«دماوند» در اسطوره و ادب فارسی

بابل - ایرنا - «دکتر علی اکبر باقری خلیلی» عضو هیات علمی دانشگاه مازندران و استاد گروه ادبیات فارسی در یادداشتی تحت عنوان «دماوند در اسطوره و ادب فارسی» که به مناسبت هفته مازندران منتشر کرد به تشریح تاثیر مازندران در پایداری نظام‌های سیاسی و پادشاهی در طول تاریخ پرداخت و نقش دماوند را دراین رخداد به استناد آثار تاریخ کهن ایران زمین مورد واکاوی قرار داد.

به گزارش ایرنا، مازندران در حوزه ی اساطیر، یکی از نمادین ترین و رازناک ترین جایگاه هاست و به سبب تسخیرناپذیری، پناهگاه و پایگاه پادشاهان و پهلوانان تأثیرگذار بر سرنوشت سیاسی- اجتماعی ایران بوده و البرز و دماوند از حصن های استوار طبیعی و از عوامل شکوهمند تسخیرناپذیری تبرستان به شمار می آمدند. به سبب پیوند جدایی ناپذیر دماوند و البرز از یکدیگر، اغلب روایات منسوب به البرز، به دماوند نسبت یافته و به عکس. بر اساس متون پهلوی و کتب دینی زرتشتی، دماوند، پناهگاه گیومرث، نخستین انسان اساطیری، و البرز کوهی مینوی و کهن الگوی بهشت اهورایی است. فریدون در البرز، نزد مرد خردمندی به نام برمایه، آیین جهانداری و جهانگیری آموخت و به یاری کاوه، ضحاک را در دماوندکوه به بند کشید. کیقباد از البرز به پایین آمد و به یاری رستم بر تورانیان چیره شد. کاووس هفت کاخ مشهورش را که نماد هفت اقلیم و جهان پادشاهی است، بر البرز بنا نهاد. از این رو، دماوند را به دلیل مجمع الاضداد بودن، زندان بدان و بهشت نیکان خوانده اند. در متون اساطیری، البرز با کوه قاف یکی است و کوه قاف را به دلیل ویژگی های همسان با دماوند، همان کوه دماوند دانسته اند. بنا بر این، البرز و دماوند نه تنها در اسطوره بلکه در دین و عرفان نیز ارزش والا و اهمیّت شگفت انگیزی دارند؛ زیرا البرز هم آشیان سیمرغ اساطیری و هم تجلیگاه سیمرغِ حقیقت است. لذا، دماوند به سبب ویژگی های اساطیری و طبیعی و مادّی در حوزه ی ادبیات نمادین، نماد زندان، سنگینی، استواری، شکیبایی، سربلندی و سرافرازی، سنگ صبور بیقراران،

دادرس ستمدیدگان و درهم کوبنده ی بیدادگران قرار می گیرد.

درآمد

مازندران در حوزه ی اساطیر، یکی از نمادین ترین و رازناک ترین جایگاه هاست و ابهام مکان آن، محکم ترین حلقه ی پیوند آن با اسطوره محسوب می گردد. مازندران با همه ی راز و رمزهایش در این که پناهگاه و پایگاه گیومرث، فریدون، منوچهر و کیقباد بوده، تردیدی را بر نمی تابد؛ زیرا موقعیت فوق العاده استراتژیک و موانع مستحکم طبیعی مازندران، آن را به حصن استواری تبدیل می کردندکه علاوه بر مصون نگه داشتن اش از دستبرد مهاجمان و دشمنان، تسخیر وتصرّف آن را به آرزوی بزرگ متجاوزان تبدیل می کردند؛ یکی از نمونه ی شکوهمند دلیل تسخیر ناپذیری اش، رشته کوه های البرز است که در اساطیر ملّی ایران سهم بزرگی را به خود اختصاص داده، تا آنجا که که هم روح والا و بی آلایش پهلوانان ایرانی را به ظهور رسانده و کیقباد و زال را در خود پناه داده و هم در اساطیر دینی به قاف که نمادکوه آرمانیِ تجلیگاه سیمرغِ حقیقت است، شهرت یافته. از این رو، فراز البرز هم قرارگاه مبارزان و پهلوانان است و هم میعادگاه عاشقان و عارفان.

در عرصه ی سیاسی، «ایران زمین هر گاه که دچار نا به سامانی شده یا که به نیروهای رهایی بخش و سامان دهنده نیازمند گردیده، به این کوه که مکان پر رمز و رازی است، روی آورده است. هنگامی که ضحاک در پی فریدون، همه جا را زیر پا می گذارد، مادر فریدون راه چاره را در این می بیند که :

شوم ناپدید از میان گروه برم خوب رخ را به البرز کوه

باز هنگامی که در دوران زال، ایران زمین را تباهی و ویرانی و هجوم افراسیاب تهدید می کند، همین کیفیّت معنوی است که زال را برای سامان بخشیدن به حیات سیاسی و اجتماعی ایران، متوجه می سازد و رستم را روانه می کند تا کیقباد را از البرز به ایران آورد؛ زیرا آن فرّه ی ایزدی که در بینش زرتشتی، اصل نهاد سیاسی است با کوه پیوندی نزدیک دارد...

