جلال ذکایی، فعال صنعت چاپ معتقد است؛ حرکت صادرات چاپ ایران به سمت ایجاد یک «برند ملی» مستلزم طراحی اکوسیستم صادرات، یکپارچه‌سازی زنجیره ارزش و تبدیل بسته‌بندی به یک ابزار ارزش‌آفرین است، نه یک هزینه اضافی.
سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ جلال ذکایی، فعال صنعت چاپ: امسال صنعت چاپ نفس‌هایش به شماره افتاده است. تحریم‌های بین‌المللی، افزایش سرسام‌آور نرخ ارز، تورم فزاینده و کمبود مواد اولیه، حلقه‌های تنگ‌تری بر گُرده این صنعت کهن و پرافتخار ایران انداخته است. این روزها، صنعت چاپ، بیش از یک صنعت، نماد مقاومت در برابر طوفان‌های اقتصادی است، جایی که هر برگ چاپ‌شده، روایتی از سرسختی و تلاش برای بقا را با خود حمل می‌کند .
با این حال، به‌نظر می‌رسد در پس‌پشت این بحران عمیق، فرصت‌های صادراتی قابل‌توجهی وجود دارد که با نگاهی تازه و رویکردی منسجم، می‌تواند مسیر جدیدی را پیش روی این صنعت بگشاید. متأسفانه، صنعت چاپ در سال‌های اخیر دچار «درخودتنیدگی» شده و این نگاه درون‌گرا، یکی از مهم‌ترین موانع دیدن این فرصت‌هاست. ناگفته پیداست که راه صادرات برای صنعت چاپ ایران با موانع متعددی روبرو شده است. مهم‌ترین این موانع را می‌توان در چند دسته جای داد:
۱. هزینه‌های سرسام‌آور تولید: قیمت تمام‌شده محصولات چاپی ایران به دلیل هزینه‌های بالای تأمین مواد اولیه، به شدت افزایش یافته است. به گفته فعالان این حوزه، مواد اولیه در ایران بین ۴۰ تا ۱۰۰ درصد گران‌تر از کشورهای همسایه تأمین می‌شود که این امر، قدرت رقابت را به شدت کاهش داده است.
۲. بروکراسی پیچیده و «تحریم داخلی»: جدا از تحریم‌های خارجی، قوانین و ساختارهای داخلی نیز خود به یک «تحریم داخلی» تبدیل شده‌اند. فرآیندهای پیچیده ثبت‌سفارش، تخصیص ارز و ترخیص کالا از گمرک، عملاً نفس صادرات را می‌گیرند و فعالان اقتصادی را از حضور در بازارهای جهانی ناامید می‌کنند.
۳. بی‌اعتمادی و نبود ساختارهای حرفه‌ای: یکی از چالش‌های اساسی، بی‌اعتمادی تولیدکنندگان به شرکت‌های مدیریت صادرات است. بسیاری از تولیدکنندگان نگرانند که این شرکت‌ها، مشتریان خارجی آن‌ها را تصاحب کنند. این بی‌اعتمادی، مانع از شکل‌گیری یک شبکه منسجم و حرفه‌ای برای صادرات شده است. همچنین، نظام صادراتی ایران هنوز به‌شدت سنتی است و از مدل‌های حرفه‌ای و سازمان‌یافته صادرات مانند آنچه در ترکیه و امارات دیده می‌شود، فاصله زیادی دارد .
اما با وجود این موانع، اما واقعیت انکارناپذیر این است که صنعت چاپ ایران از مزیت‌ها و ظرفیت‌های منحصربه‌فردی برخوردار است که می‌تواند به اهرم قدرتمندی برای صادرات تبدیل شود:
۱. موقعیت جغرافیایی و بازارهای هدف در دسترس: ایران در همسایگی بازارهای بزرگ و کم‌بازاری مانند عراق، افغانستان، کشورهای حوزه قفقاز و آسیای میانه قرار دارد. دسترسی به این بازارها با توجه به اشتراکات فرهنگی و زبانی (به‌ویژه در افغانستان) یک مزیت غیرقابل انکار است . توافقنامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز یکی از ظرفیت‌های ارزشمند دولت است که متأسفانه تاکنون به خوبی از آن استفاده نشده است .
