تهران- ایرنا- نشست «سنجش مدرنیسم موسیقایی علیرضا مشایخی» با هدف بررسی ۶۰ سال حضور مستمر این آهنگساز در «موسیقی نو» و شیوه‌های متفاوت مواجهه با آثار و اندیشه او با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران برگزار شد.

به گزارش خبرنگار موسیقی ایرنا، نشست «سنجش مدرنیسم موسیقایی علیرضا مشایخی» با سخنرانی عرفان ناظر استادیار گروه هنرهای نمایشی دانشکدگان هنرهای زیبا دانشگاه تهران، آروین صداقت‌کیش منتقد، موسیقی‌شناس و مدرس دانشگاه، مهدی کازرونی نوازنده پیانو و آهنگساز و سینا صدقی آهنگساز و موسس کرسی مطالعات جامع موسیقی نو (مستقل) در موسسه پدیدارشناسی امکان برگزار شد.

عرفان ناظر پژوهشگر و استادیار گروه هنرهای نمایشی دانشکدگان هنرهای زیبا دانشگاه تهران در این نشست با موضوع «معنای مفهوم تجدد؛ پیش درآمدی بر زمینه‌های ممکن فهم علیرضا مشایخی از مدرنیسم» سخن گفت و اظهار کرد: علیرضا مشایخی در مقاله «نگرشی نو در موسیقی» درباره مطالعه سیر هنر نوین و به عبارتی دقیق‌تر جایگاه موسیقی نو، می‌پرسد که «نو بودن یعنی چه؟» و در پایان از باب روشنگری درباره «نو بودن» با اشارتی به حافظ و دوره او می گوید که «جامعه از هم گسیخته آن روز، پدیده‌ای به نام حافظ به وجود آورد که به نوبه خود چند قرن روی مردم این مرز و بوم تأثیر گذاشت. این رسالت واقعی هنر نو است.»

وی افزود: همچنین مشایخی در ادامه این مقاله می‌گوید که «وقتی جامعه فرهنگی ما در عشق به حافظ آن چنان دچار عادت می‌شود که پیام اصلی حافظ را دیگر نمی‌فهمد، نیمای بزرگ ظهور می‌کند و دوباره بانی حرکت می‌شود.» بر اساس نکات این مقاله تا حدودی روشن است که «نو بودن» نسبتی با تجدد دارد. به عبارت دقیق‌تر، نو بودن پدیدار نمی‌شود اگر جدید در قدیم لرزه نیفکند و تصلب آن را از میان برندارد.

ناظر بیان کرد: از سوی دیگر ارجاع مشایخی به نیما یوشیج، به عنوان یکی از نقاط عطف تجدد در قلمرو شعر بر این دلالت دارد که نو بودن در تاریخی رخ می‌دهد که در آن تجدد رخ داده باشد یا در دوره آستانگی قرار داشته باشد. اگر این فرض را در نظر بگیریم برای فهم «موسیقی نو» نزد مشایخی نخست باید بدانیم تجدد در تاریخ ایران از کجا آغاز شد، چه مسیری پیمود و آنچه به لحاظ مفهومی به اندیشه و آهنگسازی مشایخی رسید، چه بود و چگونه بود و این یعنی مشایخی بر زمینی ایستاد که پیشتر تجدد آن را ساخته بود.

این پژوهشگر و مدرس دانشگاه در ادامه سخنان خود، مباحثی را برای تبیین مفهومی تجدد و روشنگری درباره لایه‌های گوناگون معنایی آن از دوره فتحعلی شاه قاجار تا دوره پهلوی (دهه ۱۳۴۰) با بهره‌مندی از نظریه تاریخ مفهوم راینهارت کوزلک ارایه کرد تا مقدمه‌ای برای بررسی زمینه‌های فکری و اندیشه علیرضا مشایخی باشد.

مقدمه‌ای بر سنجش تزهای فلسفی علیرضا مشایخی

در ادامه این نشست آروین صداقت‌کیش منتقد، موسیقی‌شناس، رهبر ارکستر و مدرس دانشگاه با موضوع «راه ناگزیر پسین و پیشین؛ مقدمه‌ای بر سنجش تزهای فلسفی علیرضا مشایخی و پیوند آن با حرکت موسیقایی او» سخن گفت و اظهار کرد: علیرضا مشایخی به عنوان یک آهنگساز تزهایی در فلسفه موسیقی دارد. این تزها چنانکه خود او به تلویح می‌گوید، ارتباطی وثیق با کار آهنگسازی او داشته است؛ ولو غیرقابل توصیف.