روی هم رفته، البرز کوه در آیین زرتشت، کوهی مقدس است، زیرا که جایگاه بعضی از ایزدان دین زرتشتی، گیاهان مقدس و رودهاست و نیز یوغ ترازوی «رشن» (که کارهای بندگان را بدان می سنجند) بر البرز کوه قرار دارد.

با نگاهی به درونه و مفهوم آنچه از باورهای باستانی و مزدیسنان بر می آید، البرز، کوهی است مینوی. کوهی است که روان نیکوکاران پس از گذر از چینود / چینوت پل به قلّه ی آن راه می یابد. کوهی است که گیاه بی مرگی و جاودانگی (هوم) در آنجا می روید و ... بدین گونه البرزی که بنا به باور پیشینیان زمین را به آسمان می پیوندد، کهن الگوی بهشتی است که انسان به بی گناهی و در جاودانگی در آن می زیست. البرز نماد بهشت نخستین در روی زمین است و ریشه در نوستالژی باستان ایران دارد» (واحد دوست، ۱۳۷۹: ۳۷۶-۳۷۸).

بنا بر این، سهم چشمگیر مازندران و مازندرانی ها هم در اسطوره و هم در تاریخ، نه تنها از نظر پژوهشگران منصف ایرانی، بلکه حتی از مستشرقان نیک اندیش و باریک بینی چون کریستن سن نیز مغفول نمانده است؛ چنان که گوید:

«مازندرانیان نه تنها در افسانه، بلکه در تاریخ نیز جای قابل توجهی داشته اند. در این سرزمین که دسترسی بدان سخت است، تمدن باستانی و دین زردشتی زمان درازی پس از سقوط شاهنشاهی ساسانیان برجای ماند و در همان حال اسپهبدان همچنان به ضرب سکه به خط پهلوی ادامه می دادند» (کریستن سن، ۱۳۸۳: ۱۴۶-۱۴۷).

به هر حال، دماوند به عنوان بلندترین قلّه ی ایران همواره بر شکوه البرز افزوده و با آن پیوند ناگسستنی یافته است؛ چنان که «اغلب، روایاتِ منسوب به البرز، به دماوند نیز نسبت یافته است» (یاحقی، ۱۳۶۹: زیر دماوند)

دماوند

دماوند به صورت های دنباوند و دباوند نیز آمده؛ دهخدا معتقد است که اصل آن «دنیا آوند» به معنی ظرف دنیا بوده. نام دماوند در تورات نیز ذکر شده و صورت آشوری آن «بیکن» است. از این رو، دماوند را بیکنی می خوانند و جبل لاجورد نیز می گویند.

معین در حاشیه ی برهان قاطع در باره ی وجه تسمیه ی «دماوند» می نویسد: بر اساس تحقیق مرحوم کسروی دماوند مرکب است از «دُما» به معنی «پشت و دنبال»، مثل» نهاوند» که «نها» به معنی «پیش» می باشد، و «وند» در هر دو، پسوند مکانی است، به معنی «نهادن، واقع شدن و ایستادن»؛ پس دماوند یعنی شهر یا آبادی یا قلعه ی ایستاده در دنبال و پشت، و نهاوند یعنی شهر یا آبادی یا قلعه ی ایستاده در پیش رو(تبریزی، ۱۳۶۲: زیر دماوند).

همو در فرهنگ فارسی در این باره می نویسد: «دنباوند، دم (دمه، بخار) + اوند=وند؛ دارای دمه و دود و بخار (به مناسبت آتشفشان) » (معین، ۱۳۷۱: اعلام: زیر دماوند).

دماوند کوهی از رشته کوه های البرز و واقع در مازندران است. این کوه همیشه پوشیده از برف و قلّه ی آن بلندترین قلّه ی ایران است و ۵۶۷۱ متر ارتفاع دارد و گویند متعلق به دوران چهارم زمین شناسی می باشد(همان؛ و نیز دهخدا، ۱۳۷۲ : زیر دماوند).

۲-۱.دماوند در اسطوره و ادبیات

ویژگی ها و تصاویری که از دماوند در متون دینی، اساطیری و ادبی بازتاب یافته، تقریباً نسبت به هم متفاوت اند؛ زیرا هر یک از این حوزه ها دماوند را از دیدگاه ویژه ای مورد توجه قرار داده اند که در ادامه بررسی خواهندشد.

