غلامرضا کریمی گفت: کار میانجیگران، ازجمله قطر و پاکستان نیز بسیار دشوارتر شده، زیرا مخاطب سیاسی مشخصی که بتواند توافق موقت را در واشنگتن قابل پذیرش کند، ضعیف‌تر شده است. در واقع، نتیجه احتمالی این وضعیت آن است که همچنان می‌توان به توافق رسید، اما دیرتر و با بهای بالاتر.
پایان ماموریت ونس جهت رایزنی با ایران در کنار عدم تمایل ترامپ برای توافق با ایران، خاورمیانه را در آستانه آینده‌ای مبهم قرار داد؛ آینده‌ای که به واسطه متغیرهایی چون تشدید تنش‌ها در هرمز و جزایر جنوبی کشورمان، افزایش تلاش‌ها برای اعمال محدودیت‌های تازه زمینی علیه ایران و آرایش نظامی منطقه، فرضیه بازگشت به چرخه جنگ را پر‌رنگ‌تر کرده است، به همین بهانه روزنامه اعتماد با هدف بررسی آخرین تحولات و سناریوهای احتمالی پیش رو با غلامرضا کریمی، دانشیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی گفت‌وگو کرده است.
تضعیف کانال سیاسی و دشوارترشدن میانجیگری
غلامرضا کریمی، دانشیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره چرایی تغییر ماموریت ونس و موضع‌گیری اخیر ترامپ گفت: این موضوع را می‌توان در دو سطح بررسی کرد؛ نخست اینکه ونس پس از انتخابات، صریحا جنگ را علت شکست جمهوری‌خواهان دانسته و ترامپ نیز گفته بود از اظهارات او خوشش نیامده است، بنابراین کنارگذاشتن ونس هم نوعی تنبیه سیاسی است و هم بازتاب شکاف جناحی در داخل کابینه و جنبش ماگا؛ همان چندصدایی که در درون امریکا وجود دارد.غلامرضا کریمی در ادامه توضیح داد: اینکه ترامپ می‌گوید «ما نیازی به توافق نداریم»، در واقع یک سیگنال چانه‌زنی در چارچوب دیپلماسی اجبار است. ترامپ می‌خواهد نشان دهد نیازمند توافق نیست تا قیمتی را که طرف مقابل باید بپردازد، بالا ببرد. البته ادعای او مبنی بر اینکه «ما تنگه هرمز را کاملا دراختیار داریم» با واقعیت سازگار نیست، اما از نظر روایی، در درون جامعه امریکا تقریبا همان کارکرد را دارد.این استاد دانشگاه درباره پیامد کنارگذاشتن ونس نیز بیان کرد: اکنون کانال ونس که یک کانال سیاسی رده‌بالا و نسبتا متمایل به پایان جنگ بود، تضعیف شده است. این اقدام همچنین نوعی پیام به ایران است که اگرچه جمهوری‌خواهان در انتخابات شکست خورده‌اند و ترامپ نیز باخته، این به معنای عقب‌نشینی ترامپ نیست. این یکی از نکاتی است که می‌توان در پرتو کنارگذاشتن ونس از مذاکرات تحلیل کرد.
این کارشناس روابط بین‌الملل درباره تاثیر این تصمیم بر تلاش‌های دیپلماتیک خاطرنشان کرد: مساله دیگر این است که کار میانجیگران، ازجمله قطر و پاکستان نیز بسیار دشوارتر شده، زیرا مخاطب سیاسی مشخصی که بتواند توافق موقت را در واشنگتن قابل پذیرش کند، ضعیف‌تر شده است. در واقع، نتیجه احتمالی این وضعیت آن است که همچنان می‌توان به توافق رسید، اما دیرتر و با بهای بالاتر. این تحول ضرورتا به معنای منتفی‌شدن توافق نیست، زیرا امریکایی‌ها می‌خواهند مسیر فشار اقتصادی به ایران و تداوم محاصره دریایی برایشان نتیجه‌بخش باشد، اما ایران نیز آمادگی دورزدن تحریم‌ها را دارد.غلامرضا کریمی در ارزیابی پیامدهای کوتاه‌مدت این تصمیم اظهار داشت: می‌توان گفت کنارگذاشتن ونس از مذاکرات، در کوتاه‌مدت خطر تنش را کمی افزایش می‌دهد، زیرا کانال سیاسی تضعیف شده و مسیر نظامی نسبتا بازتر می‌ماند. البته تلاش‌های میانجیگران همچنان ادامه دارد و تا زمانی که این تلاش‌ها برقرار است، می‌توان گفت مسیر دیپلماتیک هنوز بسته نشده است. با این حال، این اقدام ترامپ، در کنار تلاش نتانیاهو برای متقاعدکردن او به آغاز جنگی جدید، گرایش به جنگ را تا حد زیادی افزایش می‌دهد.
