دبیر علمی جایزه کتاب سال در مراسم تجدید میثاق با امام خمینی(ره)، با اشاره به پیوند قرآن قلم و کتاب گفت: کتابخوانی صرفاً خواندن واژه‌ها نیست، بلکه نیازمند فهم، تدبر و نگاهی عمیق به میراث است.
به گزارش خبرنگار مهر، مراسم تجدید میثاق با بینان گذار انقلاب اسلامی ایران صبح امروز ۱۹ آبان ماه با حضور حجت الاسلام مهدوی‌راد دبیر علمی جایزه کتاب سال و قرآن پژوه، محمد خلج، دستیار دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، محمد نصیری سرپرست کتابخانه‌های استان تهران، ابراهیم حیدری، مدیر عامل خانه کتاب، سیامک محبوب معاون توسعه کتابخانه‌ها و ترویج کتابخوانی نهاد کتابخانه‌های عمومی، سجاد عمرانی، مشاور دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی، احسان تدین مدیر کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی، ناصر افشارپور رئیس اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و آزاده نظربلند دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در مرقد مطهر امام خمینی(ره) برگزار شد.
حجت‌الاسلام مهدوی‌راد در آیین تجدید میثاق کتابداران با امام خمینی (ره) و در جمع خبرنگاران و مدیران نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، به سخنرانی پرداخت.
وی گفت: مبحث کتاب و فهم کتاب، در حقیقت همان «قرائت توأم با فهم و نگاه ژرف» به میراث مکتوب الهی است. برخلاف آنچه بسیاری از قرآن‌پژوهان، مورخان و مفسران مطرح کرده‌اند، شش آیه نخست سوره مبارکه «علق» (و نه پنج آیه؛ چرا که برادران اهل سنت به‌دلیل عدم شمارش «بسم‌الله» به‌عنوان جزء سوره، آن را پنج آیه می‌دانند، هرچند در خصوص بسم‌الله در سوره «حم» و دیگر سوره‌ها نیز میان علمای اهل سنت اختلاف‌نظر وجود دارد و تنها بخشی از فقیهان ایشان آن را در سوره حمد جزء می‌دانند، در حالی که فقه امامیه «بسم‌الله» را در تمامی سوره‌ها جزو قرآن می‌داند) آیات آغازین وحی بر پیامبر اکرم (ص) است.
او افزود: در همین زمینه، نکته لطیفی وجود دارد که شنیدن آن برای اهالی کتاب و پژوهش خالی از لطف نیست. نخستین آیه نازل‌شده بر پیامبر گرامی اسلام(ص)، «بسم‌الله الرحمن الرحیم» بود. برخلاف برخی روایات منسوب به امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت رضا(ع)، امام صادق(ع) و برخی اصحاب همچون ابن‌عباس که فرموده‌اند خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر با «بسم‌الله الرحمن الرحیم» -یا تعابیر مشابه در آغاز بعثت- در روایت است که فرمودند: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ». این امر نشان می‌دهد که امر به خواندن (اقرأ)، صرفاً خواندنِ خالی نیست؛ بلکه «خواندن توأم با فهم، تدبر و تفسیر ابعاد قصه» است. در برخی روایات اشاره شده است که جبرئیل کل هستی را در پیش دید پیامبر(ص) نهاد؛ در همین راستا، حضرت امام خمینی (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) نکته بسیار لطیفی در تفسیر خود دارند و آن اینکه: خداوند هرگاه موضوع، پدیده یا مطلبی را که از عظمت ویژه‌ای برخوردار است یاد کند، سوگند به ذات اقدس خویش را مطرح می‌سازد («بِسْمِ رَبِّکَ»).
مهدوی راد در ادامه با اشاره به تفسیر امام راحل(ره) گفت: شاید در دومین سخنرانی امام خمینی در قم پس از بازگشت و حضور در فیضیه، ایشان ذیل آیه شریفه «وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ» نکات بسیار نابی را مطرح فرمودند. از آنجا که مقام نبوت بسیار خطیر و سترگ است و تصلب به نبوت و قرآن به‌عنوان «زیست‌نامه زندگی بشر» اهمیتی بنیادین دارد، خداوند «رب» را مستقیماً به ذات خویش نسبت می‌دهد («وَرَبُّکَ»). هر جا که کلمه «رب» با اضافه به ضمیر متکلم یا ذات الهی مطرح می‌شود (مانند «رَبِّنا»)، نشان‌دهنده عظمت و برجستگی آن موضوع است. در آیه شریفه «اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ»، واژه «اکرم» نیز لطافت خاصی دارد که اهل تحقیق و پژوهش باید به آن توجه کنند. دوستان ما، از جمله مرحوم محمد شریعتی، در تکیه بر واژه «اکرم» نکات لطیفی را درباره علم مطرح کرده‌اند.
وی افزود: در ادامه این سوره مبارکه، به آیه «ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ» می‌رسیم. پیرامون حروف مقطعه نظرات فراوانی ابراز شده که جای خود محفوظ است، اما «قلم» در این سیاق خصوصیتی دارد که بلافاصله با وقایع و حقایق پیوند می‌خورد؛ سوگند به قلم و آنچه می‌نگارد.
