مدرس و پژوهشگر سواد رسانه با تاکید بر این که تبادل آتش در جنگ شناختی همچنان ادامه دارد، گفت: بی‌شک از جمله مهم‌ترین عوامل ارتقابخش تاب‌آوری اجتماعی، تعمیق و توسعه آموزش سواد رسانه‌ای در سطح جامعه است.
دکتر معصومه نصیری در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه با بیان اینکه جنگ شناختی، تحولی بنیادین در ماهیت درگیری‌های انسانی است، ابراز داشت: در این نوع جنگ، هدف اصلی نه نابودی فیزیکی زیرساخت‌ها یا ارتش‌ها، بلکه تسخیر، تغییر و کنترل ذهنِ هدف شامل افراد جامعه، نخبگان یا تصمیم‌گیران و مدیران است.
وی افزود: در واقع، جنگ شناختی، «میدان نبرد» را از زمین، دریا، هوا و فضای سایبری به «ذهن انسان» منتقل می‌کند و در این نبرد بسیار مهم اهمیت سواد شناختی و سواد رسانه ای خود را نشان می دهد.
وی همچنین گفت: در عین حال باید توجه داشت که مردم در بسیاری از مواقع قدرت تشخیص دارند و می‌توانند درباره آنچه می‌بینند قضاوت کنند. این مفاهیم ممکن است به هویت ایرانی، هویت اسلامی یا نسبت میان این دو مربوط باشند. در چنین شرایطی، اهمیت سواد رسانه‌ای بیش از پیش آشکار می‌شود. این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: بر این اساس سواد رسانه‌ای می‌تواند تاب‌آوری رسانه‌ای مخاطب را افزایش داده و توانایی او را برای مواجهه آگاهانه و انتقادی با پیام‌های رسانه‌ای تقویت کند.
تبادل آتش در جنگ شناختی همچنان ادامه دارد
وی در ادامه به نکته مهمی نیز اشاره کرد و بیان داشت: اکنون که ما در حال گفت‌وگو هستیم، در دوره آتش‌بس قرار داریم و تبادل آتش در جریان نیست؛ اما آیا می‌توان گفت که در حوزه ذهن مخاطب نیز آتش‌بس برقرار شده است؟ آیا عملیات تأثیرگذاری بر ادراک مردم متوقف شده است؟ پاسخ منفی است. حتی در دوره آتش‌بس نظامی نیز جریان‌های رسانه‌ای طرف مقابل به فعالیت خود ادامه می‌دهند و عملیات تهاجمی و دفاعی خود را در عرصه ذهن و ادراک مخاطبان تقویت می‌کنند.
وی همچنین افزود: امروز جامعه ما در وضعیتی قرار دارد که می‌توان آن را منطقه خاکستری جنگ توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن مرز میان جنگ و صلح کاملاً روشن نیست و بخش مهمی از تقابل‌ها در عرصه رسانه، اطلاعات و ادراک جریان دارد. در چنین شرایطی، رسانه به یکی از میدان‌های اصلی نبرد تبدیل می‌شود و ماهیت فعالیت رسانه‌ای نیز تغییر می‌یابد.
مهندسی ذهنی مخاطب در نبرد شناختی و ادراکی
نصیری در ادامه خاطرنشان کرد: یکی از مشکلات این است که برخی مفاهیم و اصطلاحات را بیش از اندازه تکرار کرده‌ایم، بی‌آن‌که همواره به درک عمیق و عملیاتی از آنها رسیده باشیم. به عنوان مثال، عبارت جنگ شناختی به یکی از کلیدواژه‌های پرتکرار در سخنرانی‌های مقامات و مسئولان کشور تبدیل شده و حال آن که باید توجه داشت صرف به‌کار بردن این اصطلاح، به معنای شناخت دقیق ابعاد جنگ شناختی یا برخورداری از توانایی لازم برای مقابله با آن نیست.
وی افزود: مخاطبی که در معرض انواع هجمه‌های رسانه‌ای قرار دارد، یکی از مهم‌ترین کانون‌های توجه است؛ زیرا مهندسی ذهن و تأثیرگذاری بر ادراک مخاطب با دقت و برنامه‌ریزی گسترده‌ای انجام می‌شود. اگر در حوزه موشکی از «نقطه‌زنی» سخن می‌گوییم، به نظر من در حوزه رسانه نیز با نوعی نقطه‌زنی در افکار عمومی مواجهیم؛ یعنی شناسایی نقاط حساس ذهنی و عاطفی مخاطب و هدف قرار دادن آنها با پیام‌ها و روایت‌های مشخص.
سواد رسانه‌ای، عصای جادویی نیست
وی همچنین تصریح کرد:متأسفانه، برخی مسئولان درباره سواد رسانه‌ای نیز همان تصوری را دارند که درباره جنگ شناختی شکل گرفته است؛ گویی سواد رسانه‌ای عصای جادویی یا راهکاری فوری است که به‌محض گسترش اخبار جعلی و مشاهده تأثیر آنها بر مردم، می‌توان از آن استفاده کرد تا مشکل برطرف شود؛ درست مانند واکسنی که قرار است یک‌باره تمام آسیب‌ها را از بین ببرد.
