بوشهر- ایرنا- بهسازی سازه‌های آبخیزداری و طرح‌های تغذیه مصنوعی، اولویت بوشهر برای بهره‌برداری از سیلاب‌های احتمالی و تقویت منابع آب با هدف تبدیل تهدید بارندگی‌های سیل‌آسا به فرصت مدیریت آب است؛ در این راه حفظ مسیرهای عبور سیلاب، کنترل برداشت از آبخوان‌ها و رعایت حقابه پایین‌دست از اولویت‌های مهم شناخته می‌شود.
به گزارش ایرنا،براساس نظر کارشناسان در زمان کنونی با ظهور پدیده ال‌نینو آمادگی برای مقابله با مخاطرات حاصل از آن امری ضروری است زیرا رعایت نکردن موارد کارشناسانه می‌تواند منجر به ظهور مخاطرات جبران ناپذیر شود، اما آنچه از نظرها مغفول مانده حجم آبی است که پس از سال‌ها خشکسالی بر زمین می‌بارد، در این ارتباط توجه کارشناسان و دغدغه‌مندان محیط زیست و اقلیم به سمت و سوی ذخیره حداکثری این حجم آب که براساس پیش بینی‌ها رقمی بالغ بر ۲۵۰ میلی متر را شامل می‌شود، سوق یافته است.
براساس آخرین آمار دریافتی از مسئولان استان بوشهر بیش از ۷۰ درصد ظرفیت ذخیره‌سازی سدهای بوشهر برای دریافت باران‌های پیش بینی شده در دسترس است و د رکنار آن ۹۰۹ سازه آبخیزداری نیز آماده حفظ و ذخیره آب باران برای تغذیه سفره‌های زیر زمینی است که در این مسیر استفاده مؤثر از این ظرفیت‌ها، به نگهداری، لایروبی و رفع موانع بهره‌برداری وابسته است.
همسو شدن با طبیعت بنیان اصلی نظریات فعالان محیط زیست است زیرا آنان معتقدند بر اساس الگوریتم‌ها و بررسی شواهد موجود در طول تاریخ طبیعت قابل تغییر نیست مگر اینکه بشر برای تغییر آن خواسته یا ناخواسته اقدامی کرده باشد و لذا تحت هر شرایطی زمین تلاش خود را برای بازگشت به اصل خود انجام می‌دهد، پس می‌توان گفت پذیرفتن این امر در مواقع بروز حوادث طبیعی و آمادگی برای روبرو شدن با آن و پی بردن به ظرفیت‌های نهفته در آن همچون ال‌نینو و میزان آب نزولات کمک بزرگی به انسان و طبیعت می‌کند.
بهسازی پیش از توسعه
امروزه کارشناسان معتقدند: بارش‌های شدید در صورت آمادگی و مدیریت اصولی می‌توانند به فرصتی برای تقویت منابع آب، کشاورزی و محیط‌زیست تبدیل شوند، اولویت کاهش خطر سیلاب و استفاده ایمن از بخشی از روان‌آب‌ها با رویکرد سازگاری با اقلیم است.
جابر مظفری‌زاده، دبیر هیات اندیشه‌ورز آب، اقلیم، کشاورزی و محیط‌زیست بنیاد نخبگان استان بوشهر در این باره به ایرنا گفت: با توجه به محدودیت زمان و بودجه، بهسازی، لایروبی و تکمیل طرح‌های موجود پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی باید در اولویت قرار گیرد، این اقدامات، همراه با کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، می‌تواند به کاهش کسری آبخوان‌ها کمک کند زیرا تجربه‌های طرح دره آردو برازجان و سازه‌های بوشکان نیز ظرفیت افزایش کارایی تأسیسات موجود را با اصلاحات فنی و همکاری کارشناسان، دانشگاهیان و مردم نشان می‌دهد.
