رئیس مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه در یادداشتی به مناسبت ۱۳ آبان، با اشاره به سابقه تاریخی اقدامات آمریکا علیه استقلال و حاکمیت ملی ایران، از کودتای ۲۸ مرداد تا حمله به مدرسه شجره طیبه میناب، بر ضرورت پیگیری حقوقی این اقدامات، حقیقت‌یابی و پاسخگویی عاملان در مجامع بین‌المللی تأکید کرد.
حسن عبدلیان‌پوررئیس مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه در یادداشتی که در اختیار خبرگزاری میزان قرار داد نوشت:سیزدهم آبان در حافظه تاریخی ملت ایران، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ نمادی از پیوند استقلال‌خواهی، آگاهی تاریخی، حق تعیین سرنوشت و مطالبه عدالت در برابر مناسبات نابرابر قدرت است. این روز، فرصتی برای بازخوانی تجربه تاریخی ملتی است که در مسیر پاسداری از استقلال سیاسی و حاکمیت ملی خود، هزینه‌های سنگینی پرداخته و همواره بر ضرورت احترام متقابل دولت‌ها و حاکمیت قانون در روابط بین‌الملل تأکید داشته است.
امسال، گرامیداشت روز دانش‌آموز با یاد و خاطره دانش‌آموزان شهید مدرسه شجره طیبه میناب، معنایی عمیق‌تر و مسئولیتی سنگین‌تر یافته است؛ چراکه بار دیگر مسئله بنیادین حمایت از کودکان، مصونیت مراکز آموزشی در مخاصمات مسلحانه و پاسخگویی در برابر نقض حقوق بین‌الملل را در برابر وجدان عمومی جهان قرار داده است.
از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲؛ زخمی در حافظه تاریخی یک ملت
برای فهم ریشه‌های تاریخی بی‌اعتمادی ملت ایران به سیاست‌های مداخله‌جویانه ایالات متحده، نمی‌توان از واقعه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ عبور کرد. اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و مطالعات رسمی آرشیوی، نقش سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا در طراحی و اجرای عملیات آژاکس و سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق را تأیید می‌کنند.
این واقعه، فراتر از یک تحول سیاسی داخلی، نمونه‌ای مهم از مداخله خارجی در فرآیند سیاسی کشوری مستقل بود؛ مداخله‌ای که پیامد‌های آن بر حاکمیت ملی، استقلال سیاسی و حق تعیین سرنوشت ملت ایران، برای دهه‌ها در حافظه تاریخی جامعه باقی ماند.
از منظر حقوق بین‌الملل، اصل حاکمیت برابر دولت‌ها و منع مداخله در امور داخلی کشورها، از اصول بنیادین نظم حقوقی بین‌المللی است که در ماده ۲ منشور ملل متحد و اعلامیه ۱۹۷۰ مجمع عمومی سازمان ملل متحد درباره روابط دوستانه میان دولت‌ها مورد تأکید قرار گرفته است.
تجربه ۲۸ مرداد به ملت ایران آموخت که استقلال سیاسی، صرفاً با اعلام رسمی حاکمیت تحقق نمی‌یابد؛ بلکه مستلزم صیانت مستمر از اراده ملی در برابر مداخلات خارجی است.
۱۳ آبان ۱۳۵۸؛ تسخیر لانه جاسوسی
واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸ را نیز باید در بستر همین حافظه تاریخی و شرایط سیاسی ماه‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی بررسی کرد.
در چهارم نوامبر ۱۹۷۹، گروهی از دانشجویان موسوم به «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» سفارت ایالات متحده در تهران را به تصرف درآوردند. از جمله انگیزه‌های اعلام‌شده آنان، نگرانی از تکرار مداخله آمریکا در امور داخلی ایران، تجربه کودتای ۲۸ مرداد، پذیرش محمدرضا پهلوی در آمریکا برای درمان پزشکی و نگرانی از فعالیت‌های اطلاعاتی و ارتباطات سیاسی سفارت با برخی اشخاص و جریان‌های داخلی بود.
