کرمان - ایرنا - افت شدید سفره‌های زیرزمینی و سقوط تولید پسته تا مرز ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار، زنگ خطر را برای حیات اقتصادی این محصول راهبردی به صدا درآورده است؛ بحرانی که به باور کارشناسان، تنها با توقف روش‌های سنتی، ساماندهی خرده‌مالکی و پیاده‌سازی مدیریت علمی در زنجیره تولید و آبیاری مهار خواهد شد.
ه گزارش ایرنا، استان زرخیز کرمان، به دلیل محصولات راهبردی و مهمی نظیر پسته، خرما، مرکبات و محصولات جالیزی، از جایگاه و رتبه بسیار بالا و با اهمیتی در حوزه کشاورزی کشور برخوردار است و در این میان پسته با طعم خوشمزه، ارزش غذایی بالا و کاربرد بسیار متنوع در صنایع غذایی، مشتریان فرآوانی در داخل و خارج از کشور برای آن صف می‌کشند.
استان کرمان به دلیل موقعیت جغرافیایی خشک و نیمه خشک و آب و هوای گرمسیری و خاک حاصلخیز از دیرباز محل کاشت و برداشت قسمت عمده‌ای از پسته کشور محسوب می‌شود و ۲۰ درصد از باغ‌های کشور در قاالب پسته کاری،در این استان وجود دارد و شهرستان‌های رفسنجان، کرمان، زرند، سیرجان و انار از مهمترین مناطق تولید پسته استان کرمان و ایران بشمار می‌روند.
سابقه کاشت پسته در شهرستان رفسنجان به عنوان شهر طلای سبز، به بیش‌از یک‌هزار سال قبل بر می‌گردد و کهن سال ترین درخت پسته در ایران در روستای اودرج رفسنجان قرار دارد، که از این درخت کهن به عنوان نماد شهر رفسنجان یاد می‌شود که نشان از پیوند دیرینه پسته با مردمان سختگوش این دیار کویری دارد.
به دلیل سودآوری و بازار مناسب، پسته کاری در استان کرمان و کشور طی دهه‌های گذشته با توسعه‌ای چشمگیر روبرو شده و هم اکنون در ۲۸ استان کشور شاهد تولید و فرآوری پسته هستیم، البته در بحث مرغوبیت، پسته استان کرمان به ویژه شهرستان رفسنجان، همچنان در کشور و دنیا حرف اول را می‌زند.
ارزشمندترین و سودآورترین محصول کشاورزی کشور و کرمان ، این روزها وضعیت خوبی ندارد و امسال با کاهش چشمگیر تولید در خاستگاه اصلی طلای سبز و در استان کرمان روبرو هستیم، البته مشکلاتی نظیر خشکسالی‌های پی در پی، کاهش منابع آب زیرزمینی و آفات متنوع و موانع صادرات، جزو مهمترین چالش‌های کشاورزان و فعالان تولید پسته محسوب می‌شود.
کاهش چشمگیر تولید پسته در سال‌های اخیر
در حالی که حدود یک دهه قبل حدود ۵۰۰ هزار تن پسته از باغ‌های سراسر کشور برداشت می‌شد که قسمت بزرگی از آن سهم مناطق پسته کاری در استان کرمان بود، در حال حاضر تولید این محصول تقریبا به نصف کاهش یافته و در این میان برداشت پسته از باغ‌های کرمان حدود ۸۰ هزار تن تخمین زده می شود،در برابر تولید تقریبا ۳۰۰ هزار تنی در سال‌های پرمحصول گذشته، شاهد کاهش تولید طلای سبز را در این سرزمین کویری هستیم.
کارشناسان این حوزه عقیده دارند اگر بخواهیم آینده پسته در استان کرمان و حتی کشور را در برابر رقیب بسیار قدتمندی مانند کشور آمریکا نجات دهیم باید در زنجیره تولید این محصول بسیار ارزشمند شامل کاشت، پرورش، برداشت، فرآوری و بازار فروش و برند سازی، تحول و پوست اندازی عمیقی انجام شود و به سمت کشاورزی مدرن، علمی و حساب شده برویم، ضمن اینکه در بازارهای بین المللی هم سیستم فروش از فله و خام فروشی به سمت برند سازی و بسته بندی مطابق سلیقه مشتریان بازار خارجی برود.
به طور خلاصه باید گفت که پسته به‌عنوان مهمترین محصول صادراتی بخش کشاورزی ایران، نقشی بی‌بدیل در اقتصاد ملی، ارزآوری غیرنفتی و اشتغال پایدار مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور ایفا می‌کند، با این حال، تشدید تنش‌های اقلیمی، افت شدید سفره‌های آب زیرزمینی، سرما و گرمازدگی، شوری منابع آب وخاک و کاهش بهره‌وری باغ‌ها و استانداردهای سختگیرانه بهداشتی در بازارهای هدف صادراتی، صنعت پسته را در آستانه بازآفرینی علمی و ساختاری قرار داده است.