مظفری‌زاده، هماهنگی زمان و نوع کشت با پیش‌بینی‌های معتبر بارش و رطوبت خاک، انتخاب محصولات کم‌آب‌بر و استفاده از کشت‌های کوتاه‌دوره در مناطق مناسب را از راه‌های کاهش نیاز به آبیاری دانست و افزود: پخش اصولی سیلاب می‌تواند به تقویت پوشش گیاهی و احیای مراتع کمک کند و تأمین جریان مورد نیاز تالاب‌هایی مانند حله نیز باید در برنامه مدیریت آب لحاظ شود.
وی تأکید کرد: استفاده از آب باران مکمل آب‌شیرین‌کن‌هاست، نه جایگزین آنها. هدف، مهار همه سیلاب‌ها نیست؛ بلکه بهره‌برداری سنجیده از بخشی از جریان، با رعایت کیفیت آب، شرایط خاک، حقابه محیط‌زیست و حقوق پایین‌دست و همراه با نگهداری مستمر سازه‌ها است.
بدون شک نگهداری سازه‌ها امری اصولی و نیازمند استمرار آن در گذر زمان است و متولیان امر بر این موضوع همواره مانور داده و در اطلاعات و آمار دریافتی به آن اشاره می‌کنند اما اینکه تا چه حد اقدامات آنها تاثیر گذار بوده و در شرایط بحرانی پیش بینی شده روبرو تحت عنوان بارندگی‌های ناشی از ظهور پدیده ال نینو موثر است همچون نمره گرفتن شاگردان در پایان ترم درسی است زیرا امروز علاوه بر کاهش مخاطرات بحث تغذیه حداکثری منابع زیر زمینی نیز مطرح است.
نقش ظرفیت سدهای استان در ذخیره نزولات آسمانی
علی محمدی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای بوشهر، گفت: بیش از ۷۰ درصد ظرفیت ذخیره‌سازی سدهای استان برای پذیرش سیلاب‌های احتمالی در دسترس است و با انجام مانور دریچه‌های تخلیه آب و رسوب، تأسیسات آبی از آمادگی فنی لازم برخوردارند.
وی افزود: طرح تغذیه مصنوعی آردو در دشتستان به‌طور کامل لایروبی شده و آماده دریافت سیلاب برای تقویت آبخوان دشت برازجان است. طرح جاشک نیز پس از لایروبی، به حداکثر ظرفیت کنترل سیلاب و تغذیه منابع آب زیرزمینی رسیده است. همچنین سدهای انحرافی سعدآباد، اهرم و سرقنات می‌توانند روان‌آب‌های فصلی را به شبکه‌های آبیاری هدایت کنند و بخشی از نیاز نخلستان‌های زیر پوشش به آبیاری پس از برداشت محصول را تأمین کنند.
محمدی درباره چشم‌انداز بارندگی گفت: بر اساس مطالعات دفتر داده‌ها و اطلاعات آب کشور در زمان اعلام این اظهارات، احتمال بارش، به‌ویژه بارش سیلابی، در بازه ۱۵ روزه پس از آن بسیار ناچیز ارزیابی شده بود.
وی تأکید کرد که شرایط جوی به‌طور مستمر از سوی هواشناسی استان رصد و اطلاع‌رسانی می‌شود.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای بوشهر با اشاره به شناسایی ۳۷۴ سازه تقاطعی حادثه‌خیز گفت: این سازه‌ها به دستگاه‌های متولی معرفی شده‌اند و عمده آنها به دلیل طراحی نامناسب یا لایروبی نشدن می‌توانند خسارت سیلاب را تشدید کنند.
وی، مدیریت سیلاب را مسئولیتی بین‌بخشی دانست و تأکید کرد: جلوگیری از ساخت‌وساز در بستر و حریم رودخانه‌ها، رفع موانع جریان و حفظ ظرفیت عبور آب باید پیش از بارندگی انجام شود؛ زیرا خسارت سیلاب تنها به میزان بارش وابسته نیست و وضعیت مسیر رودخانه‌ها، آبراهه‌ها و زیرساخت‌ها نیز در آن نقش تعیین‌کننده دارد.