در پی این واقعه، مجموعه گسترده‌ای از اسناد و مکاتبات موجود در سفارت به دست آمد که بعد‌ها در ایران با عنوان «اسناد لانه جاسوسی» منتشر شد. بخشی از این اسناد، به دلیل تلاش برای از بین بردن مدارک محرمانه، از قطعات خردشده بازسازی شده بودند.
این مجموعه، موضوعاتی از قبیل گزارش‌های سیاسی و اطلاعاتی سفارت، ارزیابی تحولات داخلی ایران، ارتباطات محرمانه با برخی شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی، تلاش برای کسب اطلاعات از منابع انسانی و تحلیل سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا را دربرمی‌گرفت.
از منظر تاریخی، این اسناد در بازخوانی روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب و شناخت شیوه‌های فعالیت اطلاعاتی و دیپلماتیک واشنگتن اهمیت دارند. البته ارزش اثباتی هر سند باید با توجه به اصالت، تاریخ، زمینه صدور و محتوای آن به‌صورت مستقل ارزیابی شود و وجود ارتباط اطلاعاتی یا تماس محرمانه، به‌تنهایی اثبات‌کننده تحقق یک عملیات مشخص برای براندازی نیست.
در عین حال، تحلیل حقوقی این واقعه مستلزم تفکیک میان زمینه‌های تاریخی و سیاسی اقدام دانشجویان و تعهدات مستقل دولت‌ها در حوزه حقوق دیپلماتیک است. ماده ۲۲ کنوانسیون وین ۱۹۶۱ درباره روابط دیپلماتیک، مصونیت اماکن مأموریت دیپلماتیک را به رسمیت شناخته است. دیوان بین‌المللی دادگستری نیز در رأی ۲۴ مه ۱۹۸۰ پرونده کارکنان دیپلماتیک و کنسولی آمریکا در تهران، نقض تعهدات ایران در زمینه حفاظت از اماکن و کارکنان دیپلماتیک و استمرار بازداشت آنان را مورد بررسی و تصریح قرار داد.
بازخوانی علمی ۱۳ آبان، نه مستلزم نادیده گرفتن اسناد تاریخی و نگرانی‌های ناشی از مداخله خارجی است و نه مستلزم چشم‌پوشی از قواعد حقوق بین‌الملل؛ بلکه اقتضا می‌کند تاریخ با اسناد و حقوق با معیار‌های مستقل خود سنجیده شود.
پرواز ۶۵۵؛ تراژدی غیرنظامیان در آسمان خلیج فارس
در سوم ژوئیه ۱۹۸۸، ناو جنگی آمریکایی یواس‌اس وینسنس، هواپیمای مسافربری ایران‌ایر به شماره پرواز ۶۵۵ را در آسمان خلیج فارس سرنگون کرد. در این فاجعه، ۲۹۰ انسان جان باختند.
این حادثه یکی از تلخ‌ترین رخداد‌های تاریخ هوانوردی غیرنظامی و روابط ایران و آمریکا است. موضوع در چارچوب دعوای ایران علیه آمریکا نزد دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح شد و نهایتاً در سال ۱۹۹۶ با توافق طرفین درباره تسویه پرونده و پرداخت غرامت به خانواده‌های قربانیان، از دستور کار دیوان خارج شد.
این فاجعه بار دیگر ضرورت رعایت قواعد مربوط به ایمنی هوانوردی غیرنظامی و حفاظت از جان انسان‌ها در شرایط تنش و مخاصمه را یادآوری می‌کند. جان مسافران غیرنظامی نباید قربانی خطای تشخیص یا محاسبات نظامی شود.
تحریم‌های یک‌جانبه؛ ضرورت صیانت از حقوق بنیادین انسان‌ها
در دهه‌های گذشته، تحریم‌های اقتصادی و مالی ایالات متحده علیه ایران، یکی از مهم‌ترین ابعاد مناقشه دو کشور بوده است.
