باران برای تهران، پس از ماه‌ها انتظار و در میانه پاییزی خشک، باید فرصتی برای نفس کشیدن شهر می‌بود؛ اما بارش‌های ۱۵، ۱۶ و ۱۷ آبان، بار دیگر یکی از ضعف‌های قدیمی پایتخت را به نمایش گذاشت: آب‌گرفتگی معابر، دشواری تردد خودروها و نگرانی شهروندان از تبدیل بارندگی به سیلاب.
به گزارش خبرآنلاین، این بار هم تصاویر و روایت‌های منتشرشده از خیابان‌های آب‌گرفته خصوصا در شبکه‌های اجتماعی، پرسش‌هایی جدی درباره آمادگی شهرداری تهران، وضعیت شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی و عملکرد مدیریت بحران شهری ایجاد کرد. در یکی از این ویدئوها سرنشین خودوریی در میان خیابانی که لوکیشنش کلاهدوز(خیابان دولت) مشخص شده، خطاب به مخاطبانش می‌گوید: «امروز ما با قایق‌مان آمده‌ایم خیابان دولت یک دوری بزنیم.»
این شهروند البته بیراه نگفته است، خودرواش در میان سیلاب و صحنه‌ای شبیه رودخانه در حال حرکت است.
پرسش اصلی این است که شهری با این حجم از هزینه‌کرد در حوزه خدمات شهری و زیرساخت، چرا همچنان با بارندگی‌های شدید در بعضی معابر دچار مشکل می‌شود؟ آیا آنچه در روزهای بارانی تهران اتفاق افتاد، صرفاً نتیجه بارش فراتر از ظرفیت شبکه بود یا باید آن را نشانه‌ای از ضعف در پیش‌بینی، نگهداری و مدیریت روان‌آب‌ها دانست؟
هشدار قرمز هم آمد، اما آب‌گرفتگی‌ها تکرار شد
ماجرا از جایی جدی‌تر می‌شود که بدانیم بارندگی‌های ۱۶ و ۱۷ آبان غافلگیرکننده نبود. هواشناسی استان تهران از پیش درباره تشدید فعالیت سامانه بارشی هشدار قرمز صادر کرده بود. مناطق شمالی، به‌ویژه میگون، لواسان، امامزاده داوود، دربند، آبعلی، دماوند، پردیس و شمیرانات در معرض بارش شدید، رعدوبرق، جاری شدن روان‌آب و سیلاب قرار داشتند. حتی درباره بالا آمدن ناگهانی سطح رودخانه‌ها و آب‌گرفتگی معابر نیز هشدار داده شده بود.
با این حال، انتشار تصاویر آب‌گرفتگی خیابان‌ها و بزرگراه‌ها و همچنین ویدئوهایی از وضعیت ایستگاه مترو شهرک قائم، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا تمهیدات شهرداری برای مقابله با بارندگی متناسب با میزان خطر بوده است؟ وقتی احتمال وقوع سیلاب از قبل اعلام شده، انتظار طبیعی شهروندان این است که نقاط حادثه‌خیز پیش از رسیدن باران ایمن‌سازی شوند و مسیرهای انتقال آب ظرفیت عبور روان‌آب را داشته باشند.
از اطمینان شهرداری تا اعتراف به تکمیل ظرفیت کانال‌ها
نکته قابل تأمل، تفاوت میان روایت اولیه شهرداری و توضیحاتی است که پس از بارندگی‌ها ارائه شد. علیرضا جعفری، مدیرکل خدمات شهری شهرداری تهران، صبح ۱۶ آبان اعلام کرد که آب‌گرفتگی منجر به انسداد معابر در پایتخت گزارش نشده و تنها در بخش سواره‌رو برخی خیابان‌های مرکزی، آب‌گرفتگی‌های جزئی ایجاد شده است. او همچنین از لایروبی انهار روباز و روبسته و آماده‌باش نیروهای خدمات شهری خبر داد.