دماوند وگیومرث

اگر بپذیریم که انسان آخرین و تکامل یافته ترین موجودات در آفرینش است، پس خلقت سایر پدیده ها بر او پیشی دارد و در طی مراحل دست یابی به مدنیّت به طرق مختلف به او مدد رسانده اند و دماوند این گونه است؛ یعنی دماوند پناهگاه «گیومرث» نخستین انسان اساطیری ایرانی بوده و به دنبال آن خود را مأمن دیگر پادشاهان و پهلوانان نیز ساخته است.

کریستن سن در «نمونه های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه ای ایرانیان» با استناد به تاریخ طبری می آورد: «بیشتر دانشمندان ایرانی بر این اند که گیومرث همان آدم است و برخی از آنان بر این عقیده اند که گیومرث پسر آدم از حوّاست... دانشمندان ایرانی در مورد نام او همداستانند، اما در مورد شخصیت و صفات او اختلاف رأی دارند. اینان اعتقاد دارند که گیومرث_ که ایرانیان او را همان آدم می دانند_ در حقیقت جامر پسر یافث پسر نوح بود که دیر زیست و سروری بود که بر کوه دماوند از کوه های طبرستان در سر زمین مشرق مستقر بود و در آنجا و در فارس خود را فرمانروا کرد. بعد کار او و فرزندانش بالا گرفت، به طوری که بر بابل مسلّط شدند و حتی مدتی بر همه ی اقلیم ها فرمانروایی کردند» (کریستن سن، ۱۳۸۳: ۸۷).

بنا بر این، گیومرث به استناد اساطیر، نخستین انسان بوده، ولی در شاهنامه ی فردوسی او نخستین پادشاه است، نه نخستین انسان؛ و به دلیل زندگی در کوه دماوند، گرشاه، گلشاه(شاه کوه)، کوشاه خوانده می شده و در آثار عربی ملک الجبل و ملک الطین خوانده شده است(یاحقی، ۱۳۶۹: زیر گیومرث)؛ زیرا «گر» به معنی «کوه» است؛ و نکته ی قابل توجه این است که «در اواخر دوره ی ساسانی گرشاه(لقب گیومرث) عنوان شاهزاده های تبرستان بود که از اخلاف سوخرا بودند و قباد را در بازگشت به تخت شاهی کمک کردند» (کریستن سن، ۱۳۸۳: ۱۰۶). فردوسی در باره ی پادشاهی گیومرث گوید:

کیومرث شد بر جهان کدخدای نخستین به کوه اندرون ساخت جای

سر تخت و بختش بر آمد به کوه پلنگینه پوشید خود با گروه

(ج۱، ۲۸ب۹-۱۰)

این که گیومرث به عنوان نخستین انسان وپادشاه، کوه دماوند را پایگاه خود می سازد، علاوه بر باز نمایی چگونگی آغاز و تکامل تمدّن بشری، نمودار تقدس کوه و ارتباط آن با عالم مینوی و اهورایی در باور ایرانیان نیز است.

زندگی گیومرث در کوه دماوند و تلاش او برای تکامل، پیکار با دیوان را به دنبال داشت که به استناد پاره ای از روایات، پسرش، سیامک در جنگ با دیوان، بر کوه دماوندکشته می شود. شاید اقامت او در کوه دماوند موجب شده تا بعضی مثل ناصرالدین بیضاوی، صاحب نظام التواریخ، بنیان گذاری شهر دماوند را به او نسبت دهند(کریستن سن، ۱۳۸۳: ۱۱۳).

دماوند، فریدون و ضحاک

به نظر می رسد پیوستگی فریدون با البرز و دماوند بیش از سایر شخصیت های اساطیری باشد. بنا بر این روایات و نیز شاهنامه، آبتین یا آتبین، پدرِ فریدون بوده:

فریدون که بودش پدر آبتین شده تنگ، بر آبتین بر زمین

(ج۱، ۵۰ ب۱۱۷)

و به دست ضحاک کشته شد:

گرفتند و بردند بسته چو یوز بر او بر سر آورد ضحاک روز

(همان:ب۱۲۰)

آنگاه که سالیان درازی از ظلم و ستم ضحاک، شرّ هزار ساله ی ایران زمین گذشت، «خواب دید که مردی فریدون نام بر او چیره خواهد شد و او را به بند خواهد کشید. از این رو، خواب و آرام را از دست داد و چون فرعون که در صدد یافتن موسی برآمده بود:

نشانِ فریدون به گردِ جهان همی باز جست آشکار و نهان

فریدون زاده شد و فرّ کیانی، پس از جداشدن از جمشید، بدو پیوست. مادرش فرانک، چون ضحاک را از تولد فرزند آگاه یافت، وی را به مردی به نام «برمایه» (=پرمایه، گاو پرمایه) سپرد و پس از مدتی به البرز کوه برد. ماجرای تولد و کودکی فریدون با تولد زئوس، کورش و موسی مشابهت هایی دارد» (یاحقی، ۱۳۶۹: زیر فریدون). فریدون در البرز بالیدن گرفت و نزد برمایه جهانداری و جهانگیری را آموخت و آنگاه که کاوه بر ضحاک شورید، از البرز به پایین آمد و به قیام مردمی پیوست. «قیام فریدون بر ماردوش برای آن نیز هست که انتقام خون پدر را که به دست ضحاک نابود شده، گرفته باشد» (اسلامی ندوشن، ۱۳۸۱: ۷۳).

