اقتصادنیوز: در حالی که تقابل ایران و آمریکا به ماههای سرنوشتساز خود نزدیک میشود، هر دو طرف با اتخاذ راهبرد «انتظار»، در وضعیت تعلیق و برزخی خطرناک گرفتار شدهاند. واشنگتن با تکیه بر فشارهای اقتصادی و محاصره دریایی امیدوار است تهران را تسلیم کند، و در مقابل، ایران با اتکا به پیامدهای سیاسی شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، زمان را به نفع خود میبیند.
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از شفقنا، آتلانتیک در گزارشی نوشت: به نظر میرسد دونالد ترامپ، دستکم در حال حاضر، از باقی ماندن جنگ ایران در وضعیت تعلیق و بلاتکلیفی نامحدود رضایت دارد. رئیسجمهور آمریکا با خودداری از انجام حملات نظامی و همچنین پرهیز از ورود به مذاکرات صلح، امیدوار است به محاصره دریایی در تنگه هرمز و تحریمهای گسترده آمریکا فرصت دهد تا تهران را تحت فشار قرار دهد و به تسلیم وادار کند. ترامپ معتقد است واشنگتن میتواند برای رسیدن به نتیجه منتظر بماند، زیرا تمام اهرمهای فشار را در اختیار دارد و اخیراً در شبکههای اجتماعی نوشت: ما به توافق با ایران نیاز نداریم.
تهران نیز دیدگاهی کاملاً معکوس دارد. حکومت ایران معتقد است اهرمهای فشار در دست خودش است؛ بهویژه پس از آنکه نارضایتی از جنگ و سرسامآور شدن قیمت بنزین به شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای منجر شد. ایران نیز مانند دولت ترامپ بر این باور است که موقعیتش با گذشت زمان تقویت خواهد شد. مقامات این کشور آمادهاند وضعیت موجود را حفظ کنند و با انجام حملات پهپادی و سایبری دورهای، هزینههای جنگ را برای آمریکا و متحدانش افزایش دهند.
هفته گذشته، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران اعلام کرد که این کشور اجازه نخواهد داد «حتی یک ذره از مواد هستهای غنیشده» از ایران خارج شود؛ موضعی که بههیچوجه برای ترغیب دولت ترامپ به ورود به مذاکرات طراحی نشده است. یکی از معدود رویکردهایی که رئیسجمهور آمریکا در طول جنگ بر آن ثابتقدم بوده، عزم او برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است. تهران بارها اعلام کرده برنامه هستهایاش صلحآمیز است.
نتیجه اینکه هر دو طرف با اتخاذ راهبرد انتظار و دست روی دست گذاشتن، باعث شدهاند درگیری ظاهراً به ثباتی نسبی برسد. اما این وضعیت گمراهکننده است. اکنون بزرگترین خطر، تشدید ناگهانی و چشمگیر درگیری در نتیجه یک محاسبه اشتباه، یک حادثه یا تلاش نسنجیده هر یک از طرفین برای بهرهبرداری از چیزی است که آن را برتری خود میداند. در زیر این آرامش ظاهری، رویارویی دو طرف همچنان بهشدت بیثبات است. برنامههای ترامپ درباره جنگ ایران در وضعیت بلاتکلیفی قرار گرفتهاند، زیرا این بلاتکلیفی از گزینههای دیگر بهتر است. اما این وضعیت نمیتواند برای همیشه ادامه پیدا کند.
در هفتههای منتهی به انتخابات میاندورهای، ترامپ در گفتوگوهای خصوصی به برخی افراد گفته بود که از انجام دور دیگری از حملات نظامی حمایت میکند؛ حملاتی چنان شدید که ایران چارهای جز ازسرگیری مذاکرات نداشته باشد. اما این بار مذاکرات باید بر اساس شرایط واشنگتن انجام میشد و در نهایت پیروزیای را نصیب ترامپ میکرد که او مدتها مدعی بوده از قبل به آن دست یافته است.
با این حال، به نظر میرسد ترامپ در روزهای اخیر تا حدی از این ایده عقبنشینی کرده است. یکی از مشاوران خارج از دولت به آتلانتیک گفت: در حال حاضر واقعاً گزینههای خوب زیادی وجود ندارد و افزود که انتخابات میاندورهای «اوضاع را بدتر کرده است».