ال‌نینو، تضمین بارش شدید نیست
بر اساس نظر کارشناسان ال‌نینو با گرم‌شدن آب‌های بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر گردش جو همراه است و می‌تواند الگوهای بارش را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما وقوع آن به‌تنهایی به معنای افزایش قطعی بارندگی در ایران نیست.
یاسر فاطمی، رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی خلیج فارس بوشهر، گفت: با تأکید بر اینکه نباید این پدیده را یک «غول بارشی» دانست، افزود: گرم‌ترشدن آب خلیج فارس می‌تواند رطوبت در دسترس سامانه‌های عبوری را افزایش دهد، اما محل و میزان بارندگی به مسیر سامانه‌ها و مجموعه شرایط جوی بستگی دارد. ممکن است بخش مهمی از بارش نیز به‌جای سواحل، در ارتفاعات زاگرس رخ دهد.
فاطمی، شدت و مدت بارندگی را در کنار وضعیت خاک و پوشش گیاهی تعیین‌کننده دانست و گفت بارش رگباری پس از دوره طولانی خشکی، بویژه در عرصه‌های کم‌پوشش، می‌تواند با فرسایش خاک و شکل‌گیری روان‌آب همراه شود.
وی، ذخیره‌سازی در بالادست و تغذیه آبخوان‌ها را همراه با رعایت حقابه رودخانه‌ها ضروری دانست.
آب‌باران و افزایش ذخیره آن در پس اقدامات منابع طبیعی
بر اساس آخرین امار منتشر شده از سوی منابع طبیعی آبخیزداری استان بوشهر در شرایط کنونی ۹۰۹ سازه آبخیزداری با ظرفیت مخزن ۳۶ میلیون مترمکعب در استان برای مقابله با شرایط بحرانی حاصل از باران های سیل‌آسا وجود دارد که در کاهش خطر سیلاب، کنترل رسوب، تغذیه آب‌های زیرزمینی و تقویت پوشش گیاهی نقش دارند.
ذخیره آب، همراه با کنترل برداشت
مدیر محیط زیست شرکت آب منطقه ای بوشهر تأکید کرد که تغذیه آبخوان باید با کنترل برداشت همراه باشد؛ زیرا اگر افزایش ورودی آب به پمپاژ بیشتر یا توسعه بی‌ضابطه سطح زیرکشت منجر شود، فرصت جبران کسری منابع زیرزمینی کاهش می‌یابد.
مظفری زاده، هماهنگی زمان و نوع کشت با بارش و رطوبت خاک و انتخاب محصولات کم‌آب‌بر و کوتاه‌دوره در مناطق مناسب را از راه‌های کاهش نیاز به آبیاری دانست.
در کنار تغذیه آبخوان، استفاده مستقیم از جریان‌های فصلی نیز امکان‌پذیر است. محمدی، سدهای انحرافی سعدآباد، اهرم و سرقنات را از ظرفیت‌های هدایت روان‌آب به شبکه‌های آبیاری معرفی کرد و گفت این جریان‌ها می‌توانند بخشی از نیاز نخلستان‌های زیر پوشش شبکه‌ها به آبیاری پس از برداشت محصول را تأمین کنند.
بهره‌برداری از سیلاب، بااین‌حال، نباید به قطع جریان مورد نیاز پایین‌دست منجر شود.
مظفری‌زاده نیز تأمین آب تالاب حله و تقویت پوشش گیاهی را از منافع مدیریت اصولی روان‌آب برشمرد.
رفع گلوگاه‌های سیلاب، مقدم بر ذخیره‌سازی
بهسازی تأسیسات و رفع گلوگاه‌های عبور آب، دو اقدام مکمل برای مدیریت سیلاب در بوشهر است. اولی امکان ذخیره بخشی از روان‌آب را افزایش می‌دهد و دومی به کاهش خطر برای مردم کمک می‌کند؛ بهره‌برداری از این فرصت نیز زمانی به تقویت پایدار منابع آب می‌انجامد که با کنترل برداشت و حفظ حقابه پایین‌دست همراه باشد.