وی گفت: گذشته از آنکه این تزها را می‌توان به عیاری فلسفی سنجید، می‌توان پیوند آنها را با کار آهنگسازانه علیرضا مشایخی بررسی کرد. نتیجه این کار که نوعی سنجش مدعاست این است که ببینیم در دو امر عمده، پیوندی میان تزهای فلسفی و کار آهنگسازانه برقرار است؛ در مفهوم صدا و در سازماندهی مصالح موسیقایی.

صداقت‌کیش افزود: ابتدا ممکن است به نظر برسد تقدم و تاخر تزها بر راهی که آهنگساز در چند دهه طی کرده است تغییری در سنجش پیوند ارایه خواهد داد اما چنین نیست. زیرا خواه این تزها نسبت به امر آهنگسازی امور پیشین باشند، خواه پسین، پیوند بر جای خود باقی است؛ تنها جهت یک رابطه علی ممکن است تغییر کند. پس ما رویاروی یک نقطه آغازی ایستاده‌ایم.

این موسیقی‌شناس بیان کرد: پس از آگاهی از این تقارن می‌توان به بیان دیگری از نتیجه سنجش رسید که آن تزها خواه ناخواه منجر به چنان مفهومی از صدا یا چنان سازماندهی‌هایی از مصالح موسیقایی می‌شود یا آن مفهوم‌ها و سازماندهی‌ها ناگزیر می‌تواند با چنین تزهایی تبیین شود.

مساله «حال» سنتی و «امر غریبه»

مهدی کازرونی نوازنده پیانو و آهنگساز نیز در این نشست با بررسی مساله «حال» سنتی و «امر غریبه» اظهار کرد: طرح عنوان «موسیقی نو» در ایران و مساله‌مند شدن موسیقی سنتی به مثابه انعکاسی از ذهنیت سوژه سنتی، با اندیشه و آثار علیرضا مشایخی گره خورده است. این آثار، در امتداد تحولات اجتماعی پس از انقلاب نقطه عطفی در جابه‌جایی ذهنیت‌، بخشی از آهنگسازان و نوازندگان ایرانی و گسترش امکانات متریال صوتی و فرهنگی برآمده از سنت به شمار می‌روند.

وی گفت: مواجهه علیرضا مشایخی با متریال موسیقی سنتی در نمونه‌هایی نظیر آثار تصنیف شده برای ارکستر «موسیقی نو»، فراتر از انتقال یا بازآرایی نغمه‌ها و الگوهای صوتی است و می‌تواند امکان طرح پرسش درباره نسبت حال سنتی با «امر غریبه» را فراهم کند.

کازرونی افزود: در این مواجهه، حال موسیقی سنتی به معنای وضعیت تاریخی ذهنیتی تثبیت‌شده که سوژه سنتی از خلال آن نسبت خود با امر غریبه را معین می‌کند، نه کاملاً شکسته می‌شود و نه در صورت تاریخی خود باقی می‌ماند.

این آهنگساز بیان کرد: متریال صوتی موسیقی سنتی از قراردادهای عرفی و تفاسیر فروبسته سنت فاصله می‌گیرد و در کنار رنگ‌ها، روابط صوتی و روش‌هایی که با تجربه و تفاسیر علیرضا مشایخی از موسیقی قرن بیستم اروپا پیوند دارند قرار می‌گیرد. بنابراین می‌توان از گونه‌ای سکولاریزاسیون متریال موسیقی سنتی سخن گفت؛ بدون اینکه این جابه‌جایی الزاماً به گسست از حال سنتی بینجامد.

کازرونی گفت: از این منظر «موسیقی نو» را می‌توان صورتی تازه از امکان عبور از سنت دانست؛ عبوری که در جریان آن، امر غریبه وارد ساحت تجربه می‌شود بی‌آنکه بتوان، به سادگی، دگرگونی حال و ساختار ذهنی رابطه با سنت را از آن نتیجه گرفت.

