رفتارهای اخیر موسی غنی‌نژاد علیه اسلام سیاسی نوعی استبداد رای است که حاضر به شنیدن هیچ سخن تازه‌ای نیست.

خبرگزاری تسنیم - محمد امین حقگو

ممکن است کسی سال‌ها در ظاهر از آزادی سخن بگوید، کتاب بنویسد، علیه استبداد استدلال کند و مخالفان خود را به ناآشنایی با عقلانیت متهم سازد، اما هنگامی که در یک گفت‌وگو حضور پیدا می‌کند، چنان رفتار کند که گویی آزادی اندیشه تنها تا لحظه‌ای محترم است که کسی با اندیشه او مخالفت نکرده باشد. رفتارهای اخیر موسی غنی‌نژاد علیه اسلام سیاسی، رفتار تاریخی مردم ایران، اندیشمندان و منتقدان، چنین تناقضی را به موضوع بحث تبدیل کرده است. نوعی استبداد رای که حاضر به شنیدن هیچ سخن تازه‌ای نیست یا گویی که در جهان او دیگر جایی برای یادگیری وجود ندارد.

غنی‌نژاد سال‌هاست خود را مدافع آزادی فردی، عقلانیت و اقتصاد بازار معرفی می‌کند. با این‌ وجود، در شیوه مواجهه او با منتقدان نوعی قطعیت آمرانه دیده می‌شود که با روح گفت‌وگوی آزاد سازگاری ندارد. گویی نتیجه هر مناظره پیشاپیش روشن است؛ طرف مقابل یا باید سخن او را بپذیرد، یا متهم شود که چیزی از اقتصاد، تاریخ و فلسفه نفهمیده است. ارجاع مکرر به نوشته‌های خود نیز گاه چنان جای استدلال را می‌گیرد که انگار مطالعه آثار غنی‌نژاد، شرط رسیدن به حقیقت مطلق است.

مسئله اصلی مخالفت یک اقتصاددان با شریعتی، انقلاب اسلامی یا نحوه مواجهه دولت با اقتصاد نیست. چنین مخالفت‌هایی حق طبیعی هر انسانی است. مسئله از آن لحظه آغاز می‌شود که یک نظریه اقتصادی به حقیقتی مقدس و ایدئولوژیک تبدیل شود و صاحب آن، خود را در جایگاه داور نهایی عقل و جهل بنشاند و چشم و گوش بر هر نظر دیگری ببندد. آنگاه باید پرسید آیا بازار آزاد در ایران نیز به ایدئولوژی تمامیت‌خواهی تبدیل شده است که هر منتقد خود را قرار است با توهین و ناسزاگویی بنوازد؟

آزادی برای من اطاعت برای دیگران

موسی غنی‌نژاد اندیشه‌های دهه اول انقلاب را «سم مهلک» جامعه ایران معرفی می‌کند. برای مثال شریعتی را «شیاد فکری» می‌خواند و مدافعان نظریه اسلام سیاسی را ... . این ادبیات از کسی که مدعی دفاع از عقلانیت و آزادی اندیشه است، پرسش‌برانگیز است. آیا نقد یک متفکر، بدون تحقیر شخصیت او امکان‌پذیر نیست؟ آیا اختلاف نظر درباره نسبت دین و سیاست، مجوز توهین و ناسزاگویی است؟

در منطق گفت‌وگو، هیچ‌کس سند مالکیت حقیقت را در جیب ندارد. حتی بزرگ‌ترین متفکران تاریخ نیز آثارشان را در معرض نقد دیگران قرار داده‌اند. اما در مواجهه غنی‌نژاد با منتقدان، ارجاع مکرر به آثار شخصی چنان جای استدلال را می‌گیرد که گویی مطالعه کتاب‌های او شرط ورود به ساحت دانایی است. گزاره مکرر و گزنده «باید بروید نوشته‌های مرا بخوانید» یا «نوشته‌های مرا نخوانده‌اید» در برابر پرسش منقدان، به ‌تدریج این توهم را برای انسان ایجاد می‌کند یک کتاب یا نوشته حکم وحی را دارد که خواندنش مایه هدایت و ناخواندنش گواه جهالت است.

