جنگل‌های بلوط کردستان در معرض تهدید‌هایی همچون خشکسالی، آفات و آتش‌سوزی قرار دارند؛ با این حال، اجرای طرح‌های حفاظتی و احیایی و مشارکت مردم، امید به حفظ و احیای این سرمایه طبیعی را زنده نگه داشته است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛فاطمه محمدی - جنگل‌های بلوط کردستان، این میراث ارزشمند زاگرس، در سال‌های اخیر با تهدید‌هایی همچون خشکسالی، گسترش آفات و بیماری‌ها، آتش‌سوزی و تخریب انسانی مواجه شده‌اند؛ تهدید‌هایی که اگرچه بخشی از آنها ریشه در تغییرات اقلیمی دارد، اما فشار‌های انسانی نیز بر شدت آسیب‌پذیری این زیست‌بوم افزوده است. در چنین شرایطی، اجرای طرح‌های جنگلداری اجتماعی، عملیات احیایی، مبارزه با آفات و تقویت یگان‌های حفاظتی در کنار مشارکت جوامع محلی، به مهم‌ترین راهبرد‌های صیانت از جنگل‌های بلوط کردستان تبدیل شده است.
جنگل‌های زاگرس از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی کشور به شمار می‌روند که نقش اساسی در حفظ منابع آب و خاک، جلوگیری از فرسایش، تنظیم چرخه آب، ترسیب کربن و پایداری تنوع زیستی دارند. در این میان، کردستان به دلیل برخورداری از گستره قابل توجه جنگل‌های طبیعی، جایگاه مهمی در زیست‌بوم زاگرس شمالی دارد؛ عرصه‌هایی که علاوه بر ارزش‌های اکولوژیکی، بخشی از معیشت و زندگی جوامع محلی نیز به آنها وابسته است.
۳۷۴ هزار هکتار جنگل در کردستان؛ بلوط گونه غالب زاگرس شمالی
بهزاد شریفی‌پور، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کردستان، درگفت وگوبا خبرنگارباشگاه خبرنگاران، با اشاره به وسعت جنگل‌های استان اظهار کرد: جنگل‌های کردستان با مساحتی معادل ۳۷۴ هزار هکتار، بخش قابل توجهی از جنگل‌های غرب کشور و زاگرس شمالی را تشکیل می‌دهند و در حوزه آبریز رودخانه‌های سیروان، زاب و زرینه‌رود گسترده شده است.
وی افزود: همچنین جنگل‌های استان در شهرستان‌های بانه، مریوان، سروآباد، کامیاران و بخش‌هایی از سنندج و سقز پراکنده شده‌اند.
شریفی‌پور با بیان اینکه بلوط گونه غالب جنگل‌های کردستان است، افزود: گونه‌های مختلف بلوط شامل ویول، مازودار و برودار در این جنگل‌ها پراکنش دارند و گونه‌هایی همچون بنه، گلابی وحشی، زالزالک، کیکم، زبان گنجشک، داغداغان و ارغوان نیز از گونه‌های همراه این زیست‌بوم به شمار می‌روند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان با اشاره به پراکنش جنگل‌ها در شهرستان‌های استان بیان کرد: بیشترین گستره جنگلی کردستان در شهرستان‌های مریوان با ۱۱۷ هزار و ۲۷۸ هکتار و بانه با ۱۰۸ هزار و ۹۴۵ هکتار قرار دارد و شهرستان‌های سروآباد، کامیاران، سنندج و سقز نیز از دیگر مناطق دارای پوشش جنگلی استان هستند.
اجرای طرح جنگلداری اجتماعی در هشت پلاک جنگلی
شریفی‌پور با تشریح برنامه‌های حفاظت و احیای جنگل‌های استان اظهار کرد: اقدامات احیایی در جنگل‌های کردستان شامل غنی‌سازی با بذر و نهال، توسعه جنگل از طریق بذرکاری و نهال‌کاری و مراقبت و نگهداری از ذخیره‌گاه‌های جنگلی است.