همه پیر و برناش فرمانبریم یکایک ز گفتار او نگذریم

نخواهیم بر گاه ضحاک را مر آن اژدهادوشِ ناپاک را

(ج۱، ۶۲ب۴۱۶-۴۱۷))

فریدون به یاری کاوه و مردم، ضحاک را اسیر می نماید. «سروش به فریدون توصیه می کند که او را (در کوه دماوند) به بند بکشد، برای آن که زنده بماند و عقوبت ظلم های خود را بچشد. این عذاب، عذاب همیشگی است» (اسلامی ندوشن، ۱۳۸۱: ۷۴) .

بیامد همان گه خجسته سروش به چربی یکی راز گفتش به گوش

که «این بسته را تا دماوند کوه ببر هم چنین تازنان، بی گروه

مبر جز کسی را که نگزیردت به هنگام سختی، به بر گیردت

بیاورد ضحاک را چون نَوَند به کوه دماوند، کردش به بند...»

(ج۱: ۶۴ب۴۶۱-۴۶۴)

بنابر این، البرز کوه هم پناهگاه و پرورشگاه فریدون است و هم خاستگاه قیام او :

که یزدان پاک از میان گروه بر انگیخت ما را ز البرز کوه(همان: ۴۴۹)

و هم پایتخت او می گردد. از این رو، «البرز، کوه مقدّس است و کارهای بزرگ در او انجام می گیرد...و فریدون نماینده ی خوبی است و در برابر ضحاک قرار می گیرد. کار بزرگ او آن است که جهان را از بدی می شوید» (اسلامی ندوشن، ۱۳۸۱: ۷۳-۷۴).

روایت اساطیری دیگر، در باره ی زنده و زندانی بودن ضحاک در دماوند این است که او سرانجام باید به دست سومین پهلوان اژدهاکش ایرانی، یعنی گرشاسب کشته شود. گرشاسب «تا پایان جهان در دشت اساطیری پیشانسی در خواب است، بعد بیدار می شود تا اژی دهاکه را که از بند خود در کوه دماوند گریخته است، در نبردی نهایی بکشد» (کریستن سن، ۱۳۸۳: ۳۵۱).

چنان که قبلاً اشاره شد، پیوستگی جدایی ناپذیر و نیز رابطه ی جزء و کلّی که میان دماوند و البرز وجود دارد، موجب شده تا در بسیاری از نوشته ها بین آن دو فرق نگذارند و بسیاری از کارهای انجام شده در البرز را به دماوند نسبت دهند یا به عکس؛ مثلاً مرحوم دهخدا آورده: «در افسانه های ملّی ایران دماوند و رشته ی البرز مسکن سیمرغ است» (دهخدا، ۱۳۷۲: زیر دماوند).یا پژوهشگری دیگر گفته «دماوند، سر زمین شاه باستانی ایران، فریدون حکیم و خردمند و زادگاه منوچهر و آرش ماست» (زیاری، ۱۳۹۱: پایگاه ایران بوم).

باری، با توجه به زندانی شدن ضحاک در دماوند، «عوام نیز معتقدند که سلیمان بن داوود، یکی از دیوان را که صخرالمارد(سنگ سرکش) نام داشت در آنجا زندانی نمود» (یاحقی، ۱۳۶۹:زیر دماوند).از این رو، دماوند را زندان ضحاک، کوه بیوراسب(بیوراسب به معنی دارنده ی هزار اسب و نام پهلوی ضحاک است)، محل جادویی و سحر وتنوره ی دیو نیز خوانده اند؛ اما دماوند در حقیقت محل تجمع اضداد و نیروهای نیک (امثال فریدون) و بد (امثال ضحاک) است و به همین دلیل آن را «زندان بدان و بهشت نیکان» نامیده اند.

البرز، زال، قاف و سیمرغ

بنا بر روایت شاهنامه، آنگاه که سام، پهلوان ایرانی صاحب فرزندی سپید موی(زال) شد، به سبب ناخرسندی از سپید مویی فرزند، او را در البرز کوه رها کرد. سیمرغ این فرزند را که بعدها زال زر و دستان خوانده شد، در پناه خود در آورد و تربیتش کرد:

بفرمود پس تاش بر داشتند وز آن بوم و بر، دور بگذاشتند

به جایی که سیمرغ را خانه بود بدان خانه، این خرد بیگانه بود

(ج۱: ۱۰۶ب۶۹-۷۰)

سیمرغ در شاهنامه «مرغ فرمانرواست. سخنگوی و همه چیزدان و چاره گر. مرغ پاسدار رستم و خانواده ی زال است. اوست که زال را در شیرخوارگی می پرورد و رستم را که به علت سترکی خود از شکم مادر بیرون نمی آید، به دنیا می آورد.