هرچند دولت‌ها در چارچوب حقوق بین‌الملل از اختیاراتی در زمینه اتخاذ اقدامات اقتصادی برخوردارند، این اختیارات نامحدود نیست و باید با تعهدات بین‌المللی، حقوق بنیادین بشر و اصول ضرورت و تناسب ارزیابی شود.
به‌ویژه، هرگاه آثار عملی محدودیت‌های بانکی، مالی و تجاری بر دسترسی مردم به دارو، تجهیزات پزشکی، کالا‌های اساسی و خدمات ضروری تأثیر بگذارد، موضوع از سطح اختلاف سیاسی فراتر رفته و به قلمرو حقوق بشر و تعهدات بین‌المللی دولت‌ها وارد می‌شود.
معافیت‌های بشردوستانه در مقررات تحریمی، به‌تنهایی برای اثبات نبود آثار زیان‌بار کافی نیست؛ بلکه باید امکان واقعی دسترسی مردم به نیاز‌های حیاتی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
هیچ مصلحت سیاسی یا امنیتی نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن حق حیات، سلامت و کرامت انسان‌ها باشد.
میناب؛ مدرسه‌ای در برابر وجدان حقوقی جهان
اما در میان همه این رخداد‌های تاریخی، حادثه مدرسه ابتدایی شجره طیبه میناب، جایگاهی ویژه و تأمل‌برانگیز دارد.
در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، برابر با ۹ اسفند ۱۴۰۴، مدرسه شجره طیبه میناب در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران هدف حمله قرار گرفت و شمار زیادی از دانش‌آموزان و کارکنان آموزشی جان خود را از دست دادند.
گزارش سازمان دیده‌بان حقوق بشر در ۷ مارس ۲۰۲۶، بر ضرورت تحقیق درباره این حمله به‌عنوان یک حمله غیرقانونی احتمالی و بررسی احتمال ارتکاب جنایت جنگی تأکید کرد.
همچنین مأموریت مستقل حقیقت‌یاب بین‌المللی سازمان ملل متحد در گزارش منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، اعلام کرد دلایل معقولی برای این باور وجود دارد که نیرو‌های آمریکایی مسئول حمله به مدرسه میناب بوده‌اند و این حمله می‌تواند مصداق جنایت جنگیِ حمله غیرتمایزیافته باشد.
این یافته، گزارشی تحقیقی و حقوقی است و نباید با حکم قطعی یک دادگاه کیفری اشتباه گرفته شود؛ با این حال، اهمیت آن در طرح رسمی موضوع مسئولیت و ضرورت پاسخگویی در سطح بین‌المللی انکارناپذیر است.
از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مدارس و مراکز آموزشی تا زمانی که وصف غیرنظامی خود را حفظ کرده‌اند، از حمایت قانونی برخوردارند. مواد ۴۸، ۵۱، ۵۲ و ۵۷ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ به کنوانسیون‌های ژنو، به ترتیب بر اصل تفکیک، منع حملات نامتناسب، حمایت از اموال غیرنظامی و ضرورت اتخاذ اقدامات احتیاطی تأکید دارند. اصول بنیادین تفکیک، تناسب و احتیاط همچنین جایگاهی مهم در حقوق بین‌الملل عرفی دارند.
کنوانسیون حقوق کودک نیز در مواد ۶، ۲۸ و ۳۸، حق حیات، حق آموزش و ضرورت حمایت از کودکان در مخاصمات مسلحانه را مورد تأکید قرار داده است.
در چنین شرایطی، مطالبه تحقیق مستقل، شفاف و بی‌طرفانه، شناسایی زنجیره تصمیم‌گیری و هدف‌گیری، احراز مسئولیت اشخاص و جبران کامل خسارات قربانیان، یک ضرورت حقوقی و انسانی است.