در جناح غربی کاخ سفید نیز این احساس همراه با نوعی پذیرش ناگزیر وجود دارد که قدرت اهرم فشار ترامپ در برابر ایران کاهش یافته است؛ هرچند او هرقدر تلاش کند تا وانمود کند که چنین اتفاقی نیفتاده است. تهران میتواند اخبار را دنبال کند. پیروزی قاطع دموکراتها، سرزنش و رد آشکار عملکرد رئیسجمهور بود. برخی افراد در کاخ سفید نگراناند که ایران نیز نتیجه انتخابات را درست همانگونه تفسیر کند که بسیاری از تحلیلگران سیاسی در آمریکا تفسیر کردهاند: بهعنوان نشانهای از اینکه افکار عمومی آمریکا تمایل چندانی به یک درگیری طولانیمدت ندارد و ترامپ سرانجام ناچار خواهد شد برای کاهش خسارتها، از ادامه جنگ عقبنشینی کند.
تلاش ناموفق توماس مَسی، نماینده جمهوریخواه، برای استیضاح پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، که تا حدی ناشی از نحوه مدیریت جنگ ایران توسط رئیس پنتاگون بود، خطرات سیاسیای را که ترامپ در صورت ازسرگیری یک جنگ تمامعیار با آن مواجه خواهد شد، بیش از پیش برجسته کرد.
به همین دلیل، تمرکز دولت بر تحت فشار قرار دادن اقتصادی تهران بهعنوان گزینهای است که دستکم از سایر گزینهها ناخوشایندی کمتری دارد.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز هفته گذشته از فشار اقتصادی علیه ایران حمایت کرد.
اما دولت آمریکا تا چه زمان دیگری میتواند منتظر بماند؟
استقرار گسترده نیروهای نظامی هزینهبر است، فشار زیادی بر نیروهای انسانی و تجهیزات وارد میکند و منابع و امکاناتی را درگیر نگه میدارد که میتوان از آنها در مناطق دیگر استفاده کرد.
حدود ۱۷ ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه حضور دارند که سه گروه ناو هواپیمابر نیز در میان آنها هستند. سومین گروه ناو هواپیمابر نیز اخیراً از آسیا به منطقه رسیده است. مشخص نیست ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت برای جایگزین شدن با یکی از دو ناو دیگر وارد منطقه شده یا برای تقویت و تکمیل حضور آنها.
محاصره دریایی آمریکا از ماه آوریل بهصورت متناوب اجرا شده است. با این حال، تردد کشتیها از تنگه هرمز همچنان بسیار پایینتر از سطح عادی است.
آمریکا اخیراً عملیات جداگانهای را با نام «کارگروه دروازه آهنین» آغاز کرده است تا «تجارت تسلیحات، فناوریهای دومنظوره و سایر مواد مشمول تحریم را که از مسیرهای زمینی عبور میکنند»، مختل کند. با این حال، رهگیری و توقیف این محمولهها بسیار دشوار است.
ترامپ همچنین با این خطر مواجه است که وضعیت بلاتکلیفی کنونی، از نگاه بسیاری از افراد در داخل و خارج از حزب خودش، به همان چیزی تبدیل شود که او وعده داده بود هرگز آغاز نخواهد کرد: یک «جنگ بیپایان».
وی خاطرنشان کرده است که جنگ ایران در حال حاضر بههیچوجه به اندازه درگیریهای عراق، افغانستان و ویتنام طولانی نشده است. اما پیشبینیهای اولیه او مبنی بر آنکه این درگیری تنها چند هفته طول خواهد کشید—اکنون که جنگ به دهمین ماه خود نزدیک میشود—در رده تخمینهای سادهانگارانه به نظر میرسند.
اگرچه کارزار اقتصادی آمریکا از بسیاری جهات مؤثر بوده است، اما حکومت ایران توانایی شگفتانگیزی در تحمل فشارهای ایالات متحده از خود بروز داده است.