سیمرغ شبیه به همان مرغی است که در یشت ۱۴، فرّخ بال و مرغ ِمرغان خوانده می شود و از جانب اهورا مزدا به زرتشت توصیه می گردد که پری از او را بر تن خود بمالد و آن را تعویذ خود کند و نیز به او گفته می شود که اگر استخوان ها یا پرهای این مرغ نیرومند را با خود داشته باشد، دیّاری نخواهد توانست او را از پای در آورد. همه ی مردم او را تکریم خواهند کرد، جلال و افتخار به او خواهند بخشید و این مرغِ مرغان نگاهبان او خواهد شد.

در شاهنامه سیمرغ در البرز کوه مأوا دارد. زال او را «شاه مرغان» می خواند که از جانب «دادگر» آفریده شده است تا یاور درماندگان و داور داوران باشد و بدسگالان را تنبیه کند. به اندازه ای عظیم است که چون پدیدار می شود، مانند ابری نمود می کند که بارانش مروارید است؛ اما در اوستا این مرغ بر درخت شگفت آور ویسپوبیش wispobish که در میان دریای فراخکرت است، آشیانه دارد و آن درختی است که بذر همه ی نهال ها در اوست» (اسلامی ندوشن، ۱۳۷۴: ۵۲).

البرز در پهلوی «هَرَه بِرِه زَئیتی» است و «ال» در البرز در حقیقت صورت تحول یافته ی «هر/ هره» می باشد. «هر به معنی کوه+برز، به معنی بالا و بلند و بزرگ، جمعاً کوه بلند، کوه بزرگ. رشته کوه های شمالی ایران که سرتاسر شمال ایران از مغرب به مشرق کشیده شده است و مرتفع ترین قلّه ی آن دماوند است» (دهخدا، ۱۳۷۲: زیر البرز).

«بنا بر کتاب مزدایی «تکوین» (بندهشن)، که تشکیل کوه ها را وصف می کند، زمین برای آن که در برابر نیروهای اهریمنیِ اهریمن حصاری برافرازد، کوهساران را برافراشت. البرز زنجیره ی کوهسارانی است که زمین را در میان می گیرد. این کوه در طی هشتصد سال، هرگز از رشد باز نمانده است: دویست سال تا سر منزل ستارگان، دویست سال تا سرمنزل ماه، دویست سال تا سرمنزل خورشید و دویست سال تا سرمنزل لایتناهی. بنابر این، جغرافیای خیالی کیش مزدایی کوه البرز را به مانند کوهی جهانی تصور می کند که پیرامون عالم کشیده شده است و مرز میان عالم محسوس از یک سو، و عالم نفوس و عقول یا فرشتگان است» (پورنامداریان، ۱۳۶۴: ۲۴۴). از این رو، البرز دارای قدمت پیشا تاریخی می باشد .این کوه از لحاظ دینی کوه مقدس بوده و از لحاظ اساطیری -چنان که اشاره شد- آشیان سیمرغ افسانه ای شاهنامه و پهلوانان ایرانی می باشد و در اینجا کوشش می شود تا رابطه ی میان سیمرغ با قاف و دماوند تبیین گردد.

از ویژگی هایی که در متون زردشتی و اساطیری به البرز کوه نسبت داده شده، نتایج زیر استنباط می گردد :

البرز کوه با کوه قاف در متون به ویژه عرفانی یکی است؛ هم از لحاظ خصوصیات و آثار معنوی و هم از این لحاظ که نشیمنگاه سیمرغ و تجلیگاه حقیقت و انوار الهی است. «یاقوت، جغرافی دان معروف به صراحت می نویسد که کوه قاف را سابقاً البرز می خوانده اند. از آن چه طبری و دیگران در باره ی کوه قاف گفته اند در می یابیم که این کوه که عالم ما را در میان گرفته است به تمامی از زمرّد ساخته شده و رنگ آسمان نتیجه ی تابش آن است. دو شهر زمرّدین جابلقا و جابرسا(عالم مثال) در دنباله ی آن قرار گرفته اند. در این کوه نه خورشیدی است، نه ماهی و نه اخترانی. این خصوصیات کوه قاف را با فلک نهم در علم هیئت مشّایی هم هویّت می کند؛ زیرا فلک نهم نیز عالم ما را _ عالم محسوس زمینی و آسمانی – در بر گرفته است» (همان:۲۹۳).