۲. نیروی انسانی متخصص و هزینه تولید پایین (نسبی): با وجود همه مشکلات، فعالان صنعت چاپ ایران بر این باورند که نیروی انسانی متخصص و هزینه‌های تولید (در مقایسه با استانداردهای جهانی) همچنان یک مزیت نسبی محسوب می‌شود. اگر موانع بروکراسی و تأمین مواد اولیه برداشته شود، این مزیت می‌تواند به یک برگ برنده تبدیل گردد .
۳. کیفیت قابل رقابت: گزارش‌ها نشان می‌دهد که کالاهای ایرانی در صنعت چاپ از لحاظ کیفیت و تنوع، قابلیت رقابت با نمونه‌های خارجی را دارند و نمایشگاه‌های بین‌المللی داخلی نیز با رشد استقبال خارجی‌ها همراه بوده است .
به‌نظر می رسد برای برون‌رفت از این وضعیت نیازمند یک عزم ملی و هماهنگی بین تمام ارکان مرتبط است.
برخی از مهم‌ترین راهکارها عبارتند از:
• تشکیل کمیته مشترک ملی: فعالان صنعت بر تشکیل کمیته‌ای متشکل از وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت اقتصاد، گمرک و سایرنهادهای مسئول برای رفع یک‌باره موانع صادراتی تأکید دارند. این کمیته باید با اختیارات کامل و نگاه اجرایی، به جای وعده‌های تکراری، به دنبال حل مشکل باشد .
• تقویت شرکت‌های مدیریت صادرات: ضروری است با فرهنگ‌سازی و اعتمادسازی، از ظرفیت این شرکت‌ها برای ورود حرفه‌ای به بازارهای بین‌المللی استفاده شود. وظیفه شرکت های مدیریت صادرات، انجام تمام مراحل صادرات از بازاریابی تا حمل و نقل است و می‌توانند بار عظیمی را از دوش تولیدکنندگان بردارند.
• استفاده از فرصت‌های رفع تحریم: اگرچه تحریم‌ها یک واقعیت تلخ هستند، اما هر گشایشی در عرصه بین‌المللی، حتی در حد کاهش تنش‌ها، می‌تواند منجر به افزایش درآمدهای ارزی، بازگشت به سیستم بانکی بین‌المللی (سوئیفت)، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و در نهایت، دسترسی آسان‌تر به فناوری‌های روز و مواد اولیه با قیمت رقابتی شود.
• برنامه‌ریزی استراتژیک و گذار از صادرات سنتی: این صنعت باید از حالت صادرات موردی و سنتی خارج شده و به سمت ایجاد یک «برند ملی» برای صنعت چاپ ایران حرکت کند. این امر مستلزم طراحی اکوسیستم صادرات، یکپارچه‌سازی زنجیره ارزش و تبدیل بسته‌بندی به یک ابزار ارزش‌آفرین است، نه یک هزینه اضافی .
نکته آخراینکه؛ این صنعت، همواره بیش از یک فعالیت اقتصادی، نبض تپنده فرهنگ و هویت ایرانی بوده است. امروز، این صنعت با همه فرسودگی‌ها، بر سر دوراهی قرار دارد. یک راه، ادامه مسیر پرپیچ‌وخم فعلی با تکیه بر بازار نحیف داخلی است و راه دیگر، عبور از خودتحریمی‌های داخلی و اعتقاد به توانمندی‌های بالقوه‌ای است که در سایه همدلی و برنامه‌ریزی، می‌تواند صنعت چاپ را به یکی از بازیگران اصلی صادرات غیرنفتی تبدیل کند. انتخاب این مسیر، نیازمند اراده‌ای جمعی و فراتر از یک روز یا یک مناسبت است.