وی افزود: کردستان به‌عنوان یکی از استان‌های پایلوت کشور در تهیه و اجرای طرح جنگلداری اجتماعی یا جنگلداری نوین انتخاب شده و این طرح در هشت پلاک جنگلی شهرستان‌های سنندج و سروآباد شامل برقرو، نگل، لنگریز، ماضی‌بن، دگاگاه، کرآباد، رزآب و نی‌آباد در حال تهیه و اجراست.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان ادامه داد: همچنین با استفاده از اعتبارات محرومیت‌زدایی و تملک دارایی، عملیات نهال‌کاری در حوزه‌های آبخیز رشکی بانه و چشمیدر سروآباد اجرا خواهد شد.
وی با اشاره به وسعت عرصه‌های تحت پوشش این برنامه‌ها گفت: در مجموع ۱۲ هزار و ۳۷۷ هکتار از عرصه‌های جنگلی استان در قالب اجرای طرح جنگلداری اجتماعی و عملیات بیولوژیک تحت پوشش اقدامات پیش‌بینی‌شده قرار خواهد گرفت.
پایش مستمر جنگل‌ها برای مقابله با تخریب و تصرف
یکی از مهم‌ترین محور‌های حفاظت از جنگل‌های کردستان، جلوگیری از تخریب، قطع درختان، تصرف و تغییر کاربری اراضی ملی است؛ موضوعی که به گفته مدیرکل منابع طبیعی استان، با تقویت نظارت میدانی و فعالیت مستمر نیرو‌های حفاظتی دنبال می‌شود.
شریفی‌پور در این باره اظهار کرد: صیانت و احیای منابع طبیعی از رسالت‌های اصلی این مجموعه است و همکاران منابع طبیعی به‌صورت مستمر در راستای انجام وظایف قانونی خود فعالیت می‌کنند.
وی افزود: بر اساس تبصره ماده ۵۵ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، به محض مشاهده هرگونه اقدام غیرقانونی در عرصه‌های منابع طبیعی، اقدامات قانونی لازم انجام می‌شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان با اشاره به تقویت نظارت میدانی در شهرستان‌ها بیان کرد: با بلوک‌بندی شهرستان‌های تابعه از نظر حفاظتی و تعیین مسئول مشخص برای هر محدوده، پایش عرصه‌های طبیعی با دقت بیشتری انجام می‌شود.
وی اضافه کرد: یگان حفاظت منابع طبیعی نیز در پاسگاه‌های حفاظتی ادارات شهرستان‌ها به‌صورت شبانه‌روزی و برخط در آماده‌باش قرار دارد و شهروندان می‌توانند گزارش‌های مربوط به تصرفات غیرقانونی و تخریب منابع طبیعی را از طریق سامانه‌های ۱۵۰۴ و ۱۳۹ اطلاع دهند تا اقدامات لازم در کوتاه‌ترین زمان انجام شود.
خشکسالی و آفات؛ دو تهدید جدی برای جنگل‌های بلوط
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان با اشاره به تهدید‌های زیستی جنگل‌های بلوط استان اظهار کرد: جوانه‌خوار بلوط یکی از آفات مهم و تهدیدکننده جنگل‌های بلوط در کردستان و دیگر مناطق زاگرسی است که با تغذیه از جوانه‌های تازه و برگ‌های در حال رشد، توان فتوسنتز و تولید انرژی درختان را کاهش می‌دهد.
شریفی‌پور افزود: در صورت شدت گرفتن آلودگی، تاج درختان دچار تنک‌شدگی شده و ضعف عمومی درخت می‌تواند زمینه‌ساز خشکیدگی و مرگ تدریجی آن شود.
وی با اشاره به عوامل تشدیدکننده آسیب‌های آفات گفت: خشکسالی‌های متوالی و تنش‌های محیطی با تضعیف توان دفاعی درختان بلوط، میزان آسیب‌پذیری آنها را در برابر آفات افزایش می‌دهد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان ادامه داد: علاوه بر جوانه‌خوار بلوط، برخی آفات و بیماری‌های دیگر از جمله زغالی بلوط و بیماری‌های قارچی نیز می‌توانند سلامت درختان و کیفیت بذر‌ها را تحت تأثیر قرار دهند.