کوه قاف همان کوه دماوند است؛ زیرا بر اساس پژوهش های به عمل آمده، بسیاری از کارهای انجام شده در البرز را به دماوند نسبت داده اند و به عکس؛ چنان که آورده اند : «البرز، کوهی است که روان نیکو کاران پس از گذر از چینود / چینوت پل به قلّه ی آن راه می یابد» (واحد دوست، ۱۳۷۹: ۳۷۸). بدیهی است که مراد از قلّه البرز، دماوند است و یا این که کتاب مزدایی تکوین (بندهشن) آورده : «پل چینود / چینوت در ایران ویج قلّه ای را که در مرکز عالم است به کوه عالم می پیوندد و عروج از این کوه نفس را به گَروتمان یا گَرزمان می رساند...»(پورنامداریان، ۱۳۶۴: ۲۴۴)؛ یعنی عروج بر عالم معقول و عالم انوار از طریق قلّه ی این کوه(= دماوند) که از لحاظ بلندی به آسمان پیوسته، امکان پذیر است، از این مطالب می توان نتیجه گرفت که دماوند با قاف یکی است؛ زیرا قاف نیز کوهی است که آسمان بر آن منطبق است : «اغلب مفسرین نام پنجاهمین سوره ی قرآن (ق) را مربوط به این کوه می دانند که محیط بر زمین است و اصل همه ی کوه ها. فاصله ی این کوه تا آسمان به مقدار قامت آدمی است و بعضی دیگر آسمان را بر آن منطبق می دانند» (یاحقی، ۱۳۶۹: زیر قاف).

وضع و اسناد نام «جبل لاجورد» (دهخدا، ۱۳۷۲: زیر دماوند) به کوه دماوند که بر رنگ لاجوردی و زمرّدی آن دلالت می نماید، نشانه و دلیل دیگری از همسانی دماوند با قاف است.

بنا بر این، کوه دماوند که در مازندران واقع شده، به اعتبار جایگاه بلند، ارزش والا و اهمیّت شگفت انگیز در اسطوره و حماسه و دین و عرفان، شکوه مازندران و سهم چشمگیرش در تطور و تکامل همه جانبه ی ایران و فرهنگ ایرانی را بازگو می نماید.

کیقباد و البرز

کیقباد که به پهلوی کَی کَواذ(کوی کوات) گفته می شده، «در چهرداد نسک به عنوان یکی از اخلاف منوشچهر(منوچهر) مذکور افتاده و مؤسس خاندان کیان و شاه ایران دانسته شده است. در ادبیات پهلوی در باره ی او اشارات مختصری می یابیم که از مجموع آن ها چنین بر می آید که وی نخستین پادشاه کیانی و پادشاهی نیک و مردی نیکو خصال بود و سلطنت او مایه ی رفاه و سعادت خلق بوده است... فردوسی حکایت می کند که رستم بعد از فوت کرشاسپ مأمور شد تا کیقباد را بجوید و سر انجام او را در کاخی با شکوه بر فراز البرز کوه یافت» (کریستن سن، ۱۳۶۸: ۱۰۶ و ۱۵۹). چنان که قبلاً اشاره شد، پناه بردن پهلوانان و مبارزان به کوه به ویژه البرز، به سبب چیرگی جور و بیداد، در فرهنگ سیاسی ایران مرسوم بوده است :

به رستم چنین گفت فرخنده زال که برگیر گوپال و بفراز یال

برو تازنان تا به البرز کوه گزین کن یک لشکری همگروه

ابَر کیقباد آفرین کن یکی بکن پیش او در، درنگ اندکی

(ج۲: ۲۲۰ب۱۱۲-۱۱۴)

کیقباد در اوّلین نبرد با تورانیان از خود دلیری ها نشان می دهد و به یاری رستم بر آنان چیره شده و از تسلط بر ایران بازشان می دارد.

کاووس و البرز

کاووس که شکل پهلوی آن «کی اُوس» (کَوی اُوسن) می باشد، به روایت دینکرت «بر هفت کشور پادشاهی یافت، در صورتی که سلف او کی کواذ و خلف او کیخسرو تنها پادشاه ایران خوانده شدند ... بنا بر روایت سوتگَر نسک کی اوس در میانه ی کوه البرز هفت کاخ بر آورد که یکی از زر و دو کاخ از سیم و دو کاخ از پولاد و دو کاخ از بلور بود... این هفت کاخ را صفتی جاوانه بود، چنان که هرکس که پیری او را ضعیف و فرتوت می کرد و مرگ خود را نزدیک می دید، اگر او را به سرعت از گرد حصار آن قصور عبور می دادند، نیروهای حیاتی خود را باز می یافت ... از تفسیر پهلوی وندیداد فرگرد دوم چنین در می یابیم که ییم(جمشید) و کی اُوس(کاوس) هر دو جاویدان خلق شده بودند، لیکن بر اثر گناهان خود فناپذیر شدند... در ماللهند بیرونی مذکور است که کاوس در حال پیری و فرسودگی به کوه قاف(البرز=دماوند) رفت و چون از آن بازگشت، جوانی زیبا و زورمند شده و از ابرها برای خود گردونه ای ترتیب داده بود.