او ادامه داد: در اینجا مناسب است به نکته‌ای درباره مرحومة بانوی فاضله و اندیشمند دیار مصر، «عایشه عبدالرحمن» (مشهور به بنت‌الشاطی) اشاره کنیم. از منظر تاریخی مایه شگفتی است که ما در سنت اسلامی، زنان محدثه فراوان از قرن نخست هجری به بعد داشته‌ایم -چنان‌که حضرت زینب کبری(س) نیز در کوفه به امر پدر بزرگوارشان برای بانوان مجلس تفسیر برپا می‌کردند -اما تا دوران معاصر، زن مفسرِ تراز اول که کل قرآن را دوره کرده باشد در میان مفسران کلاسیک کمتر به چشم می‌خورد. خوشبختانه در عصر حاضر، به برکت انقلاب اسلامی و عظمتی که برای ایران آفرید، هم قرآن‌پژوهان و هم بانوان تفسیرپژوه برجسته‌ای ظهور کرده‌اند که نظیرشان حتی در جهان اهل سنت نیز کمتر یافت می‌شود. مرحوم بنت‌الشاطی در جهان اهل سنت پیشگام است؛ او بانویی مبتکر بود که در بسیاری از مسائل قرآنی، از جمله در تحلیل «سوگندهای قرآن»، آرای نوینی ارائه کرد.
وی افزود: آیت‌الله العظمی سبحانی (دامت برکاته) با کمال احترام به مقام علم، همواره این ابتکار بنت‌الشاطی را ستوده‌اند. در ادبیات عربی و علم معانی، هر قسم دارای سه رکن است: «مقسم»، «مقسم‌به» و «مقسم‌علیه». وقتی خداوند متعال در قرآن قسم یاد می‌کند، مقسم‌به و مقسم‌علیه با یکدیگر ارتباط ارگانیک و دقیقی دارند. برای نمونه، در آیه «وَالْعَصْرِ ٭ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ»، قسم به «عصر» (زمان مطلق و مصادیق آن) یاد شده است؛ زیرا تقویم وجودی انسان و خسارت او در ظرف زمان معنا می‌یابد.
مهدوی‌راد در ادامه گفت: بشریت در طول تاریخ برای استوارسازی مدعای حیات خود به امور مختلفی سوگند خورده است؛ عرب جاهلی به یال اسب یا ابروی معشوق قسم می‌خورد، اما قرآن کریم اصل ساختار سوگند و عملیات قسم را تعالی بخشیده و به آن عظمت مضاعف عطا کرده است. یکی از همین موارد، سوگند به قلم است: «ای پیامبر! تو نسبت به نعمتی که به تو ارزانی داشته‌ام، مجنون و گمراه نیستی؛ بلکه از خلق عظیمی برخورداری.»
وی افزود: چه کسی اعماق هستی را به زیباترین وجه می‌فهمد و می‌شناساند؟ چه کسی مقام پیامبر(ص) را به اوج می‌رساند و عظمت اخلاقی ایشان را در «خلق عظیم» آفتابی و جاودانه می‌کند؟ این «قلم» و «آنچه قلم می‌نگارد» است که نمایانگر عظمت رسالت و جایگاه بی‌نظیر پیامبر اکرم(ص) است.
مهدوی راد در پایان گفت : اینجانب بارها گفته‌ام و باز هم تأکید می‌کنم که خودم یک کتابخوانم و هنوز هم با کتاب مأنوس هستم. اهالی کتاب و کتابداران باید بدانند که انس با کتاب و آمار هزاران عنوان کتاب، رقم کوچکی نیست. خاطرم هست در سال ۱۳۶۵ از مشهد به محضر مرجع عالی‌قدر رفتم؛ در پایان دیدار، عرض کردم: «چه کنم که خوب بنویسم و بیانم در خدمت دین و علم مؤثر باشد؟» ایشان فرمودند: «رمان‌های خوب را زیاد بخوانید.» با اینکه در کسوت ریاست‌جمهوری و درگیر مسائل پیچیده اجرایی بودند، اما بر مطالعه مداوم تأکید داشتند و می‌فرمودند هیچ رمان اصیلی (چه تألیف مستقیم و چه ترجمه از زبان‌های گوناگون) نیست مگر آنکه در ساختار فکری انسان اثرگذار است.
وی ادامه داد: کتابخانه یعنی «با کتاب بودن»، «در حریم کتاب نشستن» و «از آن برخاستن». من ادعا می‌کنم و از شما می‌خواهم این معنا را بپذیرید که در معارف اسلامی، مصداق بارز و حقیقی «کوثر»، وجود نورانی حضرت فاطمه زهرا(س) است. مباحثی که گاه در ذیل آیات درباره تعدد مصادیق (همچون تطبیق برخی آیات بر امت پیامبر یا دیگران) مطرح می‌شود، پایه‌های اساسی روایی محکمی ندارد. در روایت است که فرمودند: «خاوران و باختران را بگردید، هیچ جایگاهی که قلبتان را پاک کند و شما را به قله سعادت برساند، جز آستان اهل‌بیت(ع) نخواهید یافت.» خانه اهل‌بیت(ع) سرچشمه نور است و حضرت زهرا(س)، «مادر فرزندان آرزو» و مظہر تام آرمان‌ها و امیدهای بشری در تاریخ است.
امیدواریم خداوند متعال همه شما عزیزان را در خدمت به کتاب، فرهنگ مکتوب و نشر معارف قرآن کریم توفیق روزافزون عنایت فرماید و همیشه دل‌هایتان به خادمی این عرصه شاد و منور باشد.