گسترش و توسعه کاشت پسته در ۲۸ استان کشور
رئیس پژوهشکده پسته کشور، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا جزئیات نقشه راه جامع پسته تا افق ۱۴۱۲، راهکارهای برون‌رفت از بحران آب، جایگزینی ارقام سنتی با ارقام مقاوم جدید و طرح مشترک با سازمان بین‌المللی غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)، برای مدیریت آفلاتوکسین و استانداردهای بین المللی را تشریح کرد.
رضا صداقت با اشاره به وضعیت کلی پسته در کشور و مقایسه جهانی و ارزآوری و چالش‌ها اظهار کرد: بر اساس آخرین آمارها، سطح زیرکشت باغ‌های پسته کشور از مرز ۷۰۰ هزار هکتار در ۲۸ استان عبور کرده و استان‌های کرمان، خراسان رضوی، یزد، فارس، خراسان جنوبی، اصفهان، مرکزی، قم، سیستان بلوچستان، قزوین و تهران عمده‌ترین قطب‌های تولید هستند و در سال‌های اخیر کشت این محصول به مناطق غربی کشور نیز توسعه یافته است؛ به‌طوری‌که تنها در نوار ساحلی شمال و جنوب مانند گیلان، مازندران، خوزستان و هرمزگان به‌دلیل رطوبت بالا امکان کشت اقتصادی و محصول با کیفیت خوب وجود ندارد.
وی با اشاره به ناترازی عملکرد در هکتار نسبت به رقبای جهانی افزود: میانگین عملکرد تولید پسته در ایران حدود ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار است، در حالی که رقیب اصلی ما، ایالات متحده آمریکا، عملکردی نزدیک به سه هزار کیلوگرم در هکتار و حدود ۶ برابر ایران ثبت کرده و دلایل اصلی این فاصله معنادار، ناترازی شدید و کمبود منابع آب، شوری و تلخی آب‌های زیرزمینی، نوسانات شدید دمایی ناشی از تغییر اقلیم،خرده مالکی و عدم بکارگیری شیوه‌های نوین است.
رئیس پژوهشکده پسته کشور با اشاره به ابعاد اقتصادی و معیشتی حوزه پسته برای کشور و استان کرمان تصریح کرد: در خصوص درآمد و اشتغال‌زایی، صنعت پسته با تولید سالانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تن و صادرات حدود ۱۶۰ هزار تن به حدود ۶۷ کشور جهان، سالانه به‌طور میانگین ۱.۵ میلیارد دلار ارزآوری به همراه دارد که معادل ۲۵ درصد از کل صادرات بخش کشاورزی کشور است و حدود یک میلیون خانوار، معادل چهار میلیون نفر جمعیت در کشور به صورت مستقیم و غیرمستقیم از این زنجیره امرار معاش می‌کنند.
لزوم تغییر مدیریت آبیاری باغات پسته
وی با اشاره به تاثیر ارزش‌افزوده آب در تولید پسته بیان کرد: به ازای مصرف هر مترمکعب آب در باغ‌های پسته، حدود یک دلار ارزش اقتصادی خلق می‌شود، این در حالیست که هزینه فرصت تامین آب براساس مطالعات انجام شده حدود سه دلار است و می‌طلبد تا در مدیریت مصرف آب رعایت بیشتری صورت گیرد، در غیر این صورت عملا تولید پسته مقرون به صرفه نخواهد بود.
صداقت افزود: قیمت میانگین پسته در حال حاضر حدود سه میلیون و ۵۰۰ هزار تومان بوده که بین ۵۰ تا ۶۰ درصد آن هزینه تولید و بقیه سود خالص باغدار است.
وی خاطرنشان کرد: تحقیقات اقتصادی و اجتماعی در حوزه پسته نشان می دهد که حدود ۷۰ درصد باغداران پسته کار در استان کرمان، به دلیل خرده مالکی، کمبود منابع آب، مدیریت غیرعلمی، تغییرات شدید اقلیم و برخی موانع دیگر، عملکردی زیر میانگین ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار دارند و تولید برخی از آنها غیر اقتصادی شده است.
رئیس پژوهشکده پسته کشور ادامه داد: در حالی که برای ۳۰ درصد باغداران که از نظر سطح زیر کشت متوسط و یا عمده مالک هستند و از روش‌های علمی استفاده می‌کنند، با وجود همان محدودیت‌ها، عملکرد در هکتار بالای ۵۰۰ کیلوگرم و در مواردی بالای یک تن پسته خشک در هکتار در بلندمدت و کاملا اقتصادی است، بنابراین به نظر می‌رسد در همین شرایط با وجود همه محدودیت‌ها هنوز هم امکان افزایش قابل ملاحظه تولید در کشور در همان باغات قدیمی وجود دارد.