وی با اشاره به شرایط آسیب‌پذیرتر برخی عرصه‌های جنگلی بیان کرد: جنگل‌های تک‌گونه و پیر، مناطقی که با چرای بیش از حد دام مواجه هستند و عرصه‌هایی که در سال‌های اخیر تنش خشکسالی را تجربه کرده‌اند، به دلیل کاهش توان بازسازی طبیعی و ضعف بنیه درختان، بیشتر در معرض آسیب‌های ناشی از آفات قرار دارند.
مبارزه با آفات در هزار و ۸۰ هکتار از جنگل‌های کردستان
شریفی‌پور با اشاره به برنامه‌های پایش و کنترل آفات جنگلی اظهار کرد: پایش تخصصی آفات هر سال در زمان‌های مشخص و متناسب با شرایط اکولوژیکی آنها، توسط کارشناسان و متخصصان منابع طبیعی و در مواردی با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی انجام می‌شود.
وی افزود: عملیات مبارزه با آفات نیز متناسب با اعتبارات تخصیصی استانی و ملی در مناطق دارای شرایط بحرانی اجرا می‌شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان گفت: در سال ۱۴۰۴ عملیات مکانیکی و بیولوژیکی مبارزه با آفات در سطح هزار و ۸۰ هکتار انجام شد که از این میزان، ۹۰۰ هکتار مربوط به مبارزه فیزیکی و ۱۸۰ هکتار مربوط به مبارزه بیولوژیکی بود.
وی اضافه کرد: در سال جاری نیز عملیات حذف فیزیکی آفت نیمه‌انگلی لورانتوس در سطح ۹۰۰ هکتار از جنگل‌های تحت مدیریت در شهرستان‌های بانه، مریوان و سروآباد در حال انجام است.
تجهیز نیرو‌های منابع طبیعی برای مقابله با آتش‌سوزی
یکی دیگر از محور‌های مهم حفاظت از جنگل‌های کردستان، آمادگی برای مقابله با آتش‌سوزی در عرصه‌های جنگلی و مرتعی است؛ موضوعی که به دلیل گستردگی مناطق جنگلی و دشواری دسترسی به برخی نقاط، نیازمند تجهیزات تخصصی و نیرو‌های آموزش‌دیده است.
شریفی‌پور با اشاره به امکانات و تجهیزات مقابله با آتش‌سوزی اظهار کرد: تجهیزات مورد استفاده در این حوزه به دو گروه انفرادی و گروهی تقسیم می‌شوند که سازمان منابع طبیعی هر سال بخشی از این تجهیزات را در اختیار استان‌ها قرار می‌دهد.
وی افزود: اداره‌کل منابع طبیعی کردستان نیز با پیگیری و رایزنی برای جذب اعتبارات استانی، نسبت به تهیه تجهیزات مورد نیاز ادارات تابعه و گروه‌های تخصصی مستقر در پایگاه‌های مدیریت آتش‌سوزی اقدام می‌کند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان از خودرو‌های کمک‌دار، پتروفایر، لباس و کفش مخصوص حریق، آتش‌کوب، هدلامپ و دمنده به‌عنوان بخشی از تجهیزات مورد استفاده برای مهار آتش‌سوزی نام برد.
وی با اشاره به توزیع تجهیزات جدید در سال جاری گفت: امسال نیز همانند سال‌های گذشته، با تأکید بر حفظ جان و ایمنی نیرو‌های عملیاتی، تجهیزاتی از جمله لباس و کفش مخصوص، آتش‌کوب و دمنده توزیع شده است.
شریفی‌پور خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه وقوع آتش‌سوزی بیشتر در نواحی غربی و مناطق جنگلی استان گزارش می‌شود، اولویت توزیع تجهیزات با شهرستان‌هایی است که بیشتر در معرض حریق قرار دارند.
