جوان آنلاین: این سالها خوردن به ویژه در کلانشهرها پروندهای جدا از گرسنگی بدنی پیدا کرده است. خیلی وقتها ما خوردن را نه به عنوان نیاز بدن بلکه به عنوان راهی برای پوشاندن یک حفره روانی مثل احساس بیارزشی یا خشم یا غمگینی تجربه میکنیم. گفتوگوی ما با شکوفه شیبانی، کارشناس ارشد روانشناسی به این موضوع میپردازد.
چرا در روزهای غمگین زندگی، وقتی خشم عمیقی را تجربه میکنیم یا اندوهی به قلبمان چنگ میزند دست ما بیشتر به سمت فستفودها، شیرینیها و تنقلات میرود؟ آیا پرخوری، تلاشی ناخودآگاه برای جبران آن چیزی است که در روان ما کمبودش را احساس میکنیم؟
احتمالاً در خودتان هم سراغ گرفتهاید. آدمی موجودی است که گاهی گرسنگی او هیچ ارتباطی با معدهاش ندارند. ممکن است ساعتها پیش غذا خورده باشد، اما همچنان میل عجیبی به خوردن چیزی شیرین، شور، چرب یا ترد داشته باشد. در چنین لحظاتی، آنچه ما را به سمت یخچال، قفسه تنقلات یا سفارش یک وعده فستفود میکشاند، الزاماً نیاز جسمانی به غذا نیست؛ گاهی روان ما به دنبال تسکینی است که در جای دیگری از زندگی پیدایش نکرده است.
اما شاید بپرسید چرا در روزهایی که احساس بیارزشی میکنیم، زمانی که از خودمان رضایت نداریم، دچار شکست عاطفی شدهایم یا زیر فشار افسردگی و تنهایی قرار گرفتهایم، تمایل ما به مصرف خوراکیهای کمارزش غذایی بیشتر میشود؟
واقعیت این است که رابطه ما با غذا، بسیار قدیمیتر و عمیقتر از یک نیاز زیستی است. وقتی پا به دنیا میگذاریم نخستین تجربههای آرامش ما با تغذیه گره میخورد. نوزاد نهتنها از طریق شیر مادر گرسنگی خود را برطرف میکند، بلکه همزمان گرما، امنیت، تماس جسمانی و آرامش را نیز تجربه میکند. به این ترتیب، در حافظه عاطفی انسان، خوردن میتواند با احساس امنیت و دوست داشتهشدن پیوند بخورد.
وقتی سیر میشویم انگار احساس امنیت هم داریم.
بله، این پیوند در بزرگسالی نیز به شکلهای مختلف ادامه پیدا میکند. ما برای جشن گرفتن غذا میخوریم، برای همدردی غذا میخوریم، هنوز از گورستان بیرون نیامده از افرادی که در تشییع جنازه حضور داشتند در یک رستوران پذیرایی میکنیم. در میهمانیها محبت را با خوراکیها ابراز میکنیم و گاهی برای تسکین اندوه به سراغ غذا میرویم. در واقع، غذا در فرهنگ انسانی فقط یک ماده مصرفی نیست؛ زبان عاطفه، خاطره و ارتباط است.
چرا میخواهیم حفره روانی را با لقمه غذا پر کنیم؟
وقتی عزت نفس فرد آسیب میبیند، مغز او به دنبال پاداش فوری میگردد. انگار فرد میخواهد سریع آن گزندگی و تلخی را پوشش دهد، بنابراین یکی از مهمترین دلایل افزایش تمایل به مصرف خوراکیهای پرچرب، شیرین و شور در دوران افسردگی یا احساس بیارزشی، تغییر در سازوکارهای تنظیم هیجان و پاداش در مغز است. غذاهای فوق فرآوریشده معمولاً ترکیبی از قند، چربی، نمک و بافتهای جذاب دارند که میتوانند مدارهای پاداش مغز را بهسرعت تحریک کنند. در این فرایند، انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین نقش دارند؛ مادهای که در انگیزش، یادگیری پاداش و تکرار رفتارهای لذتبخش مؤثر است. وقتی فرد در زندگی روزمره احساس شکست، طردشدگی، ناکافی بودن یا دوستداشتنی نبودن میکند، ممکن است برای تجربه یک احساس خوشایند و سریع به غذا پناه ببرد.