اما یک روز بعد، غلامرضا شنگی، معاون خدمات شهری شهرداری تهران، در جلسه شورای شهر توضیحات دیگری ارائه کرد. او گفت در تعدادی از انهار، ظرفیت انتقال آب تکمیل شده و روان‌آب در سطح معابر جریان پیدا کرده است. به گفته شنگی، میزان بارندگی ثبت‌شده در شهرک قائم تا ساعت ۲۲ شب قبل به حدود ۷۹.۷ میلی‌متر رسیده بود؛ رقمی که به‌مراتب بیشتر از بارش ۵۵ میلی‌متری ثبت‌شده در ایستگاه مهرآباد در سیلاب‌های سال‌های گذشته بود.
البته شدت بارندگی را نمی‌توان نادیده گرفت، اما همین موضوع ضرورت آمادگی زیرساختی را بیشتر می‌کند. اگر ظرفیت کانال‌ها در برخی نقاط پاسخگوی حجم روان‌آب نیست، این مسئله باید پیش از وقوع بارندگی‌های شدید در برنامه‌های اصلاحی مدیریت شهری دیده شود.
۴۲ نقطه حادثه‌خیز؛ چرا مشکل همچنان باقی است؟
شاید مهم‌ترین بخش اظهارات معاون خدمات شهری، اعلام شناسایی ۴۲ نقطه گلوگاهی و مستعد آب‌گرفتگی پیش از بارندگی‌ها باشد. به گفته او، شهرداری این نقاط را بر اساس سوابق آب‌گرفتگی، پیام‌های ثبت‌شده در سامانه ۱۳۷ و تجربه سیلاب‌های سه دهه گذشته شناسایی کرده بود. همچنین ۲۰ دستگاه پمپ لجن‌کش فوق‌سنگین، ۶۵ هزار کیسه شن و نمک و تجهیزات دیگری برای مقابله با شرایط اضطراری در نظر گرفته شده بود.
با وجود این اقدامات، پرسش همچنان پابرجاست: اگر نقاط پرخطر از قبل شناسایی شده بودند، چرا در جریان بارندگی‌ها باز هم شاهد جاری شدن روان‌آب در برخی معابر بودیم؟ شنگی همچنین از وجود عقب‌ماندگی در احداث کانال‌های زیرسطحی جمع‌آوری آب‌های سطحی در بخش‌هایی از شهر خبر داد؛ موضوعی که قرار است در اعتبارات و بودجه سال آینده مورد توجه قرار گیرد.
تهران همچنان با مسئله قدیمی آب‌های سطحی روبه‌روست
معاون خدمات شهری شهرداری تهران در توضیح دیگری اعلام کرد شبکه اصلی جمع‌آوری آب‌های سطحی پایتخت حدود ۷۳۵ کیلومتر طول دارد که ۵۷۵ کیلومتر آن سرپوشیده و ۱۶۰ کیلومتر روباز است. او همچنین از انجام عملیات لایروبی و پاک‌سازی حدود ۵۵۰ کیلومتر از تونل‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی خبر داد.
این ارقام نشان می‌دهد شهرداری اقداماتی برای مقابله با آب‌گرفتگی انجام داده است، اما نتیجه بارندگی‌های اخیر نشان داد که صرف اعلام آماده‌باش، لایروبی و استقرار تجهیزات برای حل مسئله کافی نیست. تهران به شبکه‌ای نیاز دارد که نه‌فقط در شرایط عادی، بلکه هنگام بارش‌های سنگین نیز بتواند روان‌آب‌ها را مدیریت کند.
در نهایت، مسئله اصلی عملکرد مدیریت شهری در روزهای ۱۵ تا ۱۷ آبان، صرفاً وقوع آب‌گرفتگی نیست؛ بلکه فاصله میان آمادگی اعلام‌شده، ظرفیت واقعی زیرساخت‌ها و تجربه شهروندان از وضعیت معابر است. اکنون انتظار می‌رود شهرداری تهران درباره نقاط آسیب‌پذیر، وضعیت ایستگاه مترو شهرک قائم و برنامه زمان‌بندی رفع گلوگاه‌های شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی توضیحی روشن ارائه کند. باران پدیده‌ای فصلی است؛ اما تکرار مشکلات هنگام بارندگی، نمی‌تواند هر بار تنها با استناد به شدت بارش توجیه شود.