این همان نقطه‌ای است که آزادی‌خواهی می‌تواند به ضد خود تبدیل شود. در تاریخ اندیشه سیاسی، فاشیسم نیز با نوعی یقین مطلق به حقانیت خویش و تحقیر مخالفان شناخته می‌شود. عحیب است که شباهت بعضی الگوهای گفتاری قابل چشم‌پوشی نیست. تقسیم انسان‌ها به صاحبان حقیقت و جماعت ناآگاه، بی‌اعتنایی به استدلال مخالف و تبدیل اختلاف فکری به اتهام اخلاقی و عقلی.

طنز تلخ ماجرا آن است که غنی‌نژاد خود را منتقد سرسخت ایدئولوژی می‌داند. اما آیا ایدئولوژی چیزی جز همین تقدیس یک دستگاه فکری، اصرار به عدم شناخت و آگاهی و مصون‌ساختن آن از تجربه و نقد است؟ اگر مدافع بازار آزاد حاضر نباشد امکان خطای اندیشه خود را جدی بگیرد، چه تفاوتی میان جزم‌اندیشی او و جزم‌اندیشی‌هایی باقی می‌ماند که سال‌ها علیه آن‌ها سخن گفته است؟

توهمی به نام بازار آزاد

این تناقض هنگامی آشکارتر می‌شود که از رفتار فردی غنی‌نژاد به مبانی اقتصادی او برسیم. او از مکتب اتریشی اقتصاد دفاع می‌کند و در نوشته‌ها و مصاحبه‌های متعدد، مداخله دولت را سرچشمه بسیاری از گرفتاری‌های اقتصادی معرفی کرده است. غنی‌نژاد در مصاحبه‌های متعدد بی‌عدالتی، فقر، تورم گرفته تا بحران مالی 2008 را به دولت نسبت می‌دهد. او در واقع ادعایی دارد و نسخه‌ای چنان خالص‌سازی شده می‌پیچد که هیچ کشوری به آن پای بندی نداشته و هیچ خرد عمومی به آن تن نداده است. در واقع پرسش اساسی از ایشان این است که این ایدئولوژی و الگوی مطلوب ایشان، در کدام کشور تحقق یافته یا کدام مردمان بر آن اساس زندگی می‌کنند؟

آمریکا را ببینیم. کشوری که در ادبیات اقتصادی، نماد سرمایه‌داری و آزادی بازار شمرده می‌شود. دولت این کشور با تعرفه‌های سنگین تجاری، حمایت پولی و مالی از صنایع راهبردی، محدودیت صادرات فناوری، یارانه‌های صنعتی و دخالت در بازارهای مالی، پیوسته قواعد اقتصاد را تغییر می‌دهد. دولت آمریکا چنان در اقتصاد داخلی و تجارت خارجی دخالت می‌کند که هیچ کشوری تا این اندازه به اقتصاد ورود نکرده است. چین اساسا رشد اقتصادی و صنعتی خود را با برنامه‌ریزی دولتی و حمایت هدفمند بنا کرده است، یا حداقل با اطمینان می‌توان گفت که بر اساس ایده غنی‌نژاد پیش نرفته است. اتحادیه اروپا و حتی بسیاری از کشورهای اروپایی به شکلی افراطی نیز از مردم، کشاورزی و صنایع حساس حمایت سوسیالیستی می‌کنند. هند، روسیه، ژاپن و کره جنوبی هم هرکدام تجربه‌های مشخصی از هدایت اقتصادی دولت دارند که با ایدئولوژی موسی غنی‌نژاد فرسنگ‌ها فاصله دارد.