از دژی که کاوس بر البرز کوه بنا کرده بود، می خواست به آسمان ها صعود کند...»(کریستن سن، ۱۳۶۸: ۱۱۳ و ۱۶۰- ۱۶۱).

بنا بر این، بر اساس متون پهلوی و زردشتی، البرز نه تنها پایتخت کاوس و ایرانیان است، بلکه به دلیل جهان پادشاهی کاووس و نیز هفت کاخ بنا شده در البرز _ که نماد هفت اقلیم و کلّ جهان می باشد- پایتخت جهان محسوب می گردد.

اگر بخواهیم بر اساس شاهنامه شخصیت کاووس را تحلیل کنیم، باید گفت «با آن که در اوستا پادشاهی بس مقتدر شناسانده شده، در شاهنامه ضعف ها و جنبه های مضحک متعددی دارد. داوری فردوسی در باره ی او از همان مقدّمه ی پادشاهی او آشکار است: کاوس شاخ بدی است رُسته از بیخ نیک» (حمیدیان، ۱۳۸۳: ۲۵۷) :

گر او بفکند فرّ و نام پدر تو بیگانه خوانش، مخوانش پسر

(ج۱: ۲۳۴ب۷)

چون خصوصیات کاووس و حوادث دوران پادشاهی او به ویژه بر اساس شاهنامه بیرون از موضوع این مقاله است، از آن ها صرف نظر می گردد، اما یکی از همانندی های مهم روایت شاهنامه با روایات متون پهلوی این است که بر اساس شاهنامه نیز فریدون در البرز کوه کاخی بلند و شگفت انگیز بنا کرد:

یکی خانه کرد اندر البرز کوه که دیو اندر آن رنج ها شد ستوه

(همان:۲۸۸ب۳۵۸)

نماد آفرینی با دماوند

دماوند با نام های ادبی و هنری : «بام آسمان، گنبد گیتی، کوه بیوراسب، تنوره ی دیو، سنگ صبور و زندان بدان و بهشت نیکان»، در نزد ایرانیان باریک بین و نیک اندیش، مجمع الاضداد بوده و در متون فارسی کلاسیک و معاصر همواره یکی از عناصر تصویرگری و بنمایه ی مضمون سازی قرار گرفته، و به خصوص به سبب ویژگی ها و قابلیت های اساطیری و طبیعی و مادّی در حوزه ی نمادگرایی مورد توجه شاعران بوده است. پاره ای از برجسته ترین وجوه نمادین دماوند در اشعار فارسی را می توان به قرار زیر برشمرد(۱) :

زندان : چون فریدون پهلوان نامدار ایرانی، ضحاک را اسیر کرده و او را در کوه دماوند به بند کشید، این کوه در بعضی از اشعار فارسی نماد زندان قرار گرفته است؛ چنان که ادیب الممالک فراهانی با اشاره بدین موضوع آورده:

بد خواه تو در چاه اسیر آمده چونان زندانی افریدون در کوه دماوند

و ناصر خسرو گوید:

ز بیدادی سمر گشته است ضحاک که گویند اوست در بند دماوند

یا خاقانی شروانی گوید:

کو نیست به جور کم ز ضحاک نی زندانت کم از دماوند

محلّ سحر و جادو : ضحاک در اساطیر ایرانی موجودی اهریمنی و «تجسم نیروی شرّ است و در منابع پهلوی، پنج عیبِ آز، پلیدی، سحر و جادو، دروغ و لاابالیگری به او نسبت یافته» (یاحقی، ۱۳۶۹: زیر ضحاک) و چون این ساحر و جادوگر در کوه دماوند زندانی است، دماوند، نماد محلّ سحر و جادو قرار گرفته است. سوزنی سمرقندی در ابیات زیر بدین موضوع اشاره کرده:

به چست گویی سحر حلال در ره شعر چنان نمایم کز مای یا دماوندم

در طرّه ِ آن قند لب آویز که مژگانش دارد صف جادوی دماوند شکسته

سنگینی : دماوند به اعتبار وزن زیادش، گاه نماد سنگینی قرار می گیرد :

بدو گفت ای گرانمایه خداوند گران تر حکمت از کوه دماوند

بسان مادر گم کرده فرزند ز غم بر دل دو صد کوه دماوند

(اسعد گرگانی)

استواری : دماوند به سبب مقاومت و ایستادگی، نماد استواری نیز هست؛ چنان که قاآنی استواری دور اندیشی ممدوح خود را از دماوند که مظهر استواری است، برتر توصیف می کند:

کوه دماوند کی چو حزم تو متقن پشته ی الوند کی چو حکم تو محکم

حلم و شکیبایی : دماوند به دلیل استقامت و پایداری در برابر حوادث طبیعی(برف و باران و سرما و...) سمبل حلم و شکیبایی قرار گرفته است:

اوست فریدون ظفر بلکه دماوند حلم عالم ضحاک فعل بسته ی چاهش سزد

(خاقانی)