وی تصریح کرد: مقاصد صادراتی مهم پسته ایران عمدتا شامل کشورهای آسیای میانه، روسیه، کشورهای حوزه خلیج فارس بویژه امارات، ترکیه، چین، هند، آسیای جنوب شرقی، پاکستان، افغانستان، عراق و اتحادیه اروپا هستند، در حالیکه صادرات به اروپا به علت تحریم‌ها و الزامات سختگیرانه استاندارد، به‌شدت کاهش یافته و صادرات به بازار آمریکا صفر و صادرات به کشورهای آفریقایی بسیار اندک است.
صداقت تاکید کرد: صادرات مجدد پسته ایران بیشتر از طریق کشورهای ترکیه و امارات بوده و برآوردها نشان دهنده روند رو به رشد آن است، در سال های اخیر صادرات مغز پسته بویژه مغز سبز در مقایسه با صادرات پسته با پوست افزایش یافته و این موضوع در آینده ارزش افزوده بیشتری برای صنعت پسته ایجاد می کند.
اجرای ۵۰۰ طرح تحقیقاتی در حوزه پسته
وی با اشاره به ۶۵ سال تحقیقات پسته در کشور گفت: تاکنون بیش از ۵۰۰ طرح و یا پروژه تحقیقاتی مرتبط با تخصص‌های مختلف پسته اجرا شده و دستاوردهای خروجی زیادی از این کارهای تحقیقاتی استخراج و به جامعه علمی و بهره‌برداران پسته کشور ارائه شده است.
رئیس پژوهشکده پسته کشور با اشاره به رویکرد جدی پژوهشکده در جلوگیری از توسعه غیراصولی باغ‌ها و ساماندهی منابع اظهارکرد: پژوهشکده در مراحل پایانی تدوین و تصویب گزارش علمی و تحلیلی آینده پژوهی توسعه کشت پسته در کشور است تا با بهره‌گیری از این سند علمی، از توسعه بی‌رویه کشت در اراضی نامستعد مناطق جدید پسته کاری و تکرار تجربه بحران آب و خاک که در استان‌های قدیمی پسته کاری دیده می‌شود، جلوگیری شود.
وی با اشاره به تاثیرات منفی شیوه سنتی آبیاری در کشور بیان کرد: متاسفانه بیش‌از ۹۰ درصد باغ‌های پسته کشور همچنان به روش غرقابی سنتی آبیاری می‌شوند و سهم سامانه‌های نوین زیر ۱۰ درصد و کمتر از ۷۰ هزار هکتار است، برای اصلاح این چالش، پژوهشکده بر اساس نتایج تحقیقات انجام شده، راهکارهای فنی و مدیریتی مانند بهینه‌سازی آبیاری غرقابی، طراحی و اجرای انواع سیستم‌های آبیاری نوین را به کشاورزان و بهره‌برداران پسته پیشنهاد می‌دهد.
افزایش محصول با اصلاح اراضی و تغذیه خاک
صداقت تاکید کرد: برای اصلاح اراضی شور و قلیا نیز اجرای پروژه کاربردی با حمایت مجتمع مس سرچشمه انجام شد و نتایج نشان داد که در صورت رعایت زمان، شیوه و دوز مناسب، مصرف اسید سولفوریک و گچ کشاورزی با کیفیت، برای اصلاح خاک‌های سنگین، قلیایی و سدیمی می‌تواند مفید باشد.
وی ادامه داد: در خصوص موضوعات مربوطه تغذیه پسته، نیز کارهای بسیار خوبی انجام شده و از جمله آن می‌توان به تعیین نیاز غذایی پسته، نحوه مصرف کودهای شیمیایی در سیستم‌های مختلف آبیاری و ارائه دستورالعمل‌های کاربردی درخصوص اصلاح کننده‌های خاک اشاره کرد.
رئیس پژوهشکده پسته کشور با اشاره به راهکارهای مقابله با تنش‌های دمایی در باغ‌ها گفت: مصرف کائولین، سایبان، سیلیکات پتاسیم، اسیدهای آمینه و مالچ‌های پلاستیکی و گیاهی برای مهار تنش گرمایی تابستان؛ به‌کارگیری بخاری‌های باغی و برخی ترکیبات ضدتنش برای سرمای دیررس بهاره؛ و مصرف اصولی روغن ولک با کیفیت و کولر جهت جبران نیاز سرمایی درختان بر اساس تحقیقات انجام شده می تواند موثر باشد.