صبح سه‌شنبه، بیست و هشتم مهرماه بود که اولین گزارش‌ها در گروه‌های تلگرامی برنامه‌نویسان و تولیدکنندگان محتوا دست به دست شد. کاربرانی که در ماه‌های گذشته عادت کرده بودند بدون روشن کردن فیلترشکن و فقط با یک کلیک ساده روی گوشی یا لپ‌تاپ، سراغ چت‌جی‌پی‌تی، گراک یا کلاد بروند، ناگهان با صفحه‌های خطای تکراری و کلافه‌کننده روبه‌رو شدند. روی بعضی از خطوط اینترنت همراه، اپلیکیشن چت‌جی‌پی‌تی در حلقه بی‌پایان اتصال گیر می‌کرد و روی برخی سرویس‌های اینترنت خانگی، پیغام آشنای «عدم پشتیبانی در منطقه جغرافیایی شما» دوباره بعد از ماه‌ها روی صفحه نقش بست. اتفاقی که در ساعت‌های اول شبیه یک اختلال گذرای جهانی به نظر می‌رسید، خیلی زود مشخص شد که یک چالش بومی و مختص کاربران داخل ایران است.
برای درک اینکه چرا این اتفاق تا این اندازه در فضای مجازی ایران سر و صدا به پا کرده، باید به تغییر سبک زندگی دیجیتال در یک سال گذشته نگاه کرد. هوش مصنوعی در پاییز ۱۴۰۵ دیگر یک اسباب‌بازی فانتزی برای گیک‌های کامپیوتری یا ابزاری برای نوشتن انشاهای دانش‌آموزی نیست؛ این چت‌بات‌ها به ستون فقرات کسب‌وکارهای آنلاین، فریلنسرها، دانشجویان و حتی کارمندان عادی در ایران تبدیل شده‌اند. وقتی از چند ماه پیش امکان اتصال مستقیم و بدون ابزار تغییر آی‌پی به سرویس‌هایی مثل گراکِ ایلان ماسک یا چت‌جی‌پی‌تی برای بخش بزرگی از کاربران فراهم شد، خیلی‌ها نفس راحتی کشیدند. حذف شدن فیلترشکن از معادله کار با هوش مصنوعی، هم سرعت بارگذاری پاسخ‌ها را بالا برده بود و هم جلوی خالی شدن باتری گوشی و سوختن ترافیک اینترنت را می‌گرفت. اما حالا در روزهای پایانی مهرماه، ورق دوباره برگشته است.
کلاف سردرگم این اختلال زمانی عجیب‌تر می‌شود که رفتار شبکه‌های مختلف اینترنت در کشور را کنار هم می‌گذاریم. در حالی که یک کاربر روی اینترنت همراه اول یا ایرانسل نمی‌تواند بدون فیلترشکن حتی صفحه اول کلاد یا چت‌جی‌پی‌تی را باز کند، کاربر دیگری روی یک شرکت اینترنت ثابت از باز بودن نسخه وب و قفل شدن اپلیکیشن موبایل خبر می‌دهد. همین رفتار دوگانه و ناهماهنگ میان اپراتورها، باعث شده تا فرضیه‌های مختلفی در میان کارشناسان شبکه مطرح شود؛ فرضیه‌هایی که نشان می‌دهد ماجرا فراتر از یک دکمه خاموش و روشن ساده است و ردپای سه اتفاق هم‌زمان در آن دیده می‌شود.
اولین سرنخ ماجرا به تغییرات زیرساختی روزهای اخیر در دیتاسنترهای داخل کشور برمی‌گردد. بخش بزرگی از کاربران ایرانی که تصور می‌کردند در حال اتصال مستقیم و بدون واسطه به سرورهای اوپن‌ای‌آی یا آنتروپیک هستند، در واقع از سرویس‌های تغییر دی‌ان‌اس (DNS) و سرورهای واسط یا همان سرویس‌های تحریم‌شکنِ مستقر در دیتاسنترهای داخلی استفاده می‌کردند. در هفته‌های اخیر، با سفت‌وسخت شدن الزام دیتاسنترها به پیاده‌سازی احراز هویت در سامانه «شاهکار» و تطبیق کد ملی و شماره سیم‌کارت برای تمامی مشتریان حقوقی و حقیقی، دسترسی برخی مجموعه‌های هاستینگ و سرورهای مجازی که واسط انتقال این ترافیک بودند، دستخوش محدودیت و قطعی شد. به بیان ساده، وقتی پل‌های ارتباطی و سرویس‌های دی‌ان‌اس داخلی در اثر قوانین جدید دچار اختلال می‌شوند، آی‌پی واقعی کاربر ایرانی بدون هیچ نقابی در برابر سرورهای خارجی قرار می‌گیرد و در نتیجه، سد تحریم‌های شرکت‌های آمریکایی دوباره فعال می‌شود.