در همین حال، کشورهای همسایه ایران نیز واشنگتن را ازسرگیری حملات بازداشتهاند، زیرا بیم دارند هدف حملات تلافیجویانه ایران قرار بگیرند. ترامپ فعلاً به نظر میرسد به این پیام توجه کرده، بیآنکه به تهران سیگنالی ارسال کند که قصد عقبنشینی دارد.
ترامپ هفته گذشته در جریان یک نشست خبری در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: در این مقطع، اقدام نظامی چندان ضروری به نظر نمیرسد؛ اما ما کاملاً مسلح و آمادهایم و به هر دلیلی که پیش بیاید، آماده اقدام هستیم.
حتی اگر ترامپ بار دیگر نظرش را تغییر دهد ــ همانطور که بارها چنین کرده است ــ و جنگ تمامعیار را از سر بگیرد، ازسرگیری درگیریها لزوماً به وارد آمدن ضربهای تعیینکننده به ایران منجر نخواهد شد.
افزون بر این، دستکم یکی از گزینههایی که ترامپ در جریان یک نشست خبری در ماه جولای مطرح کرد ــ حمله به تأسیسات تصفیه آب در چارچوب حملهای گسترده به زیرساختهای ایران ــ میتواند بر اساس حقوق بینالملل مصداق جنایت جنگی باشد.
دموکراتها که اکنون در هر دو مجلس کنگره آمریکا اکثریتهای قابلتوجهی به دست آوردهاند، ممکن است حمله احتمالی به تأسیسات تصفیه آب را نیز از ماه ژانویه به فهرست موضوعات مربوط به جنگ ایران اضافه کنند که قصد دارند درباره آنها تحقیق و تفحص کنند.
در دسامبر ۲۰۱۱، اریک اشمیت، که در آن زمان از مدیران ارشد اجرایی گوگل بود، هشداری نگرانکننده درباره توانمندیهای سایبری ایران مطرح کرد.
اشمیت در مصاحبهای با شبکه سیانان گفت: ایرانیها به دلایلی که ما هنوز بهطور کامل درک نکردهایم، در جنگ سایبری استعداد و توانایی غیرمعمولی دارند.
بیش از یک دهه بعد، ایران بارها با انجام حملات سایبری، توانمندیهای خود را به نمایش گذاشته است.
فرانسه هفته گذشته سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را متهم کرد که واحد سایبری وابسته به این نهاد در ماه اکتبر به سامانههای سرمایشی حدود ۷۰۰ مرکز تجاری در فرانسه نفوذ کرده و با دستکاری در تنظیمات و کنترلهای آنها، اقداماتی را با هدف فاسد کردن مواد غذایی، به راه انداختن آتشسوزی و مختل کردن فعالیتهای تجاری انجام داده است. تهران این ادعاها رو قویاً تکذیب کرده است.
در ماه جولای نیز هکرهای مرتبط با ایران مظنون بودند که بیش از ۳۰ سامانه آبرسانی شهری در ایالت مینهسوتای آمریکا را هدف قرار دادهاند؛ حملاتی که تنظیم عملکرد پمپها و عملیات تصفیه آب را مختل کرد.
این حملات ممکن است تنها پیشدرآمدی از آن چیزی باشند که تهران در صورت ازسرگیری عملیات نظامی از سوی آمریکا به راه خواهد انداخت.
ایران همچنان این توانایی را دارد که با استفاده از مینها و پهپادها، کشتیرانی در تنگه هرمز را مختل کند، نیروهای آمریکایی و متحدان منطقهای واشنگتن را تهدید کند و عملیات آمریکا را در سراسر جهان با اختلال مواجه سازد.
ماه گذشته، پس از دریافت تهدیدهایی از سوی گروهی مرتبط با ایران، ۱۲ فروند بمبافکن بیـ۱ از پایگاهی در بریتانیا که آمریکا در انگلستان از آن استفاده میکند، به مکانی دیگر منتقل شدند.
در شرایطی که آمریکا و ایران به قدرتنمایی و اعمال فشار بر یکدیگر ادامه میدهند، قیمت نفت همچنان در سطح بالایی باقی مانده است؛ بهطوریکه قیمت نفت خام برنت اندکی پایینتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد.