در واقع ما میدانیم که تاب آوردن آن تلخی درونی زمانبر است و به نوعی میخواهیم نوعی تخدیر ایجاد کنیم.
بله، بازسازی یک رابطه، رسیدن به موفقیت شغلی، بهبود عزتنفس یا حل تعارضهای خانوادگی زمانبر است؛ اما خوردن یک بسته شکلات یا یک وعده غذای پرکالری، پاداشی فوری و در دسترس فراهم میکند. در واقع ما از یک میانبری استفاده میکنیم که در آن لحظه جواب بدهد، اما عملاً این میانبر سر از جای دیگری درمیآورد. البته ارتباط میان احساس بیارزشی و پرخوری، گاهی لایه پیچیدهتری دارد.
مثال میزنید؟
فردی را تصور کنید که در عمق وجودش باور دارد به اندازه کافی خوب، زیبا، موفق یا دوستداشتنی نیست. چنین فردی ممکن است در مواجهه با ناکامیهای روزمره، به جای همدلی با خودش، به سرزنش خود روی بیاورد. او ممکن است ساعتها به این فکر کند که چرا نتوانسته مطابق انتظاراتش زندگی کند، چرا دیگران او را انتخاب نکردهاند، چرا به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد یا چرا از نظر خودش جذابیت و شایستگی لازم را ندارد. در چنین شرایطی، خوردن میتواند تسکینی موقت تبدیل شود با این حال پس از آن، احساس گناه ناشی از پرخوری نیز به سراغ فرد میآید.
«باز هم نتوانستم خودم را کنترل کنم»، «چقدر اراده ضعیفی دارم»، «حتی نمیتوانم مراقب بدن خودم باشم.» این جملات، حلقه تازهای از سرزنش را شکل میدهند. فردی که پیشتر از احساس بیارزشی رنج میبرد، اکنون رفتار غذایی خود را نیز به مدرکی برای اثبات بیارزشیاش تبدیل میکند. به این ترتیب، چرخهای شکل میگیرد: احساس بیارزشی، اضطراب و اندوه، پناه بردن به غذا، تسکین کوتاهمدت، احساس گناه و در نهایت تشدید بیارزشی. البته این چرخه در همه افراد یکسان نیست و پرخوری همیشه نشانه خودتنبیهی یا عزتنفس پایین نیست؛ اما در برخی افراد، این دو تجربه به شکلی عمیق به یکدیگر گرهمیخورند.
سه، چهار دهه پیش ما در شهرهایی زندگی میکردیم که رستورانها و مراکز فروش غذا واقعاً در اقلیت به سر میبردند. آدمها حتی ثروتمندان به ندرت در رستورانها غذا میخوردند، اما حالا مدام اشتهای ما با این همه رنگ و تنوع دارد تحریک میشود. نقش مناسبات اجتماعی هم به نظرم قابل کتمان نیست.
ببینید صنعت غذا و تبلیغات تجاری، لذت فوری را به یکی از در دسترسترین کالاهای زندگی تبدیل کرده و اجازه نمیدهد ما با مسائل روانی خود روبهرو شویم.
همچنان که مثلاً شبکههای اجتماعی هم کارکرد مشابهی دارند. من به جای اینکه با بیحوصلگیام روبهرو شوم ویدیوهای کوتاه یک دقیقهای در اینستاگرام میبینم.