این نوازنده پیانو و آهنگساز افزود: پرسش این است که همنشینی متریال‌های برخاسته از سنت‌های متفاوت، صرفاً شرایط حضور و ادراک آنها را تغییر می‌دهد یا ساختارهای تولید و تثبیت حال را نیز دگرگون می‌کند؟ و اگر حال دگرگون می‌شود، آیا این دگرگونی به گسست از منطق تاریخی آن می‌انجامد یا به پیدایش صورتی تازه از حال که گذشته را همچون رسوبی حفظ می‌کند و قابلیت رابطه‌مند شدن با «امر غریبه» و عبور میان ساختارهای متفاوت را پیدا می‌کند؟

نسبت سنجش و بحران

سینا صدقی آهنگساز و پژوهشگر پدیدارشناسی که از شاگردان علیرضا مشایخی است نیز در این نشست با بررسی موضوع «نسبت سنجش و بحران؛ طرح یک چارچوب مفهومی برای فهم مدرنیسم موسیقایی علیرضا مشایخی» سخن گفت و برای سنجش مدرنیسم موسیقایی علیرضا مشایخی مفهوم «کریتیک» را از طریق نسبت «سنجش» و «بحران» بازسازی کرد.

وی اظهار کرد: نقطه آغاز، انقلاب کپرنیکی کانت است؛ شناخت، باید در نسبت با شروط امکان تجربه آنها فهمید. از این رو تقدم استعلایی سوژه ناظر به نقش ساختارهای شناختی آن در ممکن ساختن تجربه است. بنابراین، سنجش باید اعتبار و حدود معیارهای داوری را نیز بررسی کند.

صدقی گفت: با بهره‌گیری از مساله بنیادگذاری در فیشته و تحلیل بحران در هوسرل متأخر، بحث از رابطه دیالکتیکی سنجش و بحران به تعلق متقابل یا تضایف آنها می‌رسد. بحران می‌تواند در وضعیتی ایجاد شود که موفقیت یک روش ناتوانی آن در توضیح بنیادها و معنای فعالیتش را بپوشاند. سنجش بحران این گسست را آشکار می‌کند و همزمان بحران سنجش نیز نشان می‌دهد که معیارهای تشخیص بحران نیز ممکن است مساله‌دار و نیازمند به بازبینی باشند.

این پژوهشگر پدیدارشناسی افزود: این چارچوب، دلالت‌های مدرنیسم را در سه افق متمایز می‌کند؛ پرسش از اعتبار بنیادها در مدرنیته، تاکید بر استقلال روش در برخی گرایش‌های پس از جنگ جهانی دوم و مسئله‌دار شدن قواعد داوری در خوانشی از پست مدرنیسم و معاصر. ملاک تقدم اعتبار این سه توانایی بازسنجی مبانی است نه زمان پیدایی و تکوین آنها.

وی اظهار کرد: «مدرنیسم صرف» هنگامی شکل می‌گیرد که صرف انجام و نحوه انجام، جای پرسش از شروط ممکن‌ساز آن روش انجام را بگیرد. در این وضعیت، مصون ماندن معیارها از سنجش، امکان شناخت و رفع بحران را محدود می‌کند.

صدقی گفت: در مقابل، «متا مدرنیسم» نام پیشنهادی مدرنیسمی است که به اقتضای «امر مدرن» مبانی خود را پیوسته در معرض سنجش قرار می‌دهد. چنین رویکردی امکان تأسیس دوباره موسیقی را از خلال بازفعال‌سازی سنت، انتقال بینانسلی معنا و مواجهه بینافرهنگی گشوده نگه می‌دارد. حاصل، معیاری برای سنجش این پرسش است که پروژه علیرضا مشایخی مبتنی بر کدام یک از این دو حرکت می‌کند.

