سکوت و انتظار چگونه ترس را در بازیهای ترسناک شکل میدهند؟ با بررسی P.T.، Alien: Isolation و Resident Evil، نقش تعلیق، صداگذاری و ریتم تنش بررسی میشود.
ساختن یک بازی ترسناک، دستکم از بیرون، چندان پیچیده به نظر نمیرسد. محیط را تاریکتر کنید، دشمنان خطرناکتری سر راه بازیکن بگذارید و نگذارید گیمر حتی چند لحظه نفس راحت بکشد. شاید هنگام تجربهٔ یک بازی ترسناک، شما هم فکر کرده باشید که اگر جای بازیساز بودید، با همین تغییرها میتوانستید گیمر را حسابی بترسانید.
اما اگر ماجرا به همین سادگی است، چرا بازیسازها از هر فرصتی برای ترساندن گیمر استفاده نمیکنند؟ در Resident Evil میتوان به اتاق امن (Safe Room) پناه برد و کمی آسوده شد. در Alien: Isolation گاهی برای مدتی طولانی خبری از رویارویی مستقیم با زنومورف نیست. در P.T. هم ممکن است هنوز خطری ندیده باشید، اما برای برداشتن قدم بعدی تردید کنید.
راهرویی که هیچ دشمنی در آن ظاهر نمیشود، در نگاه اول شاید فرصتی ازدسترفته به نظر برسد. بااینحال، گاهی همان چیزی که هنوز ندیدهاید، بیشتر از خطری که پیش رویتان است مضطربتان میکند.
ترس از اتفاقی که هنوز رخ نداده
از در انتهای راهرو میگذرید و دوباره به نقطهٔ شروع میرسید. پس از چند دور در P.T.، دیگر مسیر را میشناسید. راهرو کوتاه و به شکل حرف L است و جای وسایل و درهایش را به خاطر سپردهاید. بااینحال، برای جلو رفتن مردد میمانید؛ ممکن است این بار چیزی عوض شده باشد.
فروید در مقالهٔ «امر غریبآشنا» (۱۹۱۹) از بازگشت ناخواسته و مکرر به یک مکان مثال میزند؛ تکراری که در شرایطی خاص میتواند حتی جایی معمولی را ناآرامکننده کند. راهروی P.T. را هم میتوان از این زاویه دید. با هر بار برگشتن، فضا آشناتر میشود، اما این آشنایی لزوماً خیال بازیکن را راحت نمیکند. البته این برداشت، تفسیری از طراحی بازی است و پشتوانهٔ آن پژوهشی دربارهٔ واکنش بازیکنان P.T. نیست. [۱]
هر دور، تجربه دور قبلی را با خود میآورید و محیط را با آن مقایسه میکنید. برای پیدا کردن تغییرها باید شکل معمول راهرو را بشناسید. حالا آن پیچ آشنا جایی است که دوباره با دقت نگاهش میکنید. حتی اگر تفاوتی نبینید، باز هم ممکن است چیزی از چشمتان دور مانده باشد. مسیر را بهتر میشناسید، اما هنوز نمیدانید چه اتفاقی در انتظارتان است.
به همین دلیل، خالی بودن راهرو همیشه فرصتی برای استراحت نیست. ممکن است هیچ اتفاق تازهای نیفتد و همچنان گوشبهزنگ بمانید.
خود این ندانستن هم شکلهای مختلفی دارد. کن بنت و همکاران در آزمایشی دربارهٔ انتظار شوک الکتریکی، دو وضعیت را از هم جدا کردند: نامعلوم بودن اینکه تهدید رخ میدهد یا نه، و نامعلوم بودن زمان وقوع آن. در وضعیت دوم، واکنش دفاعی پلکزدن شدیدتر بود، هرچند اضطرابی که شرکتکنندگان گزارش کردند در این دو وضعیت تفاوتی نداشت. در نتیجه، واکنش بدنی و توصیف فرد از احساسش الزاماً یک چیز را نشان نمیدهند. [۲]
این آزمایش دربارهٔ بازیهای ویدیویی نیست، اما به درک اضطراب انتظار کمک میکند. حتی وقتی منتظر اتفاق بدی هستید، ندانستن زمان وقوعش میتواند مضطربتان نگه دارد. در P.T. هم بخشی از فشار پیش از هر برخورد و در همین بلاتکلیفی شکل میگیرد؛ فشاری که با شمردن حملهها نمیتوان تمام آن را توضیح داد.