دلی باید مِه از کوه دماوند که بشکیبد ز دیدار خداوند

سر بلندی و سرافرازی : قلّه و ارتفاع بلند دماوند، آن را نماد سربلندی و سر افرازی گردانده است؛ چنان که ملک الشعرای بهار گوید :

دیگر به کوه دماوند اعتبار نماند که او ز شعر، ملک سر فراز دوران شد

سنگ صبورِ بیقراران و دادرس دادگران : اگرچه، عده ای از شاعران و نویسندگان ایرانی به اقتضای حال و مقام و به صورت پراکنده به تصویرگری، مضمون سازی و معنی آفرینی با دماوند پرداخته اند، اما عده ای دیگر به طور منسجم و متمرکز به دماوند پرداخته و آن را همدل و همدرد و سنگ صبور خود ساخته و به گفتگو با او پرداخته و او را همراز خود گردانده و دنیای آرمانی شان را در او یافته و بدین طریق دماوندیه ها را آفریده اند. ملک الشعرای بهار در رأس این دسته از شاعران قرار دارد. او با سرودن دماوندیه ی دوم، آن را سنگ صبور بیقراران، دادرس ستمدیدگان و درهم کوبنده ی بیدادگران خوانده و نماد مبارزان و آزادگان قرار داده و همه ی دماوند صفتان را به ایستادگی در برابر بیدادگران و اهریمن خویان فرا خوانده است :

ای دیو سپید پای در بند ای گنبد گیتی ای دماوند...

برکَن ز بن این بنا که باید از ریشه بنای ظلم بر کند

زین بی خردان سفله بستان داد دل مردم خردمند

بهار، ۱۳۶۸، ج۱: ۳۵۷-۳۵۸)

باری، شاید یکی از دلایل عظمت و شکوه دماوند در نزد ایرانیان، برخاسته از نوستالژی بهشت و تداعی پیوندیافتگی لاهوت و ناسوت و صعود بر آسمان به عنوان جایگاه والای الهی باشد؛ زیرا از آنجا که در گذشته های دور، در زمان اساطیری، کوه یا درخت یا گیاهی زمین را به بهشت می پیوست، بدان گونه که انسان ابتدایی به آسانی می توانست به بهشت و آسمان صعود کند؛ در اساطیر، کوه های کیهانی و مثالی در مرکز عالم قرار دارند و محور و پیوندگاه لاهوت و ناسوت و تجلیگاه الهی و راه رسیدن آدمی به عالم بالا اند» (واحد دوست، ۱۳۷۹: ۳۸۱).

نتیجه گیری

مازندران در حوزه ی اساطیر، پایگاه و پناهگاه پادشاهان وپهلوانان تأثیرگذار بر سرنوشت سیاسی- اجتماعی ایران بوده و البرز و دماوند به عنوان حصن های استوار طبیعی، آن را از تصرف و تسخیر مهاجمان و متجاوزان مصون نگاه می داشتند. این موقعیت ویژه ی استراتژیک به مازندران اهمیت چشمگیری می بخشیده و موجب می شده تا پادشاهانی چون فریدون و منوچهر و کیقباد از جور بیدادگران به آنجا پناه ببرند و به هنگام نیاز، به یاری ایرانیان بشتابند. بدین ترتیب، کوه با آزادگان و دادگران پیوند می خورد و ستمدیدگان و مستمندان از آن مدد می جویند. فریدون از البرز می آید و ضحاک را در دماوند به بند می کشد و کیقباد، تورانیان را مغلوب می سازد و زال با پرورش در آشیان سیمرغ، زمینه های ارتباط رستم، جهان پهلوان ایران با سیمرغ را – که نماد نیروی ماورایی است- فراهم می آورد و رستم در لحظات درماندگی به مدد او از کیان ایران و ایرانی دفاع می کند. کاووس، هفت کاخ مشهور خود را که نماد هفت اقلیم و جهان پادشاهی است، بر البرز بنا می نهد و آن را به پایتخت جهان تبیل می سازد. البرز تجلیگاه سیمرغ حقیقت نیز هست و در روایات اساطیری و دینی، البرز همان کوه قاف است و کوه قاف همان دماوند. بنا بر این، البرز و دماوند هم از لحاظ اساطیری و هم از لحاظ دینی و عرفانی در شمارکوه های مقدس اند و یادآور نوستالژی بهشت و تداعی گر پیوندیافتگی لاهوت و ناسوت و صعود بر آسمان می باشند.

دماوند با نام های ادبی و هنری : «بام آسمان، گنبد گیتی، کوه بیوراسب، تنوره ی دیو، سنگ صبور و زندان بدان و بهشت نیکان» از جایگاه رفیع خویش در نزد ایرانیان حکایت می کند و در حوزه ی ادبیات نمادین، نمادِ زندان، سنگینی، استواری، شکیبایی، سرافرازی، سنگ صبور و زندانِ بدان و بهشتِ نیکان قرار می گیرد.