری، چه حوزه‌هایی بیش از سایر حوزه‌ها به آموزش‌های جدید نیاز دارند؟
فردایی بنام: یکی از حوزه‌های مهم، فناوری اطلاعات است؛ زیرا با توسعه نرم‌افزار‌های جدید، تغییرات فناورانه و ظهور مسائل تازه در زمینه امنیت اطلاعات، ضرورت به‌روزرسانی دانش و مهارت کارکنان این بخش افزایش می‌یابد. در کنار آن، حوزه‌هایی مانند امور حقوقی، مددکاری اجتماعی، آموزش و مشاغل فنی و مهندسی نیز با توجه به تغییرات تخصصی و مأموریت‌های جدید، در فرایند نیازسنجی مورد توجه قرار می‌گیرند.
دوره‌های عمومی، تخصصی شغلی و مرتبط با بهبود مدیریت
میزان: دوره‌های آموزشی بر اساس چه معیار‌هایی دسته‌بندی می‌شوند؟
فردایی بنام: دوره‌های آموزشی در سه دسته کلی قرار می‌گیرند: دوره‌های عمومی، دوره‌های تخصصی شغلی و دوره‌های مرتبط با بهبود مدیریت. این دسته‌بندی کمک می‌کند آموزش‌ها متناسب با جایگاه سازمانی، نوع مسئولیت و سطح تخصص مخاطبان طراحی شوند. در بخش مدیریتی، علاوه بر مدیران قضایی مانند دادستان‌ها، رؤسای کل دادگستری‌ها و رؤسای دادگاه‌های بخش، مدیران حوزه‌های ستادی و اداری، از جمله مدیران کل، معاونان، رؤسای ادارات و سایر مدیران مرتبط نیز در زمره مخاطبان دوره‌های آموزشی قرار دارند.
سالانه حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ پیشنهاد دوره آموزشی در فرایند نیازسنجی مطرح و بررسی می‌شود
میزان: سالانه چه تعداد دوره آموزشی در این فرایند پیشنهاد و طراحی می‌شود؟
فردایی بنام: با توجه به گستردگی مخاطبان و تنوع نیاز‌های آموزشی در قوه قضاییه، سالانه حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ پیشنهاد دوره آموزشی در فرایند نیازسنجی مطرح و بررسی می‌شود. از میان این پیشنهادها، به‌طور میانگین حدود ۱۰۰ دوره در سال طراحی می‌شود. بر اساس برآورد ارائه‌شده، بخش عمده این دوره‌ها، حدود ۹۰ مورد، دوره‌های جدید هستند و حدود ۱۰ مورد نیز به بازنگری دوره‌های قبلی اختصاص دارند. این حجم از فعالیت، متأثر از تنوع مشاغل، تعداد مخاطبان و تفاوت نیاز‌های آموزشی در حوزه‌های عمومی، تخصصی و مدیریتی است.
طراحی ۲۰ عنوان آموزشی تخصصی برای قضات و کارکنان حوزه امور بین‌الملل قوه قضاییه
میزان: آیا برای گروه‌های خاص و مأموریت‌های تخصصی نیز دوره‌های آموزشی جداگانه طراحی می‌شود؟
فردایی بنام: بله. یکی از نمونه‌های این فعالیت‌ها، طراحی دوره‌های آموزشی برای امور نمایندگان قوه قضاییه است. در این حوزه، در سال گذشته نزدیک به ۳۵ دوره آموزشی طراحی شد. برای تحقق این هدف، کارگروهی تخصصی به‌صورت مستمر فعالیت داشت و جلسات آن تقریباً هر دو هفته یک‌بار برگزار می‌شد. هدف این فرایند، شناسایی و پوشش نیاز‌های آموزشی مرتبط با وظایف نمایندگان قوه قضاییه در کمیسیون‌های شبه‌قضایی بود.همچنین، در حوزه امور بین‌الملل قوه قضاییه، در سال گذشته حدود ۲۰ عنوان آموزشی تخصصی برای قضات و کارکنان این حوزه طراحی شد. این دوره‌ها با توجه به تحولات روز و نیاز‌هایی تدوین شدند که با وجود برگزاری دوره‌های قبلی، همچنان به آموزش‌های جدید یا محتوای به‌روزشده نیاز داشتند.
دوره‌های جدید آموزشی در پاسخ به نیاز‌های شناسایی‌شده طراحی می‌شوند
میزان: مهم‌ترین هدف این سازوکار گسترده نیازسنجی و طراحی دوره‌های آموزشی چیست؟
فردایی بنام: هدف اصلی، ایجاد تناسب میان آموزش‌های ارائه‌شده و نیاز‌های واقعی قضات و کارکنان قوه قضاییه است. از این طریق، تلاش می‌شود آموزش‌ها صرفاً به برگزاری دوره‌های تکراری محدود نشوند، بلکه با تحولات قانونی، فناوری، مأموریت‌های سازمانی و نیاز‌های تخصصی مخاطبان همگام باشند. ترکیب نیازسنجی سالانه با نیازسنجی مستمر، بررسی کارشناسی پیشنهادها و بهره‌گیری از نظر متخصصان و تشکیل کمیسیون‌ها و کارگروه‌های تخصصی، این امکان را فراهم می‌کند که دوره‌های جدید در پاسخ به نیاز‌های شناسایی‌شده طراحی شوند و دوره‌های قبلی نیز در صورت لزوم مورد بازنگری قرار گیرند.