آموزش همیاران طبیعت و دهیاران برای مهار آتش
وی با تأکید بر نقش آموزش و مشارکت مردم در پیشگیری از آتش‌سوزی‌ها اظهار کرد: آموزش‌های تخصصی برای کارکنان منابع طبیعی و همیاران طبیعت هر سال برگزار می‌شود و در این زمینه از ظرفیت نیرو‌های جمعیت هلال‌احمر، آتش‌نشانی و اورژانس نیز استفاده می‌کنیم.
شریفی‌پور افزود: امسال با فراخوان عمومی، دوره آموزشی تخصصی مدیریت آتش با حضور کارکنان مرتبط، همیاران طبیعت و دهیاران به‌عنوان مدیران بحران در مناطق محلی و روستایی برگزار شد.
وی ادامه داد: این دوره با حضور مدرس ملی سازمان منابع طبیعی و مدرسان برتر استانی در زمینه آموزش‌های تخصصی امداد، در مرکز آموزش‌های منابع طبیعی و کشاورزی برگزار شد و محتوای آن به‌صورت مجازی و از طریق شبکه شاد نیز در سطح کشور در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفت.
جنگل‌های بلوط؛ پناهگاه تنوع زیستی و حیات‌وحش زاگرس
در کنار اقدامات منابع طبیعی برای حفاظت و احیای عرصه‌های جنگلی، صیانت از تنوع زیستی و گونه‌های جانوری وابسته به این زیست‌بوم نیز از مسئولیت‌های مهم حوزه محیط زیست به شمار می‌رود؛ چراکه جنگل‌های بلوط تنها مجموعه‌ای از درختان نیستند، بلکه زیستگاهی ارزشمند برای گونه‌های گیاهی و جانوری و بخشی از شبکه ارتباطی حیات‌وحش زاگرس محسوب می‌شوند.
فرزاد زندی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کردستان، درگفت وگوبا خبرنگار باشگاه خبرنگاران با تأکید بر اهمیت راهبردی جنگل‌های بلوط در حفظ تعادل اکولوژیکی منطقه اظهار کرد: این جنگل‌ها در حفظ تنوع زیستی، جلوگیری از فرسایش خاک، تنظیم چرخه آب و مقابله با تغییرات اقلیمی نقش مهمی دارند و معیشت بخش بزرگی از جوامع انسانی کشور به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به این زیست‌بوم وابسته است.
وی با اشاره به برآورد‌های مطالعاتی درباره وسعت جنگل‌های استان افزود: بر اساس آخرین مطالعات انجام‌شده از سوی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، مساحت جنگل‌های کردستان حدود ۲۵۶ تا ۳۲۰ هزار هکتار برآورد شده است که معادل حدود ۴.۳ تا ۵.۶ درصد از مجموع جنگل‌های زاگرس است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست کردستان بیان کرد: جنگل‌های بلوط حدود ۸.۸ درصد از مساحت استان را پوشش می‌دهند و عمدتاً در مناطق غربی استان، به‌ویژه شهرستان‌های بانه، مریوان، سروآباد و کامیاران پراکنده شده‌اند.
زندی با اشاره به گونه‌های گیاهی و جانوری وابسته به این زیست‌بوم گفت: بلوط ایرانی یا برودار، ویول، بادام کوهی، ارژن و گونه‌های مختلف مرتعی از مهم‌ترین پوشش‌های گیاهی جنگل‌های استان هستند. همچنین گونه‌هایی همچون خرس قهوه‌ای، پلنگ، گرگ، روباه، شغال، سمور سنگی، سنجاب ایرانی، کبک، تیهو و انواع پرندگان شکاری در این زیستگاه‌ها زندگی می‌کنند.
وی ادامه داد: جنگل‌های بلوط به‌عنوان پناهگاه حیات‌وحش و کریدور‌های زیستگاهی، نقش مهمی در حفظ جمعیت گونه‌های جانوری و تداوم جریان ژنی میان زیستگاه‌های طبیعی دارند و تخریب این عرصه‌ها می‌تواند بقای گونه‌های وابسته به آنها را با تهدید مواجه کند.