اما همه تقصیرها هم به گردن سرورهای واسط داخلی نیست. روی دیگر سکه، به‌روزرسانی دوره‌ای بانک اطلاعات آی‌پی‌ها در شبکه کلودفلر (Cloudflare) و سیستم‌های امنیتی شرکت‌های هوش مصنوعی است. هر سه پلتفرم چت‌جی‌پی‌تی، کلاد و گراک برای مدیریت ترافیک و تشخیص موقعیت جغرافیایی کاربران، به شکل گسترده از زیرساخت‌های امنیتی کلودفلر استفاده می‌کنند. اپراتورهای ایرانی هر از چند گاهی رنج آی‌پی‌های جدیدی را وارد چرخه شبکه می‌کنند که در ماه‌های نخست، در دیتابیس‌های جهانی به نام کشورهای همسایه ثبت شده‌اند یا هنوز برچسب موقعیت جغرافیایی ایران نخورده‌اند. به محض اینکه جدول آی‌پی‌های منطقه در سرورهای کلودفلر به‌روزرسانی می‌شود، تمام آن دروازه‌های باز به یک‌باره بسته می‌شوند و هر سه سرویس به صورت هم‌زمان به روی آی‌پی‌های ایران خطا می‌دهند.
سومین ضلع این مثلث، فضای روانی حاکم بر اینترنت کشور در روزهای پایانی مهرماه است. هم‌زمانی این اختلال با خبر رسیدن طرح پنج‌صفحه‌ای «نظام‌بخشی فضای مجازی» به صحن علنی مجلس و بحث‌های تازه پیرامون تقویت اختیارات نهادهای تنظیم‌گر، باعث شده تا کاربران نسبت به کوچک‌ترین تغییر در مسیریابی ترافیک بین‌الملل حساس شوند. هرچند بررسی‌های فنی نشان می‌دهد که تا این لحظه نشانه‌ای از فیلترینگ سراسری و یکپارچه این سه چت‌بات از سمت زیرساخت داخلی دیده نمی‌شود و ریشه مشکل بیشتر به تغییر مسیرهای شبکه (BGP) و شناسایی آی‌پی‌ها برمی‌گردد، اما نبود شفافیت و اطلاع‌رسانی رسمی از سوی اپراتورها، به شایعه مسدودسازی دامن زده است.
بازگشت اجباری به فیلترشکن‌ها برای استفاده از هوش مصنوعی، خودش یک بحران تازه برای کاربران ایرانی درست کرده است؛ بحرانی به نام «مسدود شدن دائمی اکانت‌ها». الگوریتم‌های امنیتی اوپن‌ای‌آی و به ویژه شرکت آنتروپیک (سازنده کلاد)، حساسیت فوق‌العاده‌ای به آی‌پی‌های اشتراکی دارند. وقتی صدها کاربر ایرانی با یک فیلترشکن رایگان یا حتی اشتراکیِ پولی، از طریق یک آی‌پی واحد به سرورهای چت‌جی‌پی‌تی یا کلاد متصل می‌شوند، سیستم ضدتقلب این شرکت‌ها ترافیک ورودی را به عنوان حمله رباتیک شناسایی می‌کند. نتیجه این می‌شود که کاربر وسط انجام یک پروژه کاری، ناگهان با پیغام مسدود شدن حساب کاربری مواجه می‌شود؛ اتفاقی که برای کسانی که هزینه‌های چند میلیونی بابت خرید اکانت‌های پریمیوم و پلاس پرداخت کرده‌اند، به معنای سوختن سرمایه‌شان در یک چشم به هم زدن است.
در این میان، مثل همیشه عده‌ای هم از آب گل‌آلود ماهی می‌گیرند. در همین دو سه روزی که دسترسی مستقیم به چت‌بات‌ها مختل شده، موج جدیدی از تبلیغات در کانال‌های تلگرامی و حتی نتایج جستجوی گوگل به راه افتاده که وعده «نسخه بدون فیلتر و رایگان چت‌جی‌پی‌تی و کلاد برای ایران» را می‌دهند. بسیاری از این سایت‌ها و ربات‌ها، پوسته‌های جعلی و تله‌های فیشینگ هستند که با هدف سرقت اطلاعات حساب گوگل کاربران یا فروختن اکانت‌های اشتراکیِ هک‌شده طراحی شده‌اند. وارد کردن ایمیل و رمز عبور اصلی در چنین صفحاتی، ریسکی است که می‌تواند بسیار گران‌تر از قطع شدن دسترسی به یک چت‌بات تمام شود.
برای کاربری که کار و زندگی روزمره‌اش به این دستیارهای هوشمند گره خورده، راهکار عبور از این روزهای پرنوسان، پرهیز از آزمون و خطاهای خطرناک است. اگر روی اپراتور فعلی خود با خطای محدودیت منطقه‌ای روبه‌رو می‌شوید، به جای استفاده از فیلترشکن‌های رایگان که هر ده دقیقه آی‌پی شما را از یک کشور به کشور دیگر پرتاب می‌کنند و ریسک مسدود شدن اکانت را بالا می‌برند، بهتر است از سرویس‌های تغییر آی‌پی با سرور ثابت (IP Static) استفاده کنید یا تا زمان پایدار شدن دوباره سرویس‌های دی‌ان‌اس داخلی، سراغ پلتفرم‌های واسط معتبر و شناخته‌شده بروید. قطعی‌های اواخر مهرماه بار دیگر نشان داد که دسترسی کاربر ایرانی به پیشرفته‌ترین فناوری‌های روز دنیا، همچنان روی لبه‌ای باریک میان تحریم‌های خارجی و پیچیدگی‌های شبکه داخلی حرکت می‌کند؛ جایی که هیچ دسترسیِ باز و راحتی را نمی‌توان همیشگی فرض کرد.