کریمی در ادامه و درباره تحرکات نظامی منطقه توضیح داد: همزمان، آرایش نظامی نیز معنادار است. تمرکز هواپیماهای سوخت‌رسان و شناسایی امریکا در منطقه بیشتر به یک کارزار هوایی شباهت پیدا کرده است. این همان «دیپلماسی اجبار» است که در آن، تهدید ابزاری برای چانه‌زنی است، اما خودش نیز می‌تواند امکان جنگ را فراهم کند. به این معنا که پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا، هزینه‌های سیاسی جنگ بیشتر شده، اما توانایی آغاز جنگ نیز افزایش پیدا کرده است.این کارشناس روابط بین‌الملل در ارزیابی چشم‌انداز بحران خاطرنشان کرد: در حال حاضر، در وضعیت نه جنگ تمام‌عیار و نه توافق قرار داریم و ماه‌های پیش رو تا آغاز به کار کنگره جدید، پنجره‌ای حساس است. اگر میانجیگران بتوانند توافقی موقت و مرحله‌ای، یعنی «گام در برابر گام»، را جا بیندازند، شکاف مطالبات پر نمی‌شود، اما امکان مدیریت بحران وجود خواهد داشت. در غیر این صورت، خطر آن است که یا محاصره به وضعیتی عادی تبدیل شود یا یک خطای محاسباتی، چرخه تشدید تنش را دوباره به راه بیندازد.
تداوم محاصره و توافق نسبی
کریمی در پاسخ به پرسش دیگر، اهرم تازه امریکا برای آنچه ترامپ از آن تحت عنوان پیروزی ادعایی صددرصدی نام می‌برد، نیز خاطرنشان کرد: می‌بایست میان این دو فرضیه داوری کنیم، فرضیه دوم، یعنی تداوم محاصره همراه با بسترسازی برای یک توافق نسبی، محتمل‌تر است؛ اما این به معنای کنار گذاشته‌شدن خطر جنگ نیست. دلیل آن نیز این است که هر دو طرف، هم ترجیح‌هایی دارند و هم با اجبارهایی روبه‌رو هستند. ترجیح تهران این است که ضمن تمرکز بر شروط هفت‌گانه خود، از امتیازدهی پرهیز کند، چراکه هرگونه امتیازدادن به‌منزله قرارگرفتن در موضع ضعف تلقی می‌شود. ترجیح ترامپ نیز این است که با اظهارنظر درباره پیروزی صددرصدی، وجهه یک رییس‌جمهوری قدرتمند را حفظ کند.
این استاد دانشگاه در تشریح مواضع دو‌طرف توضیح داد: این اظهارات را باید بیشتر نشانه‌های چانه‌زنی درنظر گرفت تا برنامه‌های عملیاتی. در واقع، در دیپلماسی اجبار، موضع حداکثری بخشی از خود بازی است، اما اجبارها در سوی دیگر ترازو سنگینی می‌کنند. در سمت امریکا، پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، کنگره‌ای که هر دو مجلس آن به دموکرات‌ها رسیده، پایان جنگ را از اولویت‌های خود می‌داند. حتی برخی جمهوری‌خواهان نیز نگران قیمت سوخت و تورم هستند. گزارش‌ها هم نشان می‌دهد توصیه مدیران ارشد اقتصادی و امنیتی، اعمال فشار اقتصادی به‌جای جنگ علیه ایران است. در ایران نیز کشور تحت فشار محاصره قرار دارد و نشانه‌هایی از تمایل بخشی از ساختار تصمیم‌گیری به گشودن پرونده‌های بیشتر دیده می‌شود.
در این میان سه عامل مانع اطمینان کامل به این ارزیابی است؛ نخست، آرایش پشتیبانی هوایی امریکا در منطقه که شرایط را آماده جنگ نشان می‌دهد؛ دوم، پنجره زمانی محدود نتانیاهو و ترامپ که انگیزه اقدام پیش از تغییر ترکیب کنگره را افزایش می‌دهد و سوم، خطر خطای محاسباتی. هر ضربه محدود می‌تواند منطق اعتبار و بازدارندگی را فعال کند و از کنترل طراحانش خارج شود.کریمی در جمع‌بندی این بخش بیان کرد: بنابراین، سناریوی محتمل، مدیریت بحران بدون حل آن است؛ یعنی محاصره دریایی ادامه پیدا می‌کند و احتمالا درگیری‌های موضعی و محدود نیز در جریان خواهد بود. در عین حال، تلاش میانجیگران برای دستیابی به توافق مرحله‌ای هم ادامه می‌یابد. در واقع، می‌توان گفت جنگ تمام‌عیار محتمل نیست، اما منتفی هم نیست.
