در نهمین نشست انجمن «عصر سینما» با حضور یاسر آیین، استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهدو محمدجواد استادی،مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی، فیلم «اودیسه» ساخته کریستوفر نولان نقد و بررسی شد.

اودیسئوس در مسیر بازگشت دگرگون می‌شود

یاسر آیین، استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به تفاوت سرگردانی اودیسئوس در حماسه هومر و فیلم نولان گفت: در روایت هومر، خشم و خواست خدایان بر مسیر بازگشت قهرمان اثر می‌گذارد. در فیلم نولان، سرگردانی اودیسئوس فرصتی برای رویارویی با گذشته و آمادگی برای بازگشت است. قهرمانی که به ایتاکا می‌رسد، در طول این سفر دگرگون شده است.

وی با اشاره به مفهوم توبه در الهیات یهودی توضیح داد: بازگشت در این سنت، معنای بازگشت به خداوند و بازگشت به اصل را نیز در خود دارد. از این منظر، خانه در «اودیسه» جایگاهی محوری پیدا می‌کند. اودیسئوس باید آنچه را از سر گذرانده به یاد بیاورد، به کارهایش اذعان کند و برای جبران آماده شود. این مسیر را می‌توان در چارچوب الگوهای نجات‌شناختی مسیحی خواند که میان اعتراف، توبه و رستگاری پیوند برقرار می‌کنند.

آیین با اشاره به تغییر معنای برخی از عناصر حماسه در فیلم افزود: مهمان‌نوازی در سنت یونانی رسمی است که زئوس پاسدار آن به شمار می‌رود. در خوانش من از فیلم، این رسم به قاعده اخلاقی دوست داشتن دیگری همچون خویشتن در انجیل متی نزدیک می‌شود. انتظار و وفاداری پنه‌لوپه هم یادآور تصویری از جماعت مؤمنان در عهد جدید است که در انتظار بازگشت مسیح می‌مانند.

این استادیار دانشگاه درباره نقش تصویر و صدا در شکل‌گیری این معنا گفت: قاب‌های گسترده دریا و اقیانوس و موسیقی فیلم، حضور امر الهی را در دل طبیعت محسوس می‌کنند. در صحنه عبور از سیرن‌ها نیز با خاموش‌شدن آواز، رنج اودیسئوس در مرکز توجه قرار می‌گیرد. به تعبیر من، رهاکردن خود در دل خطر در این صحنه به جهش ایمان شباهت دارد.

آیین درباره نقش خاطره در دگرگونی قهرمان توضیح داد: یادآوری گذشته در فیلم به اعتراف می‌انجامد و اودیسئوس از خلال همین اعتراف برای بازگشت آماده می‌شود. در صحنه رویارویی با خواستگاران پنه‌لوپه نیز بازپس‌گیری خانه برای من یادآور روایت پاک‌سازی معبد در عهد جدید است. با آغاز سفر دیگری پس از بازگشت به ایتاکا، جست‌وجوی رستگاری ادامه پیدا می‌کند.

وی تأکید کرد: نولان اسطوره را برای مخاطب امروز بازآفرینی می‌کند و به توبه، بازگشت و رستگاری در دل روایت حماسی جا می‌دهد. این تجربه برای گفت‌وگو درباره سینمای دینی اهمیت دارد، چون نشان می‌دهد چگونه می‌توان مفاهیم یک سنت دینی را از طریق ساختار روایت، تصویر و صدا به تماشاگر منتقل کرد.

تجربه جنگ در حافظه قهرمان ادامه دارد

استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی، با اشاره به رویکرد خود در تحلیل فیلم گفت: در مطالعات فرهنگی بررسی می‌کنیم که معنا چگونه در جامعه تولید و بازتولید می‌شود و با قدرت چه نسبتی دارد. پیشنهاد من این است که «اودیسه» را در سه سطح بخوانیم. ابتدا به روایت و تصاویری که فیلم می‌سازد توجه کنیم، سپس مناسبات قدرت و ایدئولوژی را در آن بررسی کنیم و در نهایت نسبت این روایت را با پرسش‌های جهان معاصر بسنجیم.