طراحی راهرو این انتظار را به حرکت خود بازیکن گره میزند. تا جلو نروید، آن سوی پیچ را نمیبینید. شینجی میکامی در مصاحبهای قدیمی دربارهٔ Resident Evil میگوید: «وحشت واقعی، لحظهای نیست که یک سگ زامبی از شیشهٔ پنجره به داخل میپرد؛ لحظات درست پیش از آن است.» [۳]
این دو بازی روش یکسانی ندارند، اما هر دو برای لحظات پیش از حادثه اهمیت قائلاند. در P.T. باید خودتان قدم بردارید تا بفهمید چه چیزی پشت پیچ است. آهسته رفتن فقط دیدن آن را عقب میاندازد. میتوانید بایستید و بیشتر صبر کنید، اما برای فهمیدن ادامه بالاخره باید راه بیفتید. همین اختیار محدود، تجربه را از تماشای یک صحنه متفاوت میکند: از جلو رفتن میترسید و درعینحال، برای دیدن ادامه ناچارید جلو بروید.
البته ابهام هم حدی دارد. وقتی دیگر معلوم نباشد چه کاری راه را باز میکند، ممکن است بهجای توجه به خطر، مشغول امتحان کردن حرکتهای مختلف شوید. پرسش «چه اتفاقی میافتد؟» جایش را به «بازی از من چه میخواهد؟» میدهد. تکرار راهرو تا وقتی ترسناک است که دلیلی برای دقت کردن به محیط داشته باشید. اگر شرطهای مبهم پیشروی شما را به آزمونوخطای کور وادار کنند، تعلیق میتواند به سردرگمی تبدیل شود. گاهی شنیدن نشانهای از حضور دشمن، بیشتر از پنهان ماندن کامل او به حفظ این انتظار کمک میکند.
وقتی شنیدن بهاندازهٔ دیدن مهم است
در Alien: Isolation، حتی وقتی زنومورف (Xenomorph) را نمیبینید، حضورش بر حرکتتان اثر میگذارد. صدایی میشنوید و میایستید. دور شده است؟ میشود از اینجا رد شد؟ آنچه روی صفحه میبینید برای پاسخ دادن کافی نیست. باید به فاصلهٔ میان صداها و جهتی که از آن میآیند هم توجه کنید. قطع شدن صدا هم فوراً خیالتان را راحت نمیکند؛ شاید همین حالا فرصت عبور باشد، شاید هم بهتر باشد کمی بیشتر صبر کنید. البته صبر کردن هم بیهزینه نیست. ممکن است فرصتی که دارید، چند لحظهٔ دیگر از دست برود.
به گفتهٔ تیم صوتی بازی، صدای زنومورف از فاصله و وضعیت او هم خبر میدهد. صدایی که پس از شنیدن چیزی مشکوک درمیآورد، با صدایش پس از دیدن هدف فرق دارد. کمکم این تفاوتها را یاد میگیرید. وقتی پشت دری پناه گرفتهاید، از روی صداها حدس میزنید آن سوی دیوار چه میکند: هنوز دنبال منشأ صداست یا هدفی دیده است؟ توجهتان به تغییرهای کوچک جلب میشود. اما شناختن این صداها هم ترس را خودبهخود از بین نمیبرد. اگر حدس بزنید هنوز مشغول جستوجوست، انتظار برای صدای بعدی میتواند اضطرابآور باشد. [۴]
صداگذاری به این ترتیب به تصمیمگیری کمک میکند. نشانهها اگر بیش از حد مبهم باشند، انتخابتان معنای چندانی ندارد؛ اگر هم بیش از حد دقیق باشند، ممکن است خطر کاملاً قابل محاسبه شود.