صندوق بین‌المللی پول در گزارش 7 خرداد امسال، اعلام کرد که داده‌های رصد سیاست صنعتی بیش از 52 هزار مداخله در 75 کشور از سال 2009 را ثبت کرده است. شمار سیاست‌های صنعتی جدید در سال 2025 نیز 2.5 برابر میانگین پیش از همه‌گیری کرونا بوده است. از مواضع موسی غنی‌نژاد چنین برمی‌آید که گویی اندیشه اقتصادی او در چهار یا پنج دهه گذشته متوقف مانده و تحولات تازه علم اقتصاد و تجربیات جدید کشورها نتوانسته‌اند خللی در باورهای دیرینه‌اش ایجاد کنند. چگونه می‌توان این حجم از تجربه و دانش انباشته بشری را نادیده گرفت و همچنان با چنین قطعیت و خودکامگی بر درستی فهم خود اصرار ورزید؟

مسئله این نیست که هر مداخله دولتی درست است. بسیاری از دخالت‌های نسنجیده دولت موجب رانت، فساد، اتلاف منابع و آسیب به تولید شده‌اند. مسئله آن است که تجربه بشری، اقتصاد را محصول تعامل بازار، دولت، نهادهای اجتماعی و شرایط تاریخی می‌شناسد.

اصرار بر اینکه مسائل انسانی و اجتماعی پدیده‌هایی ساده و پیش‌پاافتاده‌اند و هیچ پیچیدگی خاصی ندارند، و این ادعا که ریشه معضلاتی چون فقر، بی‌عدالتی و نابرابری که به قدمت تاریخ بشر وجود داشته‌اند، برای هیچ‌کس در جهان روشن نشده و تنها من به علت حقیقی آن‌ها پی برده‌ام، چیزی جز جزم‌اندیشی و ایدئولوژی‌زدگی نیست.

عجیب است که سیاست‌گذاران از غرب عالم تا شرق، با همه اختلافات سیاسی و نظری، ضرورت‌هایی برای حضور بیشتر دولت در اقتصاد تشخیص می‌دهند، اما در روایت بازارگرایی گویا این تجربیات همگی باید کنار گذاشته شوند تا نسخه‌ خالص و آرمانی ایشان مجال تحقق پیدا کند.

همه نمی‌فهمند جز من

مشکل مهم‌تر و بزرگ‌تر از همین‌جا آغاز می‌شود. غنی‌نژاد مواجهه دولت با اقتصاد در ایران را با تفکرات چپ و گرفتاری‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور را با سیاسی شدن اسلام پیوند می‌دهد. اما تاریخ اقتصاد ایران و جهان، این تبیین تک‌علتی را برنمی‌تابد.

پیش از انقلاب اسلامی، حکومت پهلوی مالک و اداره‌کننده همه اقتصاد ایران اعم از صنایع و زیرساخت‌های کشور بود. برنامه‌های عمرانی، سرمایه‌گذاری دولتی، قیمت‌گذاری، سیاست‌های حمایتی و توزیع درآمدهای نفتی، همگی در ساختار آن حکومت حضور داشتند. حتی در دهه 1350، با افزایش درآمدهای نفتی مداخلات دولت حتی گسترش یافت. مگر حکومت پهلوی نیز بر اساس اسلام سیاسی اداره می‌شد؟

در آمریکا که رد پای دولت در همه جای اقتصاد دیده می‌شود، یا دولت با تعرفه‌های تجاری و حمایت صنعتی اقتصاد جهان را به هم ریخته است، کدام تفسیر از اسلام سیاسی حاکم است؟ در چین و روسیه چه نسبتی میان سیاست اقتصادی و اسلام سیاسی وجود دارد؟ آیا دولت‌های اروپایی که مالیات‌های سنگین از حقوق و دستمزد می‌گیرند، خدمات عمومی تأمین می‌کنند، خود را نسبت به برابری اقتصادی مسئول می‌دانند و در بازارها دخالت دارند، از اندیشه اسلام سیاسی ایران الهام گرفته‌اند؟

موسی غنی‌نژاد بی‌تردید پاسخ این پرسش‌ها را می‌داند. اما پرسش اصلی اینجاست که او با نسبت ‌دادن این مسائل به اسلام سیاسی، در پی تسویه‌حساب فکری و سیاسی با کدام شخص یا جریان است؟