دنی سترینوویچ، افسر پیشین اطلاعاتی اسرائیل که در زمینه ایران تخصص دارد، به آتلانتیک گفت: بازگشت قیمت نفت به سطح ۷۰ دلار در هر بشکه—قیمتی که در آغاز جنگ داشت—بسیار دشوار خواهد بود.
در حال حاضر، به نظر میرسد همه طرفها با توجه به نامطلوب بودن گزینههای جایگزین، تا حدی حاضرند این وضعیت نامطلوب و ناخوشایند را تحمل کنند.
اما تریتا پارسی، از بنیانگذاران اندیشکده «مؤسسه کوئینسی برای حکمرانی مسئولانه»، به ما گفت: با توجه به افزایش هزینههای محاصره آمریکا، این سناریو بیش از حد بیثبات، خطرناک و پرهزینه است که بتواند برای همیشه ادامه پیدا کند.
به گفته او، بالاخره باید تغییری در این وضعیت ایجاد شود.
وی افزود یکی از نتایج احتمالی میتواند سناریویی باشد که او آن را «پنیر سوئیسی» مینامد: آمریکا بهتدریج و بهصورت پنهانی، اجرای محاصره دریایی و تحریمها را کاهش میدهد، در حالی که بهطور رسمی هر دو را همچنان برقرار نگه میدارد.
چنین اقدامی میتواند تعدادی از کشتیهای نظامی را برای مأموریت در مناطق دیگر آزاد کند و بهتدریج اجازه دهد نفتکشهای بیشتری از تنگه هرمز عبور کنند؛ امری که عرضه جهانی انرژی را افزایش خواهد داد.
در همین حال، کشورهای حوزه خلیج فارس نیز میتوانند مذاکرات مستقلی را با تهران برای دستیابی به توافقهایی با هدف محافظت از خود در برابر حملات تلافیجویانه ایران آغاز کنند.
ممکن است ایران در این ترتیبات منافع کافی ببیند و عملاً منتظر بماند تا تعداد و گستردگی حفرههای ایجادشده در اجرای تحریمها و محاصره آنقدر افزایش یابد که ساختار کلی آنها عملاً کارایی خود را از دست بدهد.
پارسی گفت نتیجه این روند میتواند شکلگیری «یک توازن جدید» باشد؛ وضعیتی که در آن آمریکا بتواند ادعا کند همچنان تحریمها را حفظ کرده یا محاصره دریایی را اجرا میکند، اما این اقدامات را آنقدر ضعیف و سست انجام دهد که «ایرانیها انگیزهای برای تشدید تنش نداشته باشند».
چنین ترتیبی ممکن است برای ترامپ زمان بخرد و مانع بازگشت فوری درگیریهای نظامی شود. اما در عین حال، او را در وضعیتی برزخی و بلاتکلیف باقی خواهد گذاشت.
ترامپ نه میتواند با اعتبار و اطمینان ادعا کند که ایران را شکست داده یا توانمندیهای آن را بهطور معناداری تضعیف کرده است و نه مجبور خواهد بود با پذیرش شروط ایران در پای میز مذاکره، شکست خود را بپذیرد.
فاصله میان خواستههای دو طرف همچنان بسیار زیاد است.
واشنگتن خواهان توافقی است که عملاً برنامه هستهای ایران را برچیند و تنگه هرمز را به یک آبراه آزاد و باز برای عبور و مرور کشتیها تبدیل کند.
در مقابل، تهران خواهان توافقی است که کنترل عملی خود بر تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد، تحریمها را لغو کند و تضمین دهد که آمریکا بار دیگر به ایران حمله نخواهد کرد.
در حال حاضر، ایران و دولت ترامپ راههایی برای اجتناب از اتخاذ تصمیمهای دشوار یافتهاند تا از اتخاذ تصمیمات دشواری که ممکن است به نتیجهای مشخص منجر شود، اجتناب کنند.
در عوض، هر دو طرف بر این فرض شرطبندی کردهاند که گذر زمان به سود آنها خواهد بود.
اما شاید این خطرناکترین فرض در میان تمامی فرضیهها باشد.