خودتان هم صدا تولید میکنید. عجله برای رسیدن به مقصد میتواند توجه زنومورف را جلب کند و خطر را بیشتر کند. حتی پس از دور شدن او، پیشروی همیشه بیدردسر نیست. باید از پناه بیرون بیایید و گاهی کاری پرسروصدا انجام دهید. فرض کنید منتظر فرصت مناسبی برای روشن کردن یک دستگاه ماندهاید. حالا صدای راه افتادنش ممکن است توجه دشمن را جلب کند. برای رسیدن به هدف باید چنین خطری را بپذیرید. به همین دلیل، فاصلهٔ میان دو برخورد هم میتواند پرتنش بماند، حتی اگر زنومورف مدام جلوی چشمتان نباشد.
جزئیات صداگذاری این تردید را ملموستر میکنند. تیم صوتی بازی توضیح میدهد که صدای لباس و تجهیزات آماندا در لحظات خلوت به ایجاد حس سکوت کمک میکند. محیط آنقدر آرام شده که صدای حرکت خودتان را میشنوید. توجهتان از اطراف به بدن شخصیت برمیگردد و به یاد میآورید که هر حرکت ممکن است سروصدایی داشته باشد. [۴]
رفتار دشمن هم بر فرصت حرکت اثر میگذارد. تامی تامپسون در بررسی فنی بازی توضیح میدهد که در کنار سیستم رفتار زنومورف، سیستمی برای تنظیم حضور تهدید وجود دارد. این سیستم موقعیت بازیکن را میداند و زنومورف را به محدودهٔ او هدایت میکند، اما خود زنومورف برای پیدا کردن هدف از حسگرهایش کمک میگیرد. سنجهای از شدت حضور تهدید هم به تنظیم فشار و عقبنشینی موقت دشمن کمک میکند. این تنظیم بر دادههای موقعیت تکیه دارد و ترس ذهنی بازیکن را اندازه نمیگیرد. نتیجه، دشمنی است که نزدیک و دور میشود و گاهی فرصت حرکت میدهد، بیآنکه هر عقبنشینیاش به معنای امن شدن محیط باشد. [۵]
طراحی مسیرها هم باید اجازه دهد از این فرصتها استفاده کنید. جیمز گرین، طراح مرحلهٔ بازی، بر اهمیت مسیرهای حلقوی تأکید میکند؛ مسیرهایی که گاهی شما را دوباره به راهی برمیگردانند که از آن گذشتهاید. او هک کردن و تغییر مسیر برق را نمونههایی از موانع پیشروی میداند. برای انجام این کارها ناچارید بخشی از توجهتان را از راهرو بردارید و به کار پیش رو بدهید. گرین به سروصدای بعضی از کارهای لازم برای رسیدن به هدف هم اشاره میکند. [۶]
در چنین فضایی، رسیدن به مقصد به پیدا کردن راهی برای عبور از خطر وابسته است. شاید از مسیر دیگری به همان راهرویی برگردید که کمی پیش از آن فرار کردهاید. راه روی نقشه باز است، اما حضور زنومورف تعیین میکند که آیا همین حالا هم میتوان از آن گذشت یا نه.
وقتی صدای قدمها محو میشود، فرصت دارید کمی جلو بروید. بااینحال، این آسودگی هنوز به گوش سپردن وابسته است و هر صدای تازهای میتواند آن را از بین ببرد. چنین فرصت ناپایداری با آرامش یک پناهگاه امن فرق دارد. بازی باید هم تفاوت این موقعیتها را حفظ کند و هم تصمیم بگیرد هرکدام چقدر طول بکشند.