غنی‌نژاد حق دارد از اقتصاد دولتی انتقاد کند، همان‌طور که دیگران حق دارند از بازار آزاد انتقاد کنند. آنچه قابل دفاع نیست، تبدیل اختلافی جدی در علم اقتصاد به جدال میان عقل و بی‌عقلی است. عقلانیت اقتصادی در انحصار یک مکتب نیست. اگر همه دولت‌های بزرگ جهان به شیوه‌های گوناگون در اقتصاد مداخله می‌کنند و تجربه انباشته بشری نیز به‌ تدریج ضرورت نقش‌آفرینی و مسئولیت‌پذیری دولت در اقتصاد را آشکارتر می‌سازد، دست‌کم باید پذیرفت که مسائل اقتصادی پیچیده‌تر از آن‌اند که بتوان با چند حکم کلی و ساده‌انگارانه درباره فضیلت بازار، برای آن‌ها نسخه‌ای قطعی پیچید.

محاکمه یک ملت به جرم انقلاب آزادی‌خواهانه

اما شاید حساس‌ترین بخش ماجرا، نوع مواجهه غنی‌نژاد با انقلاب اسلامی و مردم ایران باشد. انتقاد او از اسلام سیاسی در مناظره اخیر تا آنجا پیش می‌رود که یکی از مردمی‌ترین انقلاب‌های تاریخ را به مجموعه‌ای از خطاهای فکری و سیاسی فرو می‌کاهد و مردمی را که برای رهایی از استبداد و سلطه خارجی به میدان آمدند، مسئول گرفتاری‌های امروز کشور معرفی می‌کند.

اینجا با مسئله‌ای بنیادی روبه‌رو هستیم. هرکس انقلاب اسلامی را می‌تواند از جهات گوناگون نقد کند. همان‌طور که می‌توان دستاوردهای آن را بررسی کرد. اما آیا می‌توان تصمیم تاریخی میلیون‌ها ایرانی را بدون فهم شرایط زندگی آنان به اشتباهی ناشی از ناآگاهی و خطا فروکاست؟ مردمی که به خیابان آمدند، تجربه‌ای واقعی از استبداد سیاسی، نابرابری، وابستگی خارجی و محرومیت از مشارکت سیاسی داشتند. آنان بازیگران تاریخ خود بودند، نه جمعیتی بی‌اراده که صرفا چند سخنرانی و کتاب به حرکتشان درآورده باشد.

انکار عقلانیت تاریخی مردم ایران، چیزی جز تحقیر اراده و قدرت تشخیص ملتی آگاه نیست. ملتی که شکوه و عظمت خیزش تاریخی‌اش بسیاری از متفکران و اندیشمندان جهان را به تأمل و تحسین واداشته است. روشنفکری که خود را مدافع آزادی می‌داند، چگونه می‌تواند آزادی انتخاب تاریخی مردم را به رسمیت نشناسد و هم‌زمان خود را معیار تشخیص درست و نادرست آن معرفی کند؟

غنی‌نژاد در مناظره اخیر حتی شکوه حضور شبانه مردم ایران در خیابان‌ها و ایستادگی آنان در دفاع از وطن را نیز تحقیر می‌کند و نابسامانی‌های امروز کشور را به همان مردمی نسبت می‌دهد که پای میهن خود ایستاده‌اند. این نیز جلوه دیگری از همان نگاه تحقیرآمیز به اراده و انتخاب انسان‌هاست. با این تفاوت که این بار، یک ملت آماج چنین نگاهی قرار گرفته است.

این منطق از یک جهت، یادآور وجه تاریکی از تاریخ اندیشه‌های اقتدارگرا، از جمله نازیسم است. یعنی بی‌اعتبارکردن فهم جمعی و تقسیم جامعه به کسانی که حقیقت را می‌شناسند و کسانی که باید به‌جای آنان تصمیم گرفت. اندیشه‌ای که در نهایت رو به نسل‌کشی می‌آورد. وقتی غنی‌نژاد این چنین انتخاب آزاد مردم ایران را تحقیر می‌کند، روی دیگرش آن است که از نسل‌کشی مردم خود حمایت کرده است. همین شباهت در منطق گفتار نیز باید هشداردهنده باشد.