بله، آن ویدئو در خیابان به یک غذای فست فودی تبدیل میشود. غذاهای آماده، تنقلات رنگارنگ و خوراکیهای پرکالری، راهی سریعتر از بسیاری از راههای دستیابی به رضایت روانی در اختیار ما قرار میدهند. از طرف دیگر، زندگی مدرن با کاهش روابط عمیق انسانی، فشار اقتصادی، رقابت اجتماعی، مقایسه دائمی در شبکههای اجتماعی و فرسودگی شغلی همراه شده است. انسان امروز ممکن است ساعتها در معرض تصاویری از زندگیهای ظاهراً موفق و بینقص دیگران قرار بگیرد و همزمان احساس کند از زندگی خود عقب مانده است. در چنین شرایطی، مصرف غذا میتواند به یکی از معدود لذتهای قابل خرید تبدیل شود؛ لذتی که نه به تأیید دیگران نیاز دارد، نه مستلزم تلاش طولانی است و نه برای دستیابی به آن باید شایستگی خاصی را اثبات کرد.
یعنی مثلاً من به عنوان پدرخانواده میگویم نمیتوانم لذت یک مسافرت آن چنانی را برای خانواده خودم تأمین کنم، اما دست کم غذاگردی ـ گیرم ناسالم ـ را که میتوانم.
شاید به همین دلیل است که گاهی یک وعده غذای ناسالم، برای انسانی خسته از تلاش برای اثبات ارزشمندی خود، به پناهگاهی موقت تبدیل میشود.
اگر بخواهم این وضعیت را تغییر دهم چه رویکردی میتواند درست باشد؟
شاید مهمترین پرسش وقتی به خوردن غذا بدون حس گرسنگی روی میآورم این باشد که «در این لحظه چه احساسی را تجربه میکنم؟» آیا خستهام؟ تنها هستم؟ احساس طردشدگی دارم؟ از خودم ناراضیام؟ نیاز دارم کسی مرا ببیند، تحسینم کند یا به من اطمینان بدهد که دوستداشتنی هستم؟
البته نباید هر تمایل به خوردن تنقلات را نشانه یک مشکل روانشناختی دانست. خواب ناکافی، محدودیت غذایی شدید، تغییرات هورمونی به ویژه در زنان، برخی داروها و عوامل جسمانی نیز میتوانند بر اشتها و میل به غذا تأثیر بگذارند. همچنین افسردگی در بعضی افراد اشتها را افزایش میدهد و در برخی دیگر آن را کاهش میدهد. از این زاویه شاید راه رهایی از پرخوری هیجانی، پیش از آنکه در رژیمهای سخت غذایی و کنترل وسواسگونه کالریها جستوجو شود، در بازسازی رابطه انسان با خودش باشد.
یعنی من وقتی خودم را بیارزش میدانم نیازی هم به مراقبت از بدنم یا حتی بدن فرزندم حس نمیکنم.
بله، کسی که خود را دوستداشتنی نمیداند، ممکن است حتی مراقبت از بدنش را نیز به تعویق بیندازد. کسی که دائماً خود را سرزنش میکند، احتمالاً در مواجهه با لغزشهای غذایی نیز به جای درک نیازهایش، خودش را مجازات خواهد کرد. البته مراقبت از خود، صرفاً به معنای انتخاب غذای سالم نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن این حقیقت است که بدن ما حتی در روزهای شکست، اندوه، ناکامی و بیحوصلگی نیز شایسته مراقبت است.
شاید لازم باشد به جای آنکه با هر بار پرخوری از خود بپرسیم «چرا اینقدر بیارادهام؟» سؤال دیگری مطرح کنیم: «چه چیزی در زندگی من آنقدر کمرنگ شده که برای تجربه چند دقیقه آرامش، به غذا پناه میبرم؟» از این زاویه یکی از مهمترین قدمهای بلوغ روانی این است که یاد بگیریم گرسنگی عاطفی خود را با غذا پاسخ ندهیم؛ همانطور که نباید با محروم کردن خود از غذا، احساس بیارزشیمان را تنبیه کنیم.