پایش زوال بلوط و تغییرات زیستگاهی در کردستان
زندی با اشاره به برنامه‌های پایش وضعیت اکولوژیکی جنگل‌ها اظهار کرد: گشت‌های میدانی، ثبت مشاهدات گونه‌های گیاهی و جانوری، همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی از جمله روش‌های مورد استفاده برای پایش وضعیت زیستی این مناطق است.
وی افزود: شناسایی تغییرات پوشش گیاهی، رصد آفات و بیماری‌ها، بررسی روند خشکیدگی درختان و پایش پدیده زوال بلوط از محور‌های مهم این اقدامات به شمار می‌رود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست کردستان با اشاره به تهدید‌های حیات‌وحش در مناطق جنگلی و حفاظت‌شده استان بیان کرد: تخریب زیستگاه، شکار غیرمجاز و تغییرات اقلیمی از جمله عواملی هستند که حیات‌وحش کردستان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
وی خاطرنشان کرد: گشت و کنترل مناطق، برخورد با شکار غیرمجاز، توسعه مناطق تحت مدیریت و حفاظت‌شده، نصب دوربین‌های پایش حیات‌وحش و آموزش جوامع محلی از جمله اقدامات انجام‌شده برای صیانت از گونه‌های جانوری است.
زندی اضافه کرد: رویکرد سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال‌های اخیر به سمت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین حفاظتی از جمله سامانه‌های پایش مدار بسته، پهپاد‌ها و دوربین‌های با بزرگنمایی بالا حرکت کرده است تا امکان نظارت دقیق‌تر بر زیستگاه‌ها و مناطق حساس فراهم شود.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی فراتر از خشکیدگی درختان
مدیرکل حفاظت محیط زیست کردستان با اشاره به تأثیر تغییرات اقلیمی بر سلامت جنگل‌های استان اظهار کرد: کاهش بارندگی و افزایش دما موجب بروز تنش آبی در درختان بلوط، افزایش آسیب‌پذیری آنها در برابر آفات و بیماری‌ها، تشدید پدیده زوال بلوط و کاهش زادآوری طبیعی می‌شود.
وی افزود: این شرایط علاوه بر تأثیر بر پوشش گیاهی، پراکنش و بقای گونه‌های جانوری وابسته به جنگل را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند به جابه‌جایی زیستگاه‌ها و شکل‌گیری تغییرات جدید در پراکنش گونه‌های حیات‌وحش منجر شود.
زندی با بیان اینکه خشکیدگی درختان و کاهش تراکم پوشش گیاهی از جمله تغییرات قابل توجه در برخی زیستگاه‌هاست، یادآور شد: از بین رفتن زیستگاه‌های موجود و شکل‌گیری زیستگاه‌های جدید می‌تواند از پیامد‌های مستقیم تغییرات آب‌وهوایی و تغییر اقلیم باشد.
وی عوامل طبیعی و انسانی را در تضعیف اکوسیستم جنگلی استان مؤثر دانست و گفت: خشکسالی، آفات و بیماری‌ها در کنار عواملی همچون آتش‌سوزی، تخریب و تغییر کاربری، قطع اشجار، قاچاق چوب و زغال‌گیری از جمله تهدید‌های این زیست‌بوم ارزشمند هستند.
مشارکت مردم؛ حلقه اصلی حفاظت از جنگل‌های بلوط
زندی با تأکید بر نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در حفاظت از طبیعت اظهار کرد: تشکل‌های محیط‌زیستی در پایش عرصه‌های طبیعی، اطلاع‌رسانی، آموزش عمومی، مشارکت در فعالیت‌های حفاظتی و گزارش تخلفات نقش مؤثری دارند.