دیوار آهنین؛ امکان فشار هدفمند، دشواری محاصره کامل
این کارشناس روابط بین‌الملل در پاسخ به پرسشی مبنی بر امکان اجرای کامل راهبرد موسوم به «دیوار آهنین»، با وجود مخالفت کشورهایی مانند ترکیه، پاکستان و عراق، گفت: امریکا تا حدی می‌تواند این راهبرد را محقق کند، اما امکان اجرای کامل آن را ندارد. سنتکام همین هفته اعلام کرد که این طرح فقط حدود ۲۰ عضو دارد و نقش آن عملیات نظامی نیست، بلکه ترغیب همسایگان ایران به اعمال کنترل مرزی است. به این معنا، امریکا از اجبار مستقیم به سمت اجبار از طریق واسطه حرکت کرده است.کریمی در تشریح ضعف این اقدام توضیح داد: اجرای این طرح به اراده بازیگرانی بستگی دارد که منافعشان با امریکا یکسان نیست. برخلاف محاصره دریایی که با ناوگان نظامی امریکا انجام می‌شود، در اینجا حدود ۹۹۰ مایل مرز با عراق و مرزهای گسترده ایران با پاکستان و افغانستان، مانع اجرای این طرح امریکا می‌شود. انگیزه مخالفت این کشورها نیز منطقی است. عراق بیش از یک‌سوم گاز موردنیاز نیروگاه‌های خود را از ایران دریافت می‌کند؛ بنابراین، درخواست بستن همه گذرگاه‌ها به‌جز یکی دو مورد را رد کرده و فقط برای نمایش، چند گذرگاه را به‌صورت موقت بسته است. پاکستان حدود سه میلیارد دلار تجارت رسمی با ایران دارد و رویای تبدیل‌شدن به یک مرکز تجاری را دنبال می‌کند. ترکیه نیز سیاست مرزی خود را تغییر نداده است.
این استاد دانشگاه در ارزیابی دامنه اجرای طرح بیان کرد: فشار هدفمند وجود دارد؛ یعنی ردیابی مالی، توقف محموله‌های حساس و سخت‌گیری در برخی گذرگاه‌ها انجام می‌شود، اما محاصره زمینی کامل ایران، باتوجه به تعدد همسایگان و مرزهای زمینی و دریایی، بسیار دشوار است. ضمن اینکه روسیه و چین نیز پشت این مسیرهای جایگزین هستند و عملا امریکا نمی‌تواند به برنامه خود دست پیدا کند. درست است که هزینه تجارت ایران افزایش می‌یابد، اما ایران تجربه زیادی در دورزدن تحریم‌ها دارد و در عین حال، حاضر است هزینه این کار را نیز بپردازد.کریمی درباره پیامدهای احتمالی ناکامی این راهبرد خاطرنشان کرد: مساله اصلی برای امریکا این است که وقتی مسیر غیرنظامی ناکام بماند، وسوسه استفاده از ابزار نظامی تقویت می‌شود؛ چنان‌که وزیر خارجه امریکا نیز گفته است اگر هدف از راه اقتصادی حاصل شود، نیازی به حمله نظامی نیست.
روسیه؛ تسهیل‌گر توافق، نه ضامن توافق
کریمی در پاسخ به پرسش دیگر «اعتماد» درباره نقش روسیه در کاهش تنش‌ها گفت: روسیه و چین هر دو تسهیل‌گر هستند، اما تاکنون هیچ‌یک نتوانسته‌اند تضمین‌کننده‌ای جدی و واقعی برای مذاکرات صلح یا هرگونه توافق باشند. به عبارت دیگر، می‌توانند هزینه توافق را پایین بیاورند، اما نمی‌توانند جای امریکا را در معادله بگیرند.این استاد دانشگاه درباره پیشنهاد روسیه توضیح داد: پیشنهاد مسکو برای دریافت اورانیوم غنی‌شده ایران تازه نیست و از آغاز جنگ ۴۰روزه بارها تکرار شده است. این پیشنهاد همچنان پابرجاست، هرچند هنوز اقدامی درباره آن انجام نشده است. در واقع، مشکل در مسکو نیست، بلکه در جاهای دیگری است. نخست، مساله فنی مطرح است؛ آژانس ادعا دارد که ایران ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰درصدی دراختیار دارد که احتمالا در تونل‌های اصفهان و نطنز قرار دارد و چندین ماه است که بازرسان به این سایت‌ها دسترسی ندارند.این کارشناس روابط بین‌الملل در تشریح مانع سیاسی بیان کرد: مقام‌های امریکایی نیز ارسال این اورانیوم غنی‌شده ۶۰درصدی به روسیه را رد کرده‌اند و حتی ترامپ از انتقال آن به امریکا سخن گفته است، بنابراین پیشنهاد روسیه یک راه‌حل ذخیره است. ایران نیز در موضع رسمی خود اعلام کرده که فعلا بنای خارج‌کردن اورانیوم غنی‌شده از کشور را ندارد و اقدامی در این خصوص نخواهد کرد.