بر اساس مواد ۱، ۲ و ۳۱ طرح مسئولیت دولت‌ها در قبال اعمال متخلفانه بین‌المللی، هرگاه رفتار قابل انتساب به یک دولت، نقض تعهد بین‌المللی آن باشد، مسئولیت بین‌المللی ایجاد می‌شود و جبران کامل خسارات ناشی از آن باید مورد توجه قرار گیرد.
میناب نباید صرفاً در حافظه سوگ و اندوه باقی بماند؛ باید به مطالبه‌ای جهانی برای مصونیت مدارس، حمایت از کودکان و پاسخگویی در برابر نقض حقوق بین‌الملل تبدیل شود.
سیزدهم آبان؛ روز دفاع از استقلال، آگاهی و عدالت
سیزدهم آبان، روز دانش‌آموز، فرصتی است برای بازاندیشی در مفهوم استقلال و مبارزه با سلطه‌گری؛ مفاهیمی که در جهان امروز باید در چارچوب اصول حقوق بین‌الملل، کرامت انسانی و حق ملت‌ها در تعیین سرنوشت خویش فهم شوند.
مبارزه با استکبار، در معنای حقوقی و انسانی آن، دفاع از برابری حاکمیتی دولت‌ها، مقابله با تحمیل اراده قدرت‌های بزرگ، حمایت از حقوق ملت‌ها و مطالبه اجرای برابر قواعد بین‌المللی است.
نقد سیاست‌های دولت ایالات متحده، به معنای خصومت با مردم آمریکا یا هیچ ملت دیگری نیست. موضوع اصلی، رفتار دولت‌ها و تصمیماتی است که باید در برابر معیار‌های حقوق بین‌الملل پاسخگو باشند. حقوق بین‌الملل زمانی اعتبار واقعی خواهد داشت که قواعد آن برای همه دولت‌ها، فارغ از قدرت نظامی، اقتصادی و سیاسی، به یکسان اجرا شود.
دانش‌آموزان عزیز ایران، به‌ویژه فرزندان داغدار و بازماندگان میناب.شما صاحبان آینده این سرزمین و شایسته زندگی در جهانی هستید که در آن مدرسه، نماد امنیت و دانایی باشد، نه میدان جنگ؛ کودکی، فرصتی برای شکوفایی باشد، نه قربانی محاسبات نظامی؛ و علم و اندیشه، جایگزین خشونت و سلطه‌گری شود.
پاسخ شایسته به خشونت، ساختن نسلی آگاه، توانمند، عدالت‌خواه و برخوردار از شناخت عمیق حقوق و مسئولیت‌های خویش است؛ نسلی که هم از استقلال و منافع ملی کشور خود پاسداری کند و هم کرامت انسانی را برای تمام انسان‌ها محترم بشمارد.
از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و اسناد تاریخی مداخله در ایران، تا واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸، فاجعه پرواز ۶۵۵، آثار انسانی تحریم‌ها و حادثه مدرسه شجره طیبه میناب، یک اصل بنیادین همچنان در برابر جامعه جهانی قرار دارد: هیچ قدرتی نباید خود را فراتر از قانون بداند.
حاکمیت ملی، حق تعیین سرنوشت، حق حیات، امنیت غیرنظامیان و حق آموزش، ارزش‌هایی نیستند که بتوان آنها را با مصلحت‌های مقطعی سیاسی یا محاسبات نظامی معامله کرد.
مطالبه ما، حقیقت‌یابی، پاسخگویی، جبران کامل خسارات و تضمین عدم تکرار است؛ مطالبه‌ای که نه از سر انتقام، بلکه به اعتبار عدالت، کرامت انسانی و ضرورت صیانت از نظم حقوقی بین‌المللی مطرح می‌شود.
۱۳ آبان، روز دانش‌آموز و روز پاسداشت حق دانستن، حق زیستن و حق ساختن آینده است.