وی با اشاره به نقش اسطوره در شکل‌دادن به معنای پیروزی توضیح داد: فرهنگ از میان رویدادهای پیچیده تاریخی، شخصیت‌ها و رخدادهایی را برمی‌گزیند و به آنها جایگاهی نمادین می‌دهد. اسب تروا در روایت فاتحان نمونه‌ای از تدبیر نظامی و از نگاه ساکنان شهر آغاز یک فاجعه است. نولان با بازگشت‌های مکرر به ویرانی تروا، خاطره این فاجعه را به تصویری که از قهرمان می‌سازد پیوند می‌زند.

استادی با تفکیک ضرورت جنگ، شیوه جنگیدن و پیامدهای آن تأکید کرد: پیروزی یک واقعیت نظامی است. حقانیت نیازمند یک داوری اخلاقی مستقل است. نقشه اودیسئوس به فتح تروا می‌انجامد و فیلم پیامدهای انسانی این پیروزی را هم پیش چشم تماشاگر می‌گذارد. در تحلیل یک روایت از جنگ، باید پرسید چه کسی تصمیم گرفته، چه کسی ماجرا را روایت کرده و چه کسانی هزینه آن تصمیم را پرداخته‌اند.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی درباره نقش یادآوری در ساختار فیلم گفت: اودیسئوس از میدان نبرد دور می‌شود و خاطره آن را با خود می‌برد. نولان با تکرار خاطره همرزمان ازدست‌رفته و ویرانی تروا، گذشته را به نیرویی تبدیل می‌کند که بر زندگی قهرمان در زمان حال اثر می‌گذارد. تجربه جنگ پس از پایان نبرد، در حافظه فردی و جمعی ادامه دارد و همین استمرار در ساختار روایت فیلم دیده می‌شود.

وی با اشاره به تفاوت حافظه رسمی و حافظه زیسته جنگ افزود: در حافظه رسمی، پیروزی‌ها، فرماندهان و نقاط عطف برجسته می‌شوند. در حافظه زیسته، فقدان یک دوست، اضطراب خانواده‌ها و رنج بازماندگان جای دارد. وقتی جامعه فقط فاتحان را به خاطر بسپارد و رنج آسیب‌دیدگان را از یاد ببرد، حافظه می‌تواند به ابزاری برای بازتولید قدرت تبدیل شود و فراموشی خطاهای تاریخی، احتمال تکرار آنها را افزایش دهد.

استادی درباره نسبت بازگشت با هویت قهرمان توضیح داد: خانه برای اودیسئوس مجموعه‌ای از پیوندها با خانواده، گذشته و جایگاه اجتماعی اوست. او می‌خواهد این پیوندها را دوباره برقرار کند. پرسش فیلم این است که پس از تجربه جنگ، چه کسی به خانه برمی‌گردد و چه اندازه از هویت پیشین او قابل بازیابی است. تصمیم اودیسئوس برای واگذاری فرمانروایی و آغاز سفری دیگر نیز فرصتی برای تأمل در تفاوت میان تعلق به وطن و میل به حفظ قدرت فراهم می‌کند.

این پژوهشگر در جمع‌بندی گفت: «اودیسه» داستان عبور دشوار از جهان قدرت به جهان مسئولیت است. اودیسئوس جنگ را برده و در تمام مسیر رسیدن به ایتاکا با خاطره گذشته و هزینه اخلاقی تصمیم‌هایش روبه‌روست.

استادی همچنین پیشنهاد کرد در نشست‌های آینده، اندیشه فیلم‌سازان در مجموعه آثارشان بررسی شود و از «اودیسه» و «اوپنهایمر» به‌عنوان دو اثر نولان برای گفت‌وگو درباره مسئولیت یاد کرد.

گفتنی است، «عصر سینما» از سلسله‌نشست‌های تخصصی مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی است که با هدف ایجاد ارتباط مستمر با جامعه سینمایی، شکل گرفته است.