نصیری ابراز داشت: به‌محض آن که از سواد رسانه‌ای صحبت می‌شود، ذهن بسیاری از افراد به سمت این برداشت می‌رود که هدف، صرفاً منع مردم از تماشای شبکه‌هایی مانند ایران اینترنشنال، من‌وتو یا دیگر رسانه‌هاست. درحالی‌که مقصود اصلی، منع مخاطب از مواجهه با یک رسانه خاص نیست؛ بلکه هدف این است که افراد بتوانند هوشمندانه و آگاهانه با محتوای رسانه‌ای مواجه شوند، اعتبار اطلاعات را بسنجند، شیوه‌های روایت‌سازی را بشناسند و درباره آنچه می‌بینند و می‌شنوند، قضاوت مستقلی داشته باشند.
سه ضلع اصلی ترویج سواد رسانه‌ای کدام است؟
وی همچنین تأکید کرد: سواد رسانه‌ای فقط به مردم منحصر نمی‌شود و حال آن که ما معمولاً در مواجهه با مسائل گوناگون، انگشت اتهام را به سمت مردم می‌گیریم و می‌گوییم باید این‌گونه فکر کنند، رفتار کنند و تصمیم بگیرند؛ اما سواد رسانه‌ای دست‌کم سه ضلع اساسی دارد: مخاطب، رسانه و مسئولان.
نخست، رسانه باید از سواد رسانه‌ای برخوردار باشد، ماهیت پیام‌هایی را که تولید و منتشر می‌کند بشناسد، مسئولیت اجتماعی خود را درک کند و نسبت به پیامدهای محتوای خود آگاه باشد. دوم، مسئولان و مدیرانی که مکرراً از کلیدواژه‌هایی مانند جنگ شناختی، سواد رسانه‌ای و سواد فضای مجازی استفاده می‌کنند، باید درک عمیقی از این مفاهیم داشته باشند و بتوانند آنها را به سیاست‌ها و اقدامات عملی تبدیل کنند. سوم، مردم نیز باید متناسب با نوع استفاده خود از رسانه‌ها و اطلاعاتی که در معرض آن قرار می‌گیرند، از دانش و مهارت لازم برخوردار شوند.
مدرس و پژوهشگر سواد رسانه گفت: حقیقتاً چنانچه جنگ شناختی را مسأله‌ای راهبردی می‌دانیم، لاجرم می بایست برای مواجهه با آن نیز به‌صورت مستمر تدبیر کنیم، نه اینکه تنها در مناسبت‌های خاص یا هنگام بروز بحران به یاد آن بیفتیم.
وی خاطرنشان کرد: در واقع هدف باید افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای مردم باشد؛ تاب‌آوری مفهومی چند بُعدی است و حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و رسانه‌ای را دربرمی‌گیرد و به این معناست که فرد بتواند در مواجهه با هجمه‌های گسترده، شدید و برنامه‌ریزی‌شده رسانه‌ای، قدرت تشخیص و استقلال فکری خود را حفظ کند و در برابر تلاش‌هایی که برای شکستن مقاومت ذهنی مخاطب انجام می‌شود، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد.
مقاومت ذهنی جامعه با شعار میسر نمی‌شود
نصیری همچنین با تأکید بر این نکته مهم که تاب‌آوری رسانه‌ای و مقاومت ذهنی جامعه با تکرار شعارها یا استفاده مکرر از اصطلاحاتی مانند جنگ شناختی و سواد رسانه‌ای میسر نمی‌شود، اظهار داشت: این تاب‌آوری به آموزش مستمر، رسانه‌های مسئول و حرفه‌ای، مسئولان آگاه و پاسخ‌گو و مخاطبانی برخوردار از قدرت تحلیل و ارزیابی مستقل نیاز دارد. تنها با توجه هم‌زمان به این مؤلفه‌ها می‌توان زمینه مواجهه مؤثرتر جامعه با فشارهای رسانه‌ای و شناختی را فراهم کرد.
مدرس و پژوهشگر سواد رسانه یادآور شد: تقویت سواد رسانه‌ای به این معناست که جامعه بتواند در برابر حجم گسترده اطلاعات، با دقت و آرامش بیشتری تصمیم گیرد، نه اینکه هر خبر یا تصویری را بدون بررسی بپذیرد. شناخت مرجع اطلاعات، بررسی اعتبار منبع و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده مطالب تأییدنشده، از مهم‌ترین گام‌ها برای افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای جامعه است.
وی در خاتمه سخنان خود گفت: سوال مهم دیگر آن است که چگونه می‌توان این تاب‌آوری را افزایش داد تا مخاطب در برابر حجم گسترده اطلاعات و پیام‌ها دچار سردرگمی و به اصطلاح آچمز ذهنی نشود؟ طرف مقابل کار خود را انجام می‌دهد و ما نیز با کمبودها و محدودیت‌هایی مواجهیم؛ اما همان‌طور که در حوزه اقتصاد، با وجود دشواری‌ها، تلاش می‌کنیم تاب‌آوری خود را حفظ کنیم، در حوزه رسانه نیز باید به این موضوع توجه جدی داشته باشیم.