وی افزود: توانمندسازی این تشکل‌ها، حمایت‌های مالی و فنی، مشارکت دادن آنها در تصمیم‌گیری‌ها و ایجاد سازوکار‌های مشارکتی در سطح محلی می‌تواند زمینه حضور مؤثرتر مردم در حفاظت و احیای جنگل‌های بلوط زاگرس را فراهم کند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست کردستان آموزش عمومی را یکی دیگر از محور‌های مهم حفاظت از منابع طبیعی دانست و گفت: برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی، تولید محتوای رسانه‌ای، همکاری با مدارس و دانشگاه‌ها، اجرای پویش‌های اطلاع‌رسانی و مشارکت در مناسبت‌های محیط زیستی از جمله برنامه‌هایی است که برای افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت جنگل‌های بلوط دنبال می‌شود.
وی در تشریح اولویت‌های حفاظتی سال آینده بیان کرد: تداوم پایش پدیده زوال بلوط، حفاظت از زیستگاه‌های حساس، کنترل شکار غیرمجاز، پیشگیری از آتش‌سوزی، توسعه آموزش‌های محیط زیستی، افزایش مشارکت مردمی و تقویت همکاری‌های بین‌بخشی از محور‌های اصلی برنامه‌های حفاظتی خواهد بود.
زندی در پایان با تأکید بر اینکه جنگل‌های بلوط کردستان میراثی ملی و سرمایه‌ای بین‌نسلی هستند، خاطرنشان کرد: حفاظت از این سرمایه طبیعی بدون همراهی و مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست؛ بنابراین باید از قطع درختان، ایجاد آتش‌سوزی، رهاسازی زباله و تخریب زیستگاه‌های طبیعی پرهیز کنیم و گزارش تخلفات محیط زیستی را جدی بگیریم تا این میراث ارزشمند برای نسل‌های آینده حفظ شود.
نجات بلوط‌های زاگرس؛ مسئولیتی فراتر از یک دستگاه اجرایی
آنچه از مجموع برنامه‌ها و اظهارات مسئولان منابع طبیعی و محیط زیست کردستان برمی‌آید، این است که جنگل‌های بلوط استان با مجموعه‌ای از تهدید‌های به‌هم‌پیوسته مواجه هستند؛ تهدید‌هایی که مقابله با آنها تنها با اجرای عملیات مقطعی امکان‌پذیر نیست و به برنامه‌ریزی بلندمدت، تأمین اعتبار پایدار، پایش مستمر و همکاری همه دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.
اجرای طرح جنگلداری اجتماعی در هشت پلاک جنگلی، پیش‌بینی اقدامات احیایی در ۱۲ هزار و ۳۷۷ هکتار از عرصه‌های استان، مبارزه با آفات در مناطق آسیب‌پذیر و تقویت تجهیزات و آموزش نیرو‌های حفاظتی، گام‌هایی در مسیر صیانت از این سرمایه طبیعی است؛ اما اثربخشی این اقدامات باید با ارزیابی نتایج میدانی، میزان موفقیت عملیات احیا و روند کاهش تخریب و زوال جنگل‌ها سنجیده شود.
از سوی دیگر، حفاظت از بلوط‌های زاگرس بدون مشارکت جوامع محلی، تشکل‌های مردم‌نهاد و شهروندان امکان‌پذیر نیست. جلوگیری از قطع درختان، پیشگیری از آتش‌سوزی، کنترل چرای بی‌رویه، گزارش تخلفات و افزایش آگاهی عمومی باید به بخشی از فرهنگ حفاظت از طبیعت تبدیل شود.
جنگل‌های بلوط کردستان تنها میراث طبیعی امروز نیستند؛ آنها پشتوانه حیات نسل‌های آینده، حافظ آب و خاک و پناهگاه گونه‌های ارزشمند جانوری‌اند. حفظ این سرمایه بین‌نسلی مستلزم آن است که حفاظت از جنگل‌ها از مرحله شعار و اقدامات مقطعی فراتر رود و به برنامه‌ای مستمر، هماهنگ و قابل ارزیابی تبدیل شود؛ چراکه نجات بلوط‌های زاگرس، در حقیقت نجات بخشی از آینده زیست‌محیطی ایران است.