در توضیح نشست «سنجش مدرنیسم موسیقایی علیرضا مشایخی» که شامگاه چهارشنبه (۲۷ آبان‌ ماه) به همت کرسی مطالعات جامع موسیقی نو (مستقل) برگزار شد، آمده بود: «علیرضا مشایخی به گواه آثار، گفته‌ها و نوشته‌هایش، نقطه عزیمت کار فکری و موسیقایی‌اش را مدرنیسم می‌داند. به بیان دیگر، برای او مدرنیسم میدانی است که می‌تواند جهات متفاوتی را بیاندیشد و بپیماید. با در نظر گرفتن این مهم می‌توانیم ببینیم که او در حدود ۶۰ سال فعالیت مستمر و پیوسته آهنگسازی تمایل داشته است که این راه‌های متفاوت را بیازماید و از آن خود کند. به همین دلیل در آثار بسیاری که تصنیف کرده هم می‌توان لایه‌های آوانگارد را دید، هم ادای سهم به روش‌های آهنگسازی موسیقی پس از جنگ جهانی دوم را ردیابی کرد.

همچنین مشایخی هم موسیقی خودش را معاصر می‌داند و هم، حدودا ۳۰ سال است که در پیوند با مفاهیم قبل، از اصطلاح «موسیقی نو» نیز استفاده می‌کند. در این نشست، با مبنا قراردادن اهمیت کار علیرضا مشایخی و برای ادای احترام به فعالیت مستمر و خستگی‌ناپذیر او، اندیشه و موسیقی او را از راه سنجش تصنیفات و مکتوبات و دعاوی او به فهم در می‌آوریم تا گامی در روشن‌سازی جایگاه او در موسیقی ایران باشد.»

علیرضا مشایخی به خواست خود در این نشست حضور نداشت. علیرضا مشایخی متولد ۱۳۱۸ در تهران آهنگساز برجسته ایرانی به صورت گسترده‌ای پیام‌آور مدرنیسم در موسیقی ایران است و رسالت آهنگسازی‌اش را ادای سهم اساسی به موسیقی چندفرهنگی می‌داند. او موسیقی را ابتدا به نزد لطف الله مفخم پایان، حسین ناصحی و پیانو را زیر نظر أفلیا کمباجیان آغاز کرد و در ادامه در سال ۱۹۵۷ میلادی، تحصیلات آهنگسازی‌اش را زیر نظر هانس یلینک (از شاگردان مهم شوئنبرگ)، در وین اتریش ادامه داد.

پس از آن برای تحصیل موسیقی الکترونیک در کلاس‌های میشائیل کُنیگ، در اوترخت هلند شرکت کرد و با مؤسسه «زونولوگی» به عنوان آهنگساز میهمان به مدت ۱۵ سال همکاری داشت. از آثار مهمی که در آن مؤسسه تصنیف کرد قطعه «شور اُپوس ۱۵» است که سال ۱۹۶۷ میلادی در موزه سلطنتی آمستردام اجرا شد.

«شور اُپوس ۱۵» را می‌توان از آثار مهم موسیقی الکترونیک، مبتنی بر امکانات تکنیکی آن روزها دانست. همچنین اولین اثری است که موسیقی ایرانی را در مواجهه و گفت و گو با پیشرفته‌ترین امکانات موسیقی اروپایی به شکلی رادیکال به کار گرفته بود. تصنیف «شور»، آغاز راه او در موسیقی چندفرهنگی است که به تصنیف آثار دیگری مانند «شرق-غرب اُپوس ۴۵»، «صبا اُپوس ۷۵» و «میترا اُپوس ۹۰» انجامید.

طرح گسترده موسیقی چندفرهنگی، در کار او از منظرهای متفاوتی اندیشیده شده است اما این مسیر در سمفونی «شماره ۹ اُپوس ۲۰۱» با رادیکال‌تر شدن رویکرد او به این موضوع، چشم‌انداز نوینی را نشان داد و از اقتضائات رویکرد صرفاً چندفرهنگی عبور کرد.

علیرضا مشایخی از معدود آهنگسازانی است که همزمان در فرم و نتاسیون و نظام چندصدایی، مؤلف است و برای تبیین مبانی اندیشه‌اش از یک نظام ترمینولوژیک منسجم استفاده می‌کند و بر مبنای آنها سبک‌شناسی مشخصی تدوین کرده است. آثار او را می‌توان در چهار دوره پیگری کرد؛ «تمرکز گسترده» (به پیشنهاد هوشنگ طاهری)، «موسیقی نسبی» به پیشنهاد (برنارد مشایخی)، « Meta-X» (نامگذاری خود آهنگساز) و مانیفست (به پیشنهاد سینا صدقی).