شریعتی مقصر همیشگی

غنی‌نژاد شریعتی را عامل اصلی سیاسی‌شدن دین و شکل‌گیری دین دولتی معرفی می‌کند. این ادعا نیز با پرسش تاریخی بزرگی روبه‌روست که مگر اندیشه اسلام سیاسی و تشیع با شریعتی آغاز شده است؟

قرن‌ها پیش از تولد شریعتی، نسبت دین و حکومت یکی از مسائل اصلی تاریخ اسلام بود. از حکومت پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) تا منازعات سیاسی شیعه در عصر صفویه و قاجار، این رابطه همواره موضوع بحث بوده است. در دوران مشروطه نیز متفکری مانند میرزای نائینی با نگارش «تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله» درباره مشروعیت حکومت، مقابله با استبداد و مبانی دینی نظام سیاسی سخن گفته بود.

از سوی دیگر، نظریه ولات فقیه و حکومت اسلامی امام خمینی(ره) نیز که جمهوری اسلامی را بنا نهاد، بر مبانی مستقل و دیرپای فقهی و سیاسی استوار است. شریعتی بی‌تردید در شکل‌گیری زبان انقلابی و بیداری سیاسی نسل خود نقش داشت، اما معرفی او به ‌عنوان منشأ اصلی اسلام سیاسی، یا از سر ناآگاهی نسبت به تاریخ ایران و اندیشه سیاسی اسلام و عدم مطالعه و شناخت است، یا شائبه غرض‌ورزی و تسویه‌حساب فکری و سیاسی را به میان می‌آورد.

جالب آنکه غنی‌نژاد شریعتی را به ایدئولوژیک‌ کردن دین متهم می‌کند، اما خود در تبیین تاریخ ایران به الگویی نزدیک می‌شود که همه مسیرهای پیچیده تاریخی را به یک خطای فکری باز می‌گرداند. گویی کافی است شریعتی را از تاریخ حذف کنیم تا بسیاری از گرفتاری‌های سیاسی و اقتصادی ایران توضیح داده شوند و کل مسیر ملی ایرانی‌ها تغییر کند.

خودکامگی در لباس عقلانیت

مشکل نهایی غنی‌نژاد را می‌توان نوعی «خودکامگی معرفتی» نامید. حالتی که شخص، معیار تشخیص حقیقت را در اندیشه خود می‌بیند و مخالفت دیگران را نشانه کم‌دانشی آنان می‌انگارد. در چنین نگاهی، گفت‌وگو به فرصتی برای آموختن تبدیل نمی‌شود. صحنه‌ای است که یک نفر می‌آید تا بار دیگر حقانیت خویش را اعلام کند.

آزادی البته به معنای پذیرش همه عقاید یا صرف‌‌نظر کردن از نقد تند نیست. مدافع آزادی می‌تواند با قاطعیت از اندیشه خود دفاع کند، اشتباهات دیگران را نشان دهد و حتی نظریه‌ای را به‌شدت رد کند. اما میان نقد استدلال و تحقیر صاحب استدلال فاصله‌ای اساسی وجود دارد. کسی که این فاصله را رعایت نمی‌کند، در عمل از همان روشی بهره می‌برد که مدعی مبارزه با آن است.

ایران امروز به گفت‌وگوی جدی درباره اقتصاد، سیاست و تاریخ خود نیاز دارد. باید درباره ناکارآمدی دولت، فساد اقتصادی، آزادی بازار، عدالت اجتماعی و میراث انقلاب بحث کرد. هیچ‌کدام از این موضوعات نباید از نقد مصون باشند. اما گفت‌وگو زمانی ممکن است که هیچ اقتصاددان، فیلسوف یا سیاستمداری خود را مالک انحصاری عقل نداند.

غنی‌نژاد می‌تواند همچنان از بازار آزاد دفاع کند و با اسلام سیاسی مخالف باشد. مسئله این است که آزادی، پیش از آنکه آموزه‌ای در کتاب‌های اقتصاد باشد، باید در رفتار مدافعانش دیده شود. آزادی‌خواهی که تحمل اندیشه مخالف را از دست بدهد و پنجه به صورت هم‌وطنان خود بکشد، سرانجام ممکن است همان استبدادی را بازتولید کند که تمام عمر علیه آن قلم زده است.