چرا ترس به فراز و فرود نیاز دارد؟
دور شدن زنومورف در Alien: Isolation فرصتی برای حرکت فراهم میکند، اما سازنده باید به ریتم کل بازی هم فکر کند. ترساندن بازیکن برای چند لحظه، تنها بخشی از کار است. باید تصمیم گرفت فشار تا چه زمانی ادامه پیدا کند و چه وقت پایین بیاید. تسویوشی کاندا، تهیهکنندهٔ Resident Evil Village، برای توضیح این مسئله از «منحنی تنش» حرف میزند: «همانطور که اوجها مهماند، فرودها هم به همان اندازه اهمیت دارند.» به گفتهٔ او، روبهرو شدن پیاپی با موقعیتهای شدید میتواند از تأثیر آنها کم کند. گاهی پایین آوردن فشار کمک میکند لحظهٔ ترسناک بعدی هنوز اثر داشته باشد. [۷]
این ریتم را میتوان به ترنهوایی تشبیه کرد. بالا رفتن آرام و انتظار برای سقوط، همراه با تغییر سرعت، در تجربه نقش دارند. در بازی ترسناک هم لازم نیست هر لحظه اوج وحشت باشد. پس از یک برخورد شدید، میتوان مدتی در محیطی خلوتتر پیش رفت تا بازی دوباره فشار را بالا ببرد. البته منحنی تنش برنامهای ثابت نیست که هر چند دقیقه یک بار تکرار شود. یک راهروی ساکت ممکن است برای یک بازیکن فرصت استراحت باشد و برای دیگری ادامهٔ همان اضطراب. تعداد دشمنان روی صفحه بهتنهایی نشان نمیدهد که در هر لحظه چه فشاری را تجربه میکنید.
پژوهشهای «عادتپذیری» (Habituation) به کاهش پاسخ در برابر محرکی تکرارشونده میپردازند. رنکین و همکاران در مرور علمی خود تأکید میکنند که این پدیده با خستگی حسی یا حرکتی فرق دارد. این مفهوم به فهم این موضوع کمک میکند که چرا تکرار یک غافلگیری مشابه ممکن است بهمرور اثر کمتری بگذارد. بااینحال، از این پژوهش نمیتوان نتیجه گرفت که همهٔ بازیکنان پس از مدت مشخصی به وحشت عادت میکنند. هر کاهش ترسی هم عادتپذیری نیست؛ گاهی بازیکن قواعد بازی را بهتر یاد گرفته یا از تکرار یک مرحله خسته شده است. [۸]
فرض کنید پس از چند برخورد، صدای دشمن را میشناسید و میدانید از کدام راه میتوان فرار کرد. این آشنایی میتواند حاصل مهارتی باشد که به دست آوردهاید. اما اگر برای دهمین بار همان غافلگیری را تماشا کنید، شاید دیگر حواستان به خطر نباشد و فقط بخواهید از آن بخش بگذرید. این دو تجربه را نباید یکی دانست. بالا و پایین بردن فشار هم راهحلی قطعی برای عادتپذیری نیست. ریتم وقتی اثر دارد که در فاصلهٔ برخوردها، هنوز چیزی برای انتظار کشیدن یا کنجکاوی باقی بماند و تصمیمی پیش روی بازیکن باشد.
رایت بگول، کارگردان خلاق Dead Space 2، از تجربهٔ همین مسئله در ساخت بازی میگوید. او در گفتوگو با Game Developer توضیح میدهد که نسخهٔ اول تقریباً در تمام مدت پرتنش بود و کمتر فرصتی برای رهایی از فشار میداد. بعضی بازیکنان از این وضعیت خسته میشدند و ادامه دادن برایشان دشوار بود. تیم سازنده در نسخهٔ دوم سعی کرد ریتم را به ترنهوایی نزدیکتر کند. بخشهایی سریعتر بودند، در بعضی موقعیتها بازیکن احساس قدرت بیشتری داشت و بعد دوباره به فضاهای تنگ و تهدیدآمیز برمیگشت. هدف، حفظ وحشت در تجربهای بود که فشار آن مدام به یک شکل ادامه پیدا نکند. [۹]
البته هر تغییر سرعتی به بهتر شدن طراحی منجر نمیشود. اگر بازی بیدلیل از وحشت به اکشن برود و دوباره برگردد، ممکن است انسجامش را از دست بدهد. در راهحل بگول، رابطهٔ هر موقعیت با موقعیت بعدی اهمیت دارد. زمانی که دست بالاتر را دارید، زمینهای میسازد تا بازگشت به حرکت محتاطانه را بیشتر حس کنید. پس از مدتی احساس قدرت، دوباره باید مراقب قدمهایتان باشید. به این ترتیب، شرایط تجربهٔ ترس تغییر میکند و قرار نیست فقط همان برخورد قبلی با شدت دیگری تکرار شود.
توماس گریپ، از سازندگان Amnesia: The Dark Descent، تشبیه ترنهوایی را از زاویهٔ دیگری مطرح میکند. او در نوشتهای دربارهٔ طراحی وحشت یادآور میشود که بخش بزرگی از انتظار، پیش از شروع حرکت ترن و هنگام ایستادن در صف شکل میگیرد. در بازی هم ممکن است خود اتفاق ترسناک تنها چند لحظه طول بکشد، اما آمادگی ذهنی برای آن بسیار طولانیتر باشد. از نگاه گریپ، اگر همهچیز به برخوردهای ناگهانی خلاصه شود، فرصتی برای این انتظار باقی نمیماند. بنابراین، کم شدن تعداد یا شدت اتفاقها لزوماً به این معنا نیست که بازیکن کمتر درگیر تجربه شده است. [۱۰]
او از طراحی بخش مطالعهٔ قلعه در Amnesia مثال میزند. تیم ابتدا اتفاقهای ناگهانی زیادی در محیط گذاشته بود؛ کتابها میافتادند و درها به هم کوبیده میشدند. اما در ادامهٔ ساخت مرحله، بسیاری از این اتفاقها حذف شدند و بازیکن فرصت بیشتری برای کشف رازهای قلعه پیدا کرد. به روایت گریپ، همین فاصله دادن میان لحظات ترسناک باعث شد بازیکنان بیشتر بترسند. این، تجربهٔ آن تیم در طراحی همان بخش است و تعداد مناسب غافلگیریها را برای همهٔ بازیها تعیین نمیکند. نکته این است که فعالیت گیمر میان دو برخورد تغییر کرده بود. فرصت داشت محیط را کشف کند و در انتظار اتفاق بعدی بماند، بهجای آنکه صرفاً از یک شوک به شوک بعدی برسد. [۱۰]
فرود تنش میتواند شکل روشنتری هم داشته باشد. در Resident Evil، وارد اتاق امن میشوید و موسیقی آشنا را میشنوید. ماشین تحریر و صندوق وسایل خبر میدهند که فعلاً میتوانید دست از پاییدن اطراف بکشید. این اطمینان نسبی، اتاق امن را از یک راهروی خالی جدا میکند. در راهرو ممکن است دشمنی نبینید و همچنان احتمال بدهید نزدیک باشد. داخل اتاق، فرصت دارید چند لحظه از فکر واکنش فوری به خطر فاصله بگیرید و برای مسیر بعدی تصمیم بگیرید. بازی در اینجا نوع توجه و کاری را که از بازیکن میخواهد تغییر میدهد.
تسویوشی کاندا در گفتوگوی دیگری با Axios، اتاقهای ذخیرهٔ Resident Evil را نمونهٔ چنین فرصتهایی میداند. به گفتهٔ او، این لحظهها اجازه میدهند بازیکن آسوده شود و فشار مداوم از واکنشش به وحشت کم نکند. این حرف، دیدگاه یک سازنده دربارهٔ تنظیم ریتم بازی است و تأثیر اتاقهای امن بر همهٔ بازیکنان را بهصورت قطعی ثابت نمیکند. بااینحال، توضیح میدهد چرا این پناهگاهها در کنار برخوردهای خطرناک اهمیت پیدا میکنند. ذخیرهٔ پیشرفت، تنها کارکردشان نیست. وقتی فشار برای مدتی پایین میآید، تفاوت میان لحظات عادی و موقعیتهای شدید بهتر حفظ میشود. اتاق امن یکی از راههای ایجاد همین فاصله است. [۱۱]
از نظر روانشناختی هم ندیدن دشمن بهتنهایی برای احساس امنیت کافی نیست. دن گروپ و جک نیتشکه در مرور پژوهشهای اضطراب و عدم قطعیت، از «نشانههای ایمنی» حرف میزنند؛ علامتهایی که نبود تهدید را پیشبینی میکنند و میتوانند از اضطراب انتظار بکاهند. این پژوهش مستقیماً موسیقی Resident Evil را آزمایش نکرده، اما برای تفسیر تجربهٔ اتاق امن مفید است. بازیکن بهمرور یاد میگیرد که نشانههای این اتاق با در امان ماندن همراهاند. آرامش آنجا از همین سابقه هم میآید. بازی در طول زمان اعتمادی ساخته که اجازه میدهد با شنیدن موسیقی و دیدن فضای آشنا، برای مدتی خیالتان راحتتر باشد. [۱۲]
بااینحال، داخل اتاق امن هم هنوز مشغول بازی هستید. کنار صندوق باید تصمیم بگیرید چه وسایلی را همراه ببرید و چه چیزهایی را برای بعد نگه دارید. ظرفیت حمل تجهیزات محدود است و هر انتخاب برای بیرون رفتن پیامدی دارد. وسیلهای که در صندوق گذاشتهاید، هنگام برخورد بعدی در دسترستان نخواهد بود. بیرون از اتاق، بیشتر حواستان به صداها و راه فرار است؛ داخل آن فرصت دارید انتخابهایتان را سبکسنگین کنید. این مکث به آمادگی برای خطر بعدی کمک میکند. هرچه از پناهگاه دورتر شوید، تصمیم برای ادامه دادن یا برگشتن هم میتواند وزن بیشتری پیدا کند، چون باید با همان وسایلی پیش بروید که همراه آوردهاید.
البته اتاق امن باید تا حدی قابل اعتماد بماند. اگر نشانههای امنیت هر بار مقدمهٔ یک حمله باشند، کمکم همانجا هم منتظر غافلگیری خواهید بود و فرود تنش شکل دیگری پیدا میکند. از طرف دیگر، اگر در فاصلهٔ دو برخورد هیچ فرصتی برای کنجکاوی یا انتخاب وجود نداشته باشد، آرامش ممکن است به معطلی تبدیل شود. باید دید این فاصله چه چیزی به برخورد بعدی اضافه میکند. مکثی که انتظار را زنده نگه میدارد با تکراری که فقط میخواهید زودتر تمام شود، تجربهٔ یکسانی نمیسازد. تفاوت این دو است که نشان میدهد ریتم بازی هنوز به وحشت کمک میکند یا آن را فرسوده کرده است.
ترساندن بازیکن برای یک لحظه شاید چندان دشوار نباشد. میتوان هیولایی را پشت در گذاشت یا سکوت را با صدایی ناگهانی شکست. پرسش سختتر این است که چطور میتوان پس از چند ساعت، تردید بازیکن برای باز کردن همان در را حفظ کرد.
بخشی از پاسخ در لحظاتی است که ظاهراً اتفاقی نمیافتد. فرصت دارید خطر را پیشبینی کنید، برایش آماده شوید یا کمی از آن فاصله بگیرید. البته اگر این لحظهها به تکرار و بیحوصلگی برسند، میتوانند اثر معکوس بگذارند.
بازیساز برای زنده نگه داشتن وحشت باید به فاصلهٔ میان ترسها هم فکر کند. گاهی لازم است به بازیکن مجال آسودگی بدهد تا برخورد بعدی هنوز اثر داشته باشد؛ تا حتی پس از چند ساعت، صدای قدمی در راهرو کافی باشد که دست